CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN PHÁP LÝ CƠ BẢN VỀ TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG THANH TRA HUYỆN 1. Những vấn đề cơ bản về tổ chức thanh tra huyện 1. Khái niệm tổ chức thanh tra Khái niệm tổ chức cũng đã xuất hiện từ rất lâu, theo tiếng Hy Lạp cổ là “organon” với nghĩa là công cụ, phương tiện. Chủ tịch Hồ Chí Minh từng nói: “Tổ chức trước hết là con người” [5].
Theo Mitokazu một nhà nghiên cứu về tổ chức của Nhật Bản cho rằng: “Nói tới tổ chức là nói tới một hệ thống hợp lý tập hợp từ hai người trở lên để phát huy đến mức cao nhất năng lực tương hỗ nhằm đạt được mục tiêu và mục tiêu chung” [29]. Hay trong giáo trình Quản lý nguồn nhân lực trong tổ chức công, khái niệm “tổ chức” được hiểu là “sự sắp xếp có hệ thống những người được nhóm lại và hoạt động với nhau để đạt được mục tiêu cụ thể” [15]. Trong cuốn Sổ tay nghiệp vụ cán bộ làm công tác tổ chức nhà nước (2000) định nghĩa tổ chức như sau: “Tổ chức là một đơn vị xã hội, được điều phối một cách có ý thức, có phạm vi tương đối rõ ràng, hoạt động nhằm đạt được một hoặc nhiều mục tiêu chung [3]. Về mặt pháp lý, chưa có văn bản nào đưa ra định nghĩa chính xác về tổ chức nhưng có thể định nghĩa một cách bao quát nhất thì: “Tổ chức là tập hợp những con người trong xã hội được hình thành và hoạt động theo những nguyên tắc nhất định 7 phù hợp với quy định pháp luật nhằm gắn kết con người với nhau bởi những mục đích xác định và hành động để đạt đến mục tiêu chung”.
Có thể thấy, trên thực tế đã có rất nhiều các quan điểm về tổ chức được nêu ra với các cách tiếp cận khác nhau do các nhà nghiên cứu đứng ở những góc nhìn khác nhau, ở từng giai đoạn, hoàn cảnh khác nhau và bản chất lĩnh vực khoa học tổ chức cũng rất rộng, liên quan đến nhiều lĩnh vực. Trên cơ sở các khái niệm đã phân tích, tác giả khóa luận đưa ra khái niệm tổ chức thanh tra như sau: Tổ chức thanh tra là một thiết chế bao gồm những cá nhân có mối quan hệ liên kết, tương tác, phụ thuộc chặt chẽ với nhau dựa trên những nguyên tắc nhất định; được điều hành một cách hợp pháp trong phạm vi, chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn theo quy định của pháp luật hiện hành để cùng thực hiện nhiệm vụ nhằm đạt được mục tiêu chung của cơ quan thanh tra. Đặc điểm của tổ chức thanh tra Tổ chức thanh tra có các đặc điểm sau: Thứ nhất, tổ chức thanh tra được tổ chức theo nguyên tắc “song trùng trực thuộc”. Tổ chức thanh tra vừa là cơ quan giúp việc cho cơ quan QLNN cùng cấp, chịu sự chỉ đạo điều hành trực tiếp của Thủ trưởng cơ quan QLNN cùng cấp (mối quan hệ theo chiều ngang) vừa là cơ quan cấp dưới, chịu sự chỉ đạo về công tác, hướng dẫn về tổ chức, nghiệp vụ của cơ quan thanh tra cấp trên (mối quan hệ theo quan hệ chiều dọc).
Sự lãnh đạo trực tiếp của Thủ trưởng cơ quan QLNN cùng cấp biểu hiện cụ thể trong việc: bổ nhiệm, miễn nhiệm đối với Thủ trưởng cơ quan thanh tra cùng cấp; bên cạnh đó, Thủ trưởng cơ quan QLNN cùng cấp có trách nhiệm tổ chức, chỉ đạo hoạt động thanh tra, kiểm tra để bảo đảm hiệu lực, hiệu quả của công tác QLNN trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn của mình. Mối quan hệ theo chiều dọc giữa các cơ quan thanh tra nhà nước cấp trên với cơ quan thanh tra 8 nhà nước cấp dưới - đây là mối quan hệ chỉ đạo, hướng dẫn về chuyên môn, nghiệp vụ thanh tra. Thứ hai, tổ chức thanh tra luôn gắn liền với QLNN, đây là đặc điểm nổi bật của tổ chức thanh tra để thiết lập, tổ chức mô hình thanh tra phù hợp với sự phân cấp, phân quyền trong QLNN. Thanh tra là một trong các cơ quan thuộc hệ thống các cơ quan QLHCNN, thực hiện chức năng QLNN về công tác thanh tra, giải quyết khiếu nại, tố cáo; phòng, chống tham nhũng (PCTN), tiêu cực.
Như vậy, với tư cách là một chức năng của QLNN, một giai đoạn trong chu trình QLNN, tổ chức thanh tra luôn gắn liền với QLNN. Thứ ba, tổ chức thanh tra theo luật định có tư cách pháp nhân, có con dấu, tài khoản riêng, được xác định rõ cơ cấu tổ chức, chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của tổ chức thanh tra cần thực hiện cụ thể, chịu trách nhiệm trước pháp luật. Thứ tư, tổ chức thanh tra tập hợp những cá nhân có kinh nghiệm, trình độ chuyên môn, nghiệp vụ cao, đáp ứng được yêu cầu công việc. Khi tiến hành một cuộc thanh tra, yêu cầu tổ chức thanh tra phải có kinh nghiệm thực tiễn; chuyên môn, nghiệp vụ được đào tạo bài bản để có thể đánh giá chính xác, công tâm, công bằng, hiệu quả vấn đề.
Thứ năm, tổ chức thanh tra ra đời, tồn tại và phát triển với mục tiêu chung đó là làm trong sạch bộ máy nhà nước, điều chỉnh cách thức, phương pháp quản lý của các cơ quan QLHCNN, với ý nghĩa bảo vệ mục đích của QLHCNN, tạo điều kiện cho tổ chức và cá nhân thực hiện tốt các quyền của mình trên thực tế. Trong tổ chức luôn có sự phân công lao động rõ ràng nhằm thực hiện mục tiêu chung của tổ chức. Sự phân công lao động được thực hiện theo chiều dọc (giữa cấp trên và cấp dưới) và theo chiều ngang (giữa các bộ phận đồng cấp với nhau). Chính sự phân công rõ ràng này đã tạo nên sự nhịp nhàng, trãnh chồng chéo giữa các thành viên với nhau.
Cơ cấu tổ chức thanh tra huyện Cơ cấu tổ chức là hình thức tồn tại của tổ chức, biểu thị việc sắp xếp theo trật tự nào đó của mỗi bộ phận của tổ chức cùng các mối quan hệ giữa chúng [3]. Tổ chức của Thanh tra huyện có Chánh Thanh tra, Phó Chánh Thanh tra, Thanh tra viên và công chức khác. Chánh Thanh tra cấp huyện là người đứng đầu cơ quan Thanh tra cấp huyện, chịu trách nhiệm trước Ủy ban nhân dân (UBND), Chủ tịch UBND cùng cấp và trước pháp luật về thực hiện chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của Thanh tra cấp huyện, của Chánh Thanh tra cấp huyện và thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn theo Quy chế làm việc và phân công của UBND cấp huyện. Chánh Thanh tra cấp huyện do Chủ tịch UBND cùng cấp bổ nhiệm, miễn nhiệm, cách chức, điều động, luân chuyển, biệt phái sau khi tham khảo ý kiến của Chánh Thanh tra tỉnh (Điều 6 Thông tư 02/2023/TT-TTCP) [21].
Phó Chánh thanh tra cấp huyện là người giúp Chánh Thanh tra cấp huyện thực hiện nhiệm vụ do Chánh Thanh tra cấp huyện phân công, chịu trách nhiệm trước Chánh Thanh tra cấp huyện và trước pháp luật về nhiệm vụ được phân công. Khi chánh Thanh tra cấp huyện vắng mặt, một Phó Chánh Thanh tra cấp huyện được Chánh Thanh tra cấp huyện ủy nhiệm thay Chánh Thanh tra cấp huyện điều hành các hoạt động của cơ quan. Việc bổ nhiệm, miễn nhiệm, cách chức, điều động, luân chuyển, biệt phái Phó Chánh Thanh tra cấp huyện do Chủ tịch UBND cấp huyện quyết định theo quy định của pháp luật và đề nghị của Chánh Thanh tra cấp huyện (Điều 6 Thông tư 02/2023/TT-TTCP) [21]. Những vấn đề cơ bản về hoạt động thanh tra huyện 1.
Khái niệm hoạt động thanh tra Theo Từ điển Tiếng Việt năm 2003, “Hoạt động là việc tiến hành những việc làm có quan hệ chặt chẽ với nhau nhằm một mục đích nhất định trong đời sống xã 10 hội. Vận động, cử động nhằm một mục đích nhất định nào đó. Thực hiện một chức năng nhất định nào đó trong một chỉnh thể. Tạo ra một tác dụng nào đó” [6].
Vì vậy với nghĩa này có thể hiểu “Hoạt động thanh tra là thực hiện chức năng thanh tra nhằm đạt được mục đích thanh tra của cơ quan thanh tra”. Theo Khoản 1 Điều 2 luật Thanh tra 2022 quy định: “Thanh tra là hoạt động xem xét, đánh giá, xử lý theo trình tự, thủ tục do pháp luật quy định của cơ quan thực hiện chức năng thanh tra đối với việc thực hiện chính sách, pháp luật, nhiệm vụ, quyền hạn của CQ, TC, CN”. Dựa vào các phân tích trên, tác giả khóa luận đưa ra khái niệm: Hoạt động thanh tra cấp huyện là việc cơ quan thanh tra cấp huyện xem xét, đánh giá, xử lý theo trình tự, thủ tục do pháp luật quy định đối với việc thực hiện chính sách pháp luật, nhiệm vụ, quyền hạn của CQ, TC, CN là đối tượng thanh tra trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn của mình. Thanh tra cấp huyện là cơ quan chuyên môn của UBND cấp huyện vì vậy, cơ quan thanh tra cấp huyện là cơ quan thực hiện hoạt động thanh tra hành chính.
Khoản 2 điều 2 Luật Thanh tra 2022 quy định: “Thanh tra hành chính là thanh tra việc thực hiện chính sách, pháp luật, nhiệm vụ, quyền hạn được giao của CQ, TC, CN thuộc quyền quản lý của cơ quan QLNN”. Trong hoạt động thanh tra hành chính, cơ quan thanh tra có thể thanh tra việc thực hiện chính sách, pháp luật, nhiệm vụ trên toàn diện hoạt động của đối tượng thanh tra hoặc chỉ thanh tra trên một hoạt động nhất định. Trên cơ sở quy định tại Điều 5 Luật Thanh tra 2022, thanh tra có những hoạt động cơ bản sau: Cơ quan thanh tra giúp cơ quan nhà nước có thẩm quyền thực hiện QLNN về công tác thanh tra, tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo và PCTN, tiêu cực; tiến hành thanh tra, tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo và PCTN, tiêu cực theo quy định của pháp luật trong phạm vi, quyền hạn của mình. Đặc điểm của hoạt động thanh tra cấp huyện Thứ nhất, là hoạt động thanh tra hành chính.
Để tiến hành hiệu quả hoạt động kiểm tra, xem xét việc thực hiện các nhiệm vụ của QLHCNN, một bộ máy chuyên đảm nhiệm công tác thanh tra đã được tổ chức, thành lập và đi vào hoạt động trên cơ sở các quy định pháp luật về thanh tra. Do được phân công thực hiện chuyên trách hoạt động thanh tra nên các cơ quan thanh tra nhà nước được tổ chức và hoạt động theo những nguyên tắc đặc thù, phù hợp với tính chất công việc. Xuất phát từ điều này, Nhà nước đã trao cho cơ quan thanh tra nhà nước những nhiệm vụ, quyền hạn đặc biệt, đảm bảo cho cơ quan này hoàn thành một cách tốt nhất những nhiệm vụ được giao [17].