Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CHẾ ĐỘ DÂN CHỦ ĐẠI DIỆN TRONG ĐIỀU KIỆN XÂY DỰNG NHÀ NƢỚC PHÁP QUYỀN Ở VIỆT NAM 1. KHÁI NIỆM DÂN CHỦ ĐẠI DIỆN VÀ NHỮNG BỘ PHẬN HỢP THÀNH 1.1 Khái niệm dân chủ đại diện Dân chủ là một thuật ngữ có nhiều định nghĩa khác nhau về nó, do cách tiếp cận, mục đích tiếp cận khác nhau. Dân chủ có thể hiểu dưới nhiều phương diện, nhiều góc độ: 1- Dân chủ có thể là một dòng triết học - chính trị (dân chủ phản ánh các giá trị phổ quát như tự do cá nhân, bình đẳng về điều kiện, thống nhất trong tính đa dạng); 2- Dân chủ là một chỉnh thể hiện thực thâu tóm mọi khía cạnh vật chất và tinh thần của dân chủ (nền dân chủ); 3- Dân chủ là một khái niệm chính trị - pháp lý (hình thức nhà nước); 4- Dân chủ là một hiện thực kinh tế (thị trường tự do); 5- Dân chủ là một hiện thực xã hội (các tổ chức phi Chính phủ, các tổ chức xã hội, phong trào lao động và xã hội quốc tế); 6- Dân chủ là trạng thái của hệ thống quan hệ quốc tế (quyền tự quyết dân tộc, chủ quyền quốc gia. Căn cứ vào phạm vi có thể hiểu dân chủ ở nghĩa phổ quát: ở tầm quốc tế, ở mỗi khu vực, mỗi quốc gia, từng cộng đồng dân cư và ở sự cảm nhận dân chủ của mỗi người dân.
Dựa vào những phương diện, góc độ đánh giá mà các nhà khoa học đưa ra các ý kiến như sau: 1- Dân chủ là sản phẩm của quan hệ giai cấp, là tổ chức quyền lực chính trị của giai cấp cầm quyền đối với xã hội; 2- Dân chủ bao hàm ba nội dung cơ bản là nội dung chính trị (dân chủ chính trị), nội dung văn minh nhân đạo (dân chủ xã hội là thành quả quan trọng nhất của văn minh và nhân đạo của loài người) và nội dung xã hội của dân chủ (dân chủ xã hội là hình thức tồn tại của xã hội hiện đại); 3- Dân chủ cần xem xét theo nhiều khía cạnh, nhưng với nghĩa chung nhất, phổ biến nhất, dân chủ là quyền lực thuộc về nhân dân; 4- Dân 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chủ là khát vọng, lý tưởng chung mà hàng triệu con tim và khối óc cùng hướng tới, đấu tranh không mệt mỏi để dành lấy dù phải hy sinh xương máu. Dân chủ là khát vọng mà chính chúng ta đang vươn tới; 5- Dân chủ không chỉ là một vấn đề chính trị hay xã hội, mà xét theo bề sâu chính là một vấn đề văn hóa. Bởi thế, xử lý vấn đề dân chủ không thể tách rời khỏi mối quan hệ truyền thống - hiện đại trong văn hóa. Dân chủ còn là một yếu tố của văn hóa, một thành tựu của văn hóa đã có từ lâu đời trong truyền thống văn hóa của dân tộc.
Theo các nhà kinh điển: dân chủ là sản phẩm tự quyết của nhân dân, phản ánh sự tồn tại của con người với tất cả ý chí, tài năng và lợi ích của họ; dân chủ là sản phẩm của đấu tranh giai cấp; quyền dân chủ bị chế định bởi tương quan giai cấp, trạng thái phát triển của sản xuất và trình độ văn hóa chung, trước hết là văn hóa chính trị của nhân dân; dân chủ là một hình thức Nhà nước mà ở đó thừa nhận quyền ngang nhau của dân cư trong việc xác định cơ cấu nhà nước và quản lý xã hội. Qua quá trình phát triển lâu dài với nhiều cách tiếp cận khác nhau về vấn đề dân chủ, nhưng tựu chung lại các ý kiến đều thống nhất ở luận điểm: Dân chủ là quyền lực thuộc về nhân dân. Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam định nghĩa: "Dân chủ, hình thức tổ chức thiết chế chính trị của xã hội dựa trên việc thừa nhận nhân dân là nguồn gốc của quyền lực, thừa nhận nguyên tắc bình đẳng và tự do. Dân chủ cũng được vận dụng vào tổ chức và hoạt động của những tổ chức và thiết chế chính trị nhất định" [20, tr.
Dân chủ trực tiếp là một trong hai hình thức của dân chủ và nó có một tầm quan trọng trong quá trình xây dựng nhà nước, đặc biệt là xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN. Lê nin đã từng nói: Không phải chỉ tuyên truyền về dân chủ, tuyên bố và ra sắc lệnh về dân chủ là đủ, không phải chỉ giao trách nhiệm thực hiện dân chủ cho những người đại diện nhân dân trong những cơ quan đại biểu là đủ. Cần phải xây dựng ngay chế độ dân chủ, bắt đầu từ cơ sở, dựa vào sáng kiến của bản thân quần chúng với sự tham gia trực tiếp của quần chúng vào tất cả đời sống của Nhà nước. 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Xét một cách cụ thể hơn về bản chất pháp lý, để được coi là dân chủ trực tiếp phải có các yếu tố sau: Thứ nhất, là yếu tố phổ thông, đại chúng, nghĩa là bất cứ ai có đủ tư cách (có năng lực pháp lý và năng lực hành vi) thì đều có quyền tự mình bày tỏ ý chí của mình.
Thứ hai, là yếu tố trực tiếp, nghĩa là không thông qua cá nhân hay tổ chức thay mặt mình. Thứ ba, là yếu tố có hiệu lực thi hành, nghĩa là ý chí các công dân quyết định. Tóm lại, dân chủ trực tiếp là sự thể hiện trực tiếp ý chí của chủ thể quyền lực về những vấn đề quan trọng nhất. Xét về lý thuyết phương thức tốt nhất để nhân dân thực hiện quyền lực nhà nước là họ trực tiếp quyết định các vấn đề của đời sống xã hội.
Trong trường hợp này, quyết định nhà nước thể hiện đúng ý chí của nhân dân, không bị sai lệch. Tuy nhiên xét về mặt thực tiễn thì phương thức này có những bất cập hoặc bất khả thi. Nó không thể thực hiện được trong điều kiện dân số có quy mô lớn, các sự kiện trong đời sống xã hội ngày càng đa dạng, phức tạp, biến đổi với tốc độ chóng mặt, sự tốn kém về kinh tế… Bởi vậy khi thực hiện trong thực tiễn đời sống xã hội của mỗi đất nước thì dân chủ trực tiếp chỉ được áp dụng trong một vài hình thức và không phổ biến với sự nhường lại cho phương thức dân chủ đại diện (dân chủ gián tiếp) để thực hiện tối ưu quyền lực của nhân trong hoạt động của nhà nước. Với hạn chế tồn tại cố hữu trong bản chất của phương thức dân chủ trực tiếp nên dân chủ đại diện là cần thiết để qua những người đại diện, ý chí của nhân dân được thể hiện kịp thời qua các quyết định của nhà nước.
Dân chủ đại diện là một hình thức nhà nước được các đại diện của dân thành lập trên nguyên tắc thi hành chủ quyền nhân dân (Popular sovereignty). Các đại diện không phải chỉ đại diện cho sự ủy quyền của nhân dân mà có nghĩa vụ thực hiện quyền lợi của họ, ví dụ: không 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhất thiết phải luôn tuân theo ước muốn của họ, nhưng phải đủ quyền lực để thực thi những khởi xướng thích ứng với những tình huống một cách nhanh chóng và triệt để. Điều này thường trái ngược với hình thức dân chủ trực tiếp đã được đề cập ở phần trên. Hiện nay có hai cách hiểu về dân chủ đại diện theo đó (i) dân chủ đại diện được hiểu là hình thức chính thể trong đó dân chủ thể hiện trong cách thức tổ chức, thành lập ra các cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất và mối quan hệ giữa các cơ quan đó, cũng như thái độ của các cơ quan này đối với nhân dân.
Với cách hiểu này dân chủ đại diện được hiểu theo nghĩa rộng bao hàm tất cả các cơ quan nhà nước như Quốc hội, Chính phủ, Tòa án, Viện kiểm sát…(ii) dân chủ đại diện được hiểu là nhân dân sử dụng quyền lực nhà nước bằng dân chủ đại diện thông qua Quốc hội, HĐND và thông qua các cơ quan khác của Nhà nước. Tại luận văn này chúng ta tập trung vào trọng tâm đối tượng là Quốc hội, nòng cốt hạt nhân là ĐBQH theo cách hiểu thứ hai để khai thác và phân tích. Ở Việt Nam, nhà nước là nhà nước của dân, do dân và vì dân, tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân, nhân dân là người làm chủ nhà nước và xã hội. Nhân dân thực hiện quyền làm chủ của mình trước hết thông qua các cơ quan, tổ chức đại diện cho họ (dân chủ đại diện) theo nghĩa rộng, các cơ quan, tổ chức đại diện cho quyền lực và quyền làm chủ của nhân dân bao gồm Quốc hội, HĐND các cấp, các cơ quan nhà nước khác, các đoàn thể, các tổ chức xã hội.
Theo nghĩa hẹp, cơ quan tổ chức đại diện cho nhân dân là Quốc hội, HĐND và các cơ quan khác của Nhà nước. Mặt khác, nhân dân thực hiện quyền làm chủ của mình còn thông qua việc trực tiếp bày tỏ ý chí, ý kiến, nguyện vọng của mình trong quá trình tham gia xây dựng nhà nước, pháp luật, tham gia quản lý nhà nước, quản lý xã hội cũng như đấu tranh bảo vệ các quyền và lợi ích chính đáng, hợp pháp của mình, của người khác, cũng như của Nhà nước và của xã hội. Dân chủ đại diện mà thực chất của nó là truyền đạt các ý nguyện của công dân thông qua hình thức các cơ quan dân cử, các đại biểu được người 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com dân bầu chọn thông qua lá phiếu bầu, hình thức dân chủ này cho phép sự điều tiết xã hội được quy về một mối, do vậy nhà nước điều tiết quản lý xã hội một cách đồng bộ, thống nhất phản ứng kịp thời và có hiệu quả trước các biến động của xã hội, điều này dân chủ trực tiếp không thể đáp ứng được trong xã hội hiện đại. Tuy nhiên dân chủ đại diện sẽ không phát huy được, và sẽ là hình thức nếu không có cơ chế hiệu quả để người dân thực sự bầu chọn được những người đại diện chính đáng của mình, và những người được bầu chọn không đủ trình độ phẩm chất năng lực, và như thế các quyết sách được đưa ra từ các cơ quan dân cử sẽ là của một số người chứ chưa phải là của toàn dân, đây là điểm hạn chế đáng lưu ý của dân chủ đại diện.