Chương 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA HỘI ĐỒNG NHÂN DÂN CẤP TỈNH TRONG ĐIỀU KIỆN NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN Ở VIỆT NAM 1. Đặc điểm, yêu cầu Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam 1. Đặc điểm của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam Tư tưởng về xây dựng Nhà nước pháp quyền là một trong những giá trị chung được tích lũy được trong lịch sử đấu tranh của nhân loại.
Ngay từ thời cổ đại, các tư tưởng về Nhà nước pháp quyền đã được hình thành, nhưng phải đến nhà nước tư sản thì các tư tưởng đó mới được ghi nhận cụ thể và thực hiện trong thực tế. Quan niệm chung của thuyết Nhà nước pháp quyền tư sản thì Nhà nước pháp quyền là nhà nước mà quyền lực của nó thuộc về nhân dân; được tổ chức và hoạt động theo pháp luật với nguyên tắc phân quyền; quản lý xã hội bằng pháp luật; kiểm soát và hạn chế quyền lực nhà nước, bảo đảm các quyền công dân và quyền con người. Những giá trị phổ biến này thể hiện những đặc điểm cơ bản của một Nhà nước pháp quyền. Tuy nhiên, khi vận dụng cần xuất phát từ điều kiện lịch sử cụ thể của mỗi quốc gia [45].
Trong Bản yêu sách của nhân dân An Nam gửi Hội nghị Vécxây năm 1919, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã có kiến nghị: “Bảy xin Hiến pháp ban hành. Trăm điều phải có thần linh pháp quyền”. Tiếp nối tư tưởng đó, ngay từ buổi đầu thành lập Nhà nước Việt Nam dân chủ cộng hòa và trong suốt quá trình xây dựng và phát triển, Nhà nước ta đã mang những yếu tố của một Nhà nước pháp quyền của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân. Việc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam lần đầu tiên được đặt ra tại Hội nghị lần thứ 2 Ban chấp hành trung ương khóa VII ngày 29 tháng 11 năm 1991 như một mục tiêu cần phải hướng tới.
Tiếp đó, các văn kiện của Đảng, các Nghị quyết đại hội Đảng, đặc biệt là trong Báo cáo chính trị của Ban chấp 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hành Trung ương Đảng khóa VIII tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX đã nêu rõ “xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa dưới sự lãnh đạo của Đảng” [30; tr490]; Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ XI tiếp tục khẳng định chủ trương: “…hoàn thiện, nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Thể chế Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ IX, tại kỳ họp thứ 10 của Quốc hội khóa X năm 2001 đã thông qua Hiến pháp năm 1992 (sửa đổi, bổ sung), trong đó bổ sung nội dung về Nhà nước pháp quyền: Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân. Tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân mà nền tảng là liên minh giữa giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và đội ngũ trí thức. Quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công và phối hợp giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp [38, Điều 2].
Thực tiễn trong những năm qua cho thấy, việc xây dựng Nhà nước pháp quyền là một chủ trương đúng đắn nhằm xây dựng một Nhà nước thực sự của dân dưới sự lãnh đạo của Đảng với lý tưởng dân chủ, nhân đạo, công bằng, tất cả vì hạnh phúc của nhân dân. Việc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam có những đặc điểm cơ bản như sau: Thứ nhất: Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam là nhà nước của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân; tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân Nhà nước ta do nhân dân lập ra và giám sát mọi hoạt động của Nhà nước; Nhà nước phải luôn luôn hoạt động vì lợi ích nhân dân, lấy phục vụ nhân dân làm mục tiêu cao nhất của mình. Nhân dân thực hiện quyền làm chủ 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thông qua người đại diện do nhân dân bầu ra trong cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất là Quốc hội và các cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương là HĐND các cấp. Đồng thời, nhân dân cũng thực hiện quyền làm chủ trực tiếp của mình trong đời sống hàng ngày ở địa phương.
Toàn bộ cơ quan nhà nước phải tôn trọng nhân dân, nghe ý kiến và chịu sự giám sát của nhân dân. Nhân dân có quyền giám sát hoạt động của bộ máy nhà nước, có quyền bãi miễn những đại biểu không còn xứng đáng với sự tín nhiệm của nhân dân. Trong quá trình cải cách bộ máy nhà nước phải hướng đến xây dựng một Nhà nước trong sạch, vững mạnh, gắn bó với nhân dân, thể hiện được ý chí, nguyện vọng của nhân dân, có biện pháp thu hút nhân dân tham gia rộng rãi vào việc quản lý nhà nước và xã hội, bảo đảm trên thực tế mọi quyền lực nhà nước đều thuộc về nhân dân. Thứ hai: Quyền lực nhà nước được tổ chức theo nguyên tắc thống nhất trên cơ sở có sự phân công, phối hợp và kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện ba quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp Một trong những quan điểm cơ bản của việc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam là quyền lực nhà nước thống nhất trên cơ sở phân công, phối hợp và kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp.
Trong đó, Quốc hội là cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất, cơ quan có quyền lập hiến, lập pháp và quyết định những vấn đề quan trọng nhất của đất nước, giám sát tối cao đối với toàn bộ hoạt động của bộ máy nhà nước. Chủ tịch nước là nguyên thủ quốc gia, là người thống lĩnh các lực lượng vũ trang, giữ chức chủ tịch Hội đồng Quốc phòng và an ninh, có thẩm quyền nhất định liên quan đến các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp. Chính phủ là cơ quan chấp hành của Quốc hội, cơ quan hành chính nhà nước cao nhất, thống nhất điều hành trên các lĩnh vực chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, quốc phòng, an ninh và đối 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Tòa án nhân dân là cơ quan xét xử của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam; Viện Kiểm sát nhân dân là cơ quan thực hành quyền công tố và kiểm sát các hoạt động tư pháp.
Sự thống nhất giữa 3 quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp là nền tảng, sự phân công, phối hợp và kiểm soát quyền lực là phương thức để đạt được sự thống nhất của quyền lực nhà nước. Thứ ba: Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam thừa nhận và thể hiện vị trí tối thượng của Hiến pháp và luật trong đời sống xã hội; tổ chức và hoạt động của Nhà nước thực hiện trên cơ sở Hiến pháp, pháp luật Trong Nhà nước pháp quyền, ý chí của nhân dân và sự lựa chọn chính trị được xác lập một cách tập trung nhất, đầy đủ nhất và cao nhất bằng Hiến pháp. Hiến pháp là đạo luật cơ bản của nhà nước, có hiệu lực pháp lý cao nhấtm quy định chế độ chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, quốc phòng, an ninh, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân, cơ cấu, nguyên tắc tổ chức và hoạt động của các cơ quan nhà nước. Sự hiện diện của Hiến pháp là điều kiện quan trọng nhất bảo đảm sự ổn định xã hội và sự an toàn của người dân.
Như vậy, Hiến pháp là điều kiện để bảo đảm sự chính đáng về mặt pháp lý của các thiết chế quyền lực nhà nước. Những quan điểm lớn, những nội dung cơ bản của Hiến pháp nước ta là cơ sở pháp lý quan trọng cho sự duy trì và thực hiện quyền lực nhà nước, cho sự làm chủ của nhân dân. Và đó chính là nền tảng có tính chất hiến định để xem xét, đánh giá sự hợp hiến hay không hợp hiến của các đạo luật, cũng như các quyết sách khác của nhà nước [45]. Thứ tư: Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam thể hiện mối quan hệ qua lại giữa Nhà nước với công dân, Nhà nước và xã hội, tôn trọng, bảo đảm quyền con người, quyền công dân 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nhà nước là người đại diện cho lợi ích công, công dân đại diện cho các lợi ích cá nhân.
Tư tưởng về Nhà nước pháp quyền, vì vậy, gắn với vấn đề xã hội công dân. Cùng với sự ra đời của xã hội công dân, lần đầu tiên trong lịch sử loài người mọi người được thừa nhận là bình đẳng trong xã hội, bất kể họ là ai về thành phần và nguồn gốc xuất thân, có các quyền và tự do được pháp luật thừa nhận, có khả năng tự biểu hiện nhân cách và ý chí, tự chịu trách nhiệm về hành vi của mình và các hậu quả của hành vi đó. Công dân có thể làm tất cả những gì luật không cấm. Còn cán bộ, công chức nhà nước và các cơ quan nhà nước chỉ được làm những gì luật quy định.
Thứ năm: Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam đảm bảo thực hiện nghiêm chỉnh và có thiện chí các cam kết quốc tế Đường lối đó liên quan đến quan hệ của Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam với các quốc gia, các khu vực, các tổ chức và cộng đồng quốc tế. Và để thực hiện được đường lối đó, chúng ta phải có nhiều phương thức hoạt động trên nhiều mặt. Là công cụ quản lý tổ chức và điều chỉnh của nhà nước, phát luật đóng vai trò rất quan trọng đối với việc thực hiện các nhiệm vụ nói trên. Trong những năm qua, Nhà nước ta đã ký kết, gia nhập nhiều điều ước quốc tế phục vụ cho chủ trương mở rộng quan hệ đối ngoại, chủ động hội nhập kinh tế quốc tế.
Thứ sáu: Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo Sự ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam là tất yếu khách quan. Đảng đã lãnh đạo làm nên Cách mạng tháng Tám năm 1945 lập nên nhà nước Việt Nam dân chủ cộng hòa, giành được độc lập, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ; đạt nhiều thành công trong xây dựng và bảo vệ tổ quốc. 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.