Luận Văn Thạc Sĩ: Chế Độ Dân Chủ Đại Diện Trong Xây Dựng Nhà Nước Pháp Quyền Ở Việt Nam

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu vnu ls chế độ dân chủ đại diện trong điều kiện xây dựng nhà nước pháp quyền ở việt nam, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn

• Tác giả: Hà Văn Giang
• Người hướng dẫn: GS.TS Nguyễn Đăng Dung
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội - Khoa Luật
• Chuyên ngành: Luật Học
• Đề tài: Chế Độ Dân Chủ Đại Diện Trong Điều Kiện Xây Dựng Nhà Nước Pháp Quyền Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CHẾ ĐỘ DÂN CHỦ ĐẠI DIỆN TRONG ĐIỀU KIỆN XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN Ở VIỆT NAM
• 1.1. Khái niệm dân chủ đại diện và những bộ phận hợp thành
• 1.1.1. Khái niệm dân chủ đại diện
• 1.1.2. Những bộ phận hợp thành dân chủ đại diện
• 1.1.3. Các phương thức thực hiện dân chủ đại diện
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG CỦA CHẾ ĐỘ DÂN CHỦ ĐẠI DIỆN TRONG ĐIỀU KIỆN XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN Ở VIỆT NAM
• 2.1. Chế độ dân chủ đại diện trong điều kiện xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam
• 2.1.1. Khái niệm pháp luật về Quốc hội và Đại biểu Quốc hội
• 2.1.2. Đặc điểm của pháp luật về Quốc hội, về Đại biểu Quốc hội
• 2.1.3. Nội dung và tồn tại của pháp luật về Quốc hội và Đại biểu Quốc hội
• 2.2. Thực trạng của chế độ dân chủ đại diện trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam hiện nay
• 2.2.1. Những ưu điểm trong việc thực hiện chế độ dân chủ đại diện trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam
• 2.2.2. Những hạn chế trong việc thực hiện chế độ dân chủ đại diện trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam
• 3. CHƯƠNG 3: YÊU CẦU VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ CHẾ ĐỘ DÂN CHỦ ĐẠI DIỆN TRONG ĐIỀU KIỆN XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN Ở VIỆT NAM
• 3.1. Yêu cầu hoàn thiện pháp luật về chế độ dân chủ trong điều kiện xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam
• 3.1.1. Từ yêu cầu xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền, phát huy vai trò của Quốc hội, Đại biểu Quốc hội trong thời kỳ đổi mới
• 3.1.2. Từ yêu cầu thực hiện chiến lược xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam của Đảng
• 3.1.3. Từ yêu cầu xây dựng xã hội dân chủ ở Việt Nam
• 3.1.4. Từ yêu cầu thực hiện chủ động hội nhập quốc tế
• 3.1.5. Từ đòi hỏi thực tiễn hoạt động của Quốc hội, Đại biểu Quốc hội trong tình hình hiện nay
• 3.1.6. Từ những hạn chế của pháp luật về Quốc hội, Đại biểu Quốc hội hiện hành
• 3.2. Giải pháp hoàn thiện pháp luật về chế độ dân chủ đại diện để nâng cao năng lực thực hành dân chủ đại diện ở nước ta
• 3.2.1. Giải pháp hoàn thiện các quy phạm pháp luật về bầu cử Đại biểu Quốc hội
• 3.2.2. Giải pháp hoàn thiện các quy phạm về nhiệm vụ, quyền hạn của Quốc hội, Đại biểu Quốc hội
• 3.2.3. Giải pháp hoàn thiện về chế độ hoạt động của Quốc hội, Đại biểu Quốc hội
• 3.2.4. Giải pháp hoàn thiện về các biện pháp bảo đảm hoạt động của Quốc hội, Đại biểu Quốc hội
• 3.2.5. Giải pháp hoàn thiện về hình thức pháp luật về Quốc hội, Đại biểu Quốc hội
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về Chế Độ Dân Chủ Đại Diện và Nhà Nước Pháp Quyền

Chế độ dân chủ đại diện là một trong những hình thức quan trọng trong tổ chức chính trị của Việt Nam. Nó thể hiện quyền lực của nhân dân thông qua các cơ quan đại diện như Quốc hội và Hội đồng nhân dân. Nhà nước pháp quyền là nền tảng để bảo đảm quyền con người và quyền công dân, tạo điều kiện cho chế độ dân chủ đại diện phát triển. Sự kết hợp giữa chế độ dân chủ đại diện và nhà nước pháp quyền là yếu tố quyết định cho sự phát triển bền vững của xã hội.

1.1. Khái niệm và ý nghĩa của Chế Độ Dân Chủ Đại Diện

Chế độ dân chủ đại diện là hình thức tổ chức quyền lực chính trị, trong đó nhân dân thực hiện quyền lực thông qua các đại diện được bầu cử. Điều này không chỉ giúp đảm bảo quyền lợi của nhân dân mà còn tạo ra một cơ chế kiểm soát quyền lực hiệu quả.

1.2. Vai trò của Nhà Nước Pháp Quyền trong Dân Chủ Đại Diện

Nhà nước pháp quyền đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền con người và quyền công dân. Nó tạo ra khung pháp lý cho việc thực hiện dân chủ đại diện, đảm bảo rằng mọi quyết định của nhà nước đều phải tuân thủ pháp luật.

II. Vấn Đề và Thách Thức trong Chế Độ Dân Chủ Đại Diện ở Việt Nam

Mặc dù chế độ dân chủ đại diện đã được thiết lập, nhưng vẫn còn nhiều thách thức cần phải giải quyết. Các vấn đề như sự thiếu minh bạch trong quy trình bầu cử, sự tham gia hạn chế của người dân vào các quyết định chính trị, và sự chênh lệch quyền lực giữa các cơ quan nhà nước đang gây cản trở cho sự phát triển của chế độ này.

2.1. Những Hạn Chế trong Quyền Bầu Cử và Tham Gia Chính Trị

Quyền bầu cử tự do và công bằng là một trong những yếu tố cốt lõi của chế độ dân chủ đại diện. Tuy nhiên, thực tế cho thấy nhiều cử tri vẫn chưa được đảm bảo quyền lợi này, dẫn đến sự thiếu hụt trong sự tham gia của họ vào các quyết định chính trị.

2.2. Sự Thiếu Minh Bạch và Trách Nhiệm của Các Cơ Quan Nhà Nước

Sự thiếu minh bạch trong hoạt động của các cơ quan nhà nước làm giảm niềm tin của người dân vào chế độ dân chủ đại diện. Cần có các biện pháp để tăng cường trách nhiệm giải trình và minh bạch trong hoạt động của các cơ quan này.

III. Phương Pháp và Giải Pháp Nâng Cao Chế Độ Dân Chủ Đại Diện

Để nâng cao hiệu quả của chế độ dân chủ đại diện, cần có các giải pháp đồng bộ từ việc cải cách pháp luật đến việc tăng cường sự tham gia của người dân. Các biện pháp này không chỉ giúp cải thiện chất lượng bầu cử mà còn tạo ra một môi trường chính trị minh bạch và công bằng.

3.1. Cải Cách Pháp Luật về Bầu Cử và Đại Biểu Quốc Hội

Cần thiết phải cải cách các quy định pháp luật liên quan đến bầu cử để đảm bảo tính công bằng và minh bạch. Điều này bao gồm việc thiết lập các quy trình bầu cử rõ ràng và công khai hơn.

3.2. Tăng Cường Sự Tham Gia của Người Dân trong Quy Trình Chính Trị

Khuyến khích người dân tham gia vào các hoạt động chính trị thông qua các diễn đàn, hội thảo và các hình thức tham gia khác. Điều này sẽ giúp nâng cao nhận thức và trách nhiệm của người dân đối với các vấn đề chính trị.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn và Kết Quả Nghiên Cứu về Dân Chủ Đại Diện

Nghiên cứu về chế độ dân chủ đại diện không chỉ mang lại những hiểu biết lý thuyết mà còn có thể áp dụng vào thực tiễn. Các kết quả nghiên cứu cho thấy rằng việc cải thiện chế độ dân chủ đại diện có thể dẫn đến sự phát triển bền vững của xã hội và nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân.

4.1. Kết Quả Nghiên Cứu về Tác Động của Dân Chủ Đại Diện

Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng chế độ dân chủ đại diện có tác động tích cực đến sự phát triển kinh tế và xã hội. Khi người dân có quyền tham gia vào quyết định chính trị, họ sẽ có động lực hơn trong việc phát triển cộng đồng.

4.2. Các Mô Hình Thành Công trong Thực Hiện Dân Chủ Đại Diện

Nhiều quốc gia đã áp dụng thành công các mô hình dân chủ đại diện, từ đó rút ra bài học kinh nghiệm cho Việt Nam. Việc học hỏi từ các mô hình này có thể giúp cải thiện chế độ dân chủ đại diện tại Việt Nam.

V. Kết Luận và Tương Lai của Chế Độ Dân Chủ Đại Diện ở Việt Nam

Chế độ dân chủ đại diện ở Việt Nam đang đứng trước nhiều cơ hội và thách thức. Để phát triển bền vững, cần có sự đồng lòng từ cả chính phủ và người dân trong việc cải cách và hoàn thiện chế độ này. Tương lai của chế độ dân chủ đại diện sẽ phụ thuộc vào khả năng thực hiện các giải pháp đã đề ra.

5.1. Tầm Quan Trọng của Dân Chủ Đại Diện trong Xây Dựng Nhà Nước Pháp Quyền

Dân chủ đại diện là yếu tố không thể thiếu trong việc xây dựng nhà nước pháp quyền. Nó đảm bảo rằng quyền lực nhà nước được thực hiện một cách hợp pháp và công bằng.

5.2. Hướng Đi Tương Lai cho Chế Độ Dân Chủ Đại Diện

Cần có các chiến lược dài hạn để phát triển chế độ dân chủ đại diện, bao gồm việc nâng cao nhận thức của người dân và cải cách các quy định pháp luật liên quan đến bầu cử và quyền đại diện.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thực tiễn lịch sử lập hiến suốt 68 năm qua kể từ cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên năm 1946 đến Hiến pháp năm 2013 cho thấy chế độ dân chủ đại diện luôn là phương thức chủ yếu để nhân dân thực hiện quyền lực nhà nước. Ngay từ khóa I, tỷ lệ cử tri đi bỏ phiếu đã đạt 89% và tiếp tục duy trì ở mức rất cao, đạt 99,73% trong cuộc bầu cử Quốc hội khóa XI. Tuy nhiên, trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa theo định hướng của Đại hội Đảng lần thứ XI, cơ chế đại diện gián tiếp đang bộc lộ những mâu thuẫn giữa tính đại diện theo cơ cấu thành phần và yêu cầu nâng cao năng lực lập pháp chuyên nghiệp của Quốc hội.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm đặt ra là làm thế nào để hoàn thiện các quy định pháp luật về tổ chức, hoạt động của Quốc hội và Đại biểu Quốc hội, nhằm khắc phục triệt để tính hình thức trong hoạt động đại diện. Mục tiêu cụ thể của luận văn là hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về chế độ dân chủ đại diện, phân tích thực trạng các quy phạm pháp luật điều chỉnh từ năm 1946 đến năm 2014, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ nâng cao năng lực thực hành dân chủ đại diện tại Việt Nam.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào chế định Quốc hội và Đại biểu Quốc hội trong không gian pháp lý Việt Nam giai đoạn đổi mới, gắn liền với Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội 2011 - 2020. Nghiên cứu mang ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc, cung cấp cơ sở để nâng tỷ lệ đại biểu Quốc hội chuyên trách lên trên 35%, tối ưu hóa 100% quy trình tiếp xúc cử tri và bảo đảm phản ánh trọn vẹn tiếng nói của cộng đồng 54 dân tộc trong mọi quyết sách quốc gia.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng hai hệ thống lý thuyết nền tảng trong khoa học pháp lý hiện đại:

Thứ nhất, học thuyết về chủ quyền nhân dân và nguyên tắc ủy quyền mệnh lệnh do Jean-Jacques Rousseau khởi xướng và được V.I. Lênin phát triển. Theo lý thuyết này, quyền lực tối cao thuộc về toàn dân, đại biểu do nhân dân bầu ra là người thừa hành mệnh lệnh, chịu sự giám sát trực tiếp và có thể bị bãi miễn nếu không còn xứng đáng với sự tín nhiệm của cử tri.

Thứ hai, học thuyết ủy quyền tự do gắn liền với học giả Marcel Prélot, được thừa nhận rộng rãi trong pháp luật quốc tế như Điều 67 Hiến pháp Cộng hòa Ý năm 1947 hay Điều 104 Hiến pháp Ba Lan năm 1997, nơi đại biểu đại diện cho toàn thể quốc gia và hoạt động độc lập với ý chí cử tri địa phương.

Trên cơ sở đó, 4 khái niệm then chốt được chuẩn hóa gồm: dân chủ đại diện, quyền lực nhân dân, tính đại diện của cơ quan dân cử và địa vị pháp lý của đại biểu Quốc hội trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu nghiên cứu được thu thập từ 5 bản Hiến pháp Việt Nam (1946, 1959, 1980, 1992 và 2013), Luật Bầu cử Đại biểu Quốc hội năm 1997 sửa đổi năm 2001, Luật Tổ chức Quốc hội năm 2001 cùng các văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ IX và XI.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao quát dữ liệu tổ chức và nhân sự qua 13 nhiệm kỳ Quốc hội Việt Nam, trong đó tập trung phân tích mẫu mục tiêu gồm 5 khóa tiêu biểu (khóa I, khóa IX, khóa X, khóa XI và khóa XII) với quy mô trung bình gần 500 đại biểu mỗi khóa. Phương pháp chọn mẫu mục tiêu được áp dụng nhằm bám sát các bước chuyển giao thể chế chính trị và cải cách hành chính quan trọng.

Nghiên cứu sử dụng kết hợp phương pháp so sánh luật học, phân tích định lượng thống kê và tổng hợp quy phạm. Lý do lựa chọn các phương pháp này là nhằm đối chiếu trực diện giữa quy định pháp luật thực định với số liệu thực thi thực tế, đồng thời so sánh mô hình của Việt Nam với chuẩn mực lập pháp quốc tế trong timeline nghiên cứu từ năm 2011 đến năm 2014.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình khảo sát và phân tích dữ liệu pháp lý thực tế đã đem lại 4 phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, tỷ lệ tham gia bầu cử của cử tri Việt Nam luôn đạt mức rất cao, từ 89% tại cuộc bầu cử năm 1946 tăng lên 99,73% ở khóa XI. Tỷ lệ này cao vượt trội so với mức tham gia 33,8% của cử tri Mỹ năm 1998 hay tỷ lệ vắng mặt lên tới 39,9% tại vòng hai bầu cử Quốc hội Pháp năm 2002.

Thứ hai, tỷ lệ đại biểu Quốc hội tái cử duy trì ở mức thấp qua nhiều nhiệm kỳ liên tiếp: khóa IX chỉ đạt 27,34% với 108 đại biểu, khóa X đạt 27,11% với 135 đại biểu và khóa XII đạt 27,59% với 136 đại biểu. Điều này gây đứt gãy kinh nghiệm lập pháp và ảnh hưởng đến tính ổn định của cơ quan dân cử.

Thứ ba, quy định tại Điều 45 Luật Tổ chức Quốc hội năm 2001 đặt mục tiêu tối thiểu 25% đại biểu chuyên trách, nhưng trên thực tế hơn 72% đại biểu vẫn hoạt động theo chế độ kiêm nhiệm, làm giới hạn đáng kể thời gian dành cho công tác giám sát tối cao và xây dựng luật.

Thứ tư, cơ cấu đơn vị bầu cử hiện quy định mỗi đơn vị bầu từ 2 đến 3 đại biểu với danh sách ứng cử thường chỉ từ 3 đến 5 người, dẫn đến tỷ lệ cạnh tranh thực tế chỉ đạt mức số dư khoảng 1 đến 2 ứng viên cho mỗi đơn vị.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản của các tồn tại trên xuất phát từ việc thiết kế quy trình bầu cử nặng về cơ cấu thành phần nhằm phản ánh khối đại đoàn kết gồm 54 dân tộc và mọi tầng lớp xã hội, vô hình trung làm nhẹ tiêu chuẩn năng lực chuyên môn và bản lĩnh tranh luận nghị trường.

Dữ liệu nghiên cứu có thể được mô hình hóa qua bảng so sánh tỷ lệ đại biểu tái cử qua 3 nhiệm kỳ (khóa IX, X, XII) và biểu đồ phân bổ cơ cấu đại biểu chuyên trách - kiêm nhiệm. Cách trình bày trực quan này phản ánh rõ sự bất cập giữa khối lượng công việc lập pháp ngày càng lớn với quỹ thời gian hạn hẹp của đại biểu kiêm nhiệm.

Khác với mô hình nghị viện phương Tây vận hành theo nguyên tắc ủy quyền tự do, Việt Nam áp dụng nguyên tắc kết hợp: đại biểu vừa đại diện cho đơn vị bầu cử, vừa đại diện cho nhân dân cả nước. Tuy nhiên, việc thiếu cơ chế bảo vệ ý kiến thiểu số khiến nguyên tắc biểu quyết đa số dễ làm triệt tiêu các đề xuất chính đáng. Kết quả nghiên cứu khẳng định hoàn thiện chế độ dân chủ đại diện là đòi hỏi tất yếu để xây dựng thành công Nhà nước pháp quyền.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao chất lượng hoạt động của Quốc hội và bảo đảm quyền làm chủ thực chất của nhân dân, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

Thứ nhất, nâng cao tỷ lệ đại biểu Quốc hội chuyên trách từ mức 25% hiện tại lên tối thiểu 35% trong nhiệm kỳ 2016 - 2021 và đạt 50% vào năm 2030. Quốc hội và Ủy ban Thường vụ Quốc hội là chủ thể chủ trì thực hiện nhằm bảo đảm tính chuyên nghiệp hóa sâu sắc trong hoạt động nghị trường.

Thứ hai, hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn đại biểu bằng cách sửa đổi Điều 3 Luật Bầu cử Đại biểu Quốc hội trước năm 2015. Ban Công tác đại biểu cần ban hành bảng tiêu chí lượng hóa năng lực lập pháp, tư duy phản biện và phẩm chất đạo đức, chấm dứt tình trạng quy định chung chung khiến mọi ứng viên đều tự nhận đủ tiêu chuẩn.

Thứ ba, mở rộng tính cạnh tranh trong hiệp thương và bầu cử bằng cách tăng số lượng người ứng cử tại mỗi đơn vị bầu cử lên tối thiểu 2 ứng viên dư trên 1 ghế đại biểu, đạt tỷ lệ cạnh tranh từ 160% đến 200% trong giai đoạn 2016 - 2020. Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cần đổi mới quy trình lấy ý kiến cử tri nơi cư trú, tạo cơ chế công bằng và minh bạch cho người tự ứng cử.

Thứ tư, đổi mới chế độ tiếp xúc cử tri và trách nhiệm giải trình bằng việc ban hành quy chế bắt buộc đại biểu dành ít nhất 30% tổng thời gian làm việc trong năm để đối thoại trực tiếp với cử tri. Đoàn Đại biểu Quốc hội tại 63 tỉnh, thành phố chịu trách nhiệm giám sát xử lý 100% khiếu nại, phản ánh của nhân dân đúng thời hạn luật định.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị ứng dụng thực tiễn cao cho 4 nhóm đối tượng trọng điểm:

Thứ nhất, Đại biểu Quốc hội, đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp và đội ngũ chuyên viên tham mưu tại Văn phòng Quốc hội. Hơn 500 đại biểu dân cử có thể sử dụng các luận cứ trong luận văn để nâng cao kỹ năng chất vấn, đổi mới phương thức tiếp xúc cử tri và tối ưu hóa quy trình thẩm tra dự án luật.

Thứ hai, giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học tại hơn 60 cơ sở đào tạo luật học và khoa học chính trị trên toàn quốc. Luận văn là tài liệu tham khảo chuyên khảo giá trị cho các học phần Lý luận Nhà nước và Pháp luật, Luật Hiến pháp và Lịch sử lập hiến qua 5 bản Hiến pháp Việt Nam.

Thứ ba, cán bộ làm công tác Mặt trận và các tổ chức chính trị - xã hội tại 63 tỉnh thành. Đây là cẩm nang thực tiễn giúp nâng cao chất lượng tổ chức 3 vòng hiệp thương, giám sát bầu cử và phát huy dân chủ cơ sở.

Thứ tư, các chuyên gia tư vấn thể chế và hoạch định chính sách công. Nghiên cứu cung cấp khung phân tích so sánh để xây dựng các đề án đổi mới hệ thống chính trị và hoàn thiện cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước giai đoạn 2015 - 2025.

Câu hỏi thường gặp

Chế độ dân chủ đại diện được hiến định như thế nào trong Hiến pháp năm 2013? Điều 6 Hiến pháp năm 2013 quy định nhân dân thực hiện quyền lực nhà nước bằng dân chủ trực tiếp, bằng dân chủ đại diện thông qua Quốc hội, Hội đồng nhân dân và các cơ quan khác. Điều khoản này khẳng định vị trí pháp lý tối cao của gần 500 đại biểu Quốc hội trong việc thể chế hóa ý chí toàn dân thành luật pháp.

Tại sao cần tăng tỷ lệ đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách lên trên 35%? Quy định mức tối thiểu 25% tại Luật Tổ chức Quốc hội năm 2001 không còn đáp ứng được khối lượng lập pháp đồ sộ. Việc nâng tỷ lệ chuyên trách lên 35% giai đoạn 2016 - 2021 giúp giảm tỷ lệ kiêm nhiệm vốn chiếm hơn 70%, bảo đảm đại biểu toàn tâm thực hiện chức năng giám sát tối cao.

Điểm khác biệt căn bản giữa ủy quyền tự do và ủy quyền mệnh lệnh là gì? Mô hình ủy quyền tự do như Điều 67 Hiến pháp Ý năm 1947 xem đại biểu đại diện cho toàn dân tộc, không chịu ràng buộc bởi cử tri. Ngược lại, ủy quyền mệnh lệnh tại Việt Nam yêu cầu đại biểu chịu trách nhiệm trực tiếp trước cử tri và có thể bị bãi miễn nếu mất tín nhiệm.

Vì sao tỷ lệ đại biểu Quốc hội tái cử qua các khóa chỉ đạt khoảng 27%? Thống kê từ khóa IX (27,34%), khóa X (27,11%) và khóa XII (27,59%) cho thấy tỷ lệ tái cử thấp bắt nguồn từ sự luân chuyển công tác của cán bộ kiêm nhiệm và yêu cầu đổi mới nhân sự theo nhiệm kỳ 5 năm, dẫn đến khó khăn trong tích lũy kinh nghiệm nghị trường.

Quy trình hiệp thương bầu cử đóng vai trò gì trong việc bảo đảm tiếng nói của 54 dân tộc? Quy trình 3 vòng hiệp thương do Mặt trận Tổ quốc chủ trì giúp cân đối cơ cấu đại diện hợp lý giữa các vùng miền, giới tính và bảo đảm đồng bào dân tộc thiểu số trong 54 dân tộc anh em luôn có đại biểu thích đáng tại Quốc hội.

Kết luận

Luận văn đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu với 5 đóng góp học thuật và thực tiễn nổi bật:

• Hệ thống hóa toàn diện lý luận về dân chủ đại diện trong mối quan hệ hữu cơ với mô hình Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam.

• Đánh giá thực chứng 13 khóa Quốc hội với các dữ liệu điển hình về tỷ lệ cử tri đi bầu (đạt 99,73% ở khóa XI) và tỷ lệ tái cử ổn định quanh mức 27%.

• Phân tích sâu sắc hạn chế của cơ cấu đại biểu kiêm nhiệm chiếm trên 70% cùng quy định tối thiểu 25% đại biểu chuyên trách chưa đáp ứng yêu cầu thực tế.

• Xác lập hệ thống 4 nhóm giải pháp mang tính đột phá về định lượng hóa tiêu chuẩn ứng viên, tăng tỷ lệ đại biểu chuyên trách lên 35% - 40% và mở rộng số dư ứng cử.

• Cung cấp luận cứ pháp lý quan trọng phục vụ trực tiếp công tác hoàn thiện Luật Bầu cử Đại biểu Quốc hội và Luật Tổ chức Quốc hội.

Lộ trình thể chế hóa các đề xuất cần được triển khai quyết liệt trong giai đoạn 2016 - 2020 với tầm nhìn chiến lược đến năm 2030. Các nhà nghiên cứu, cán bộ lập pháp và độc giả quan tâm hãy chủ động khai thác tài liệu này để đóng góp tích cực vào công cuộc đổi mới hoạt động của Quốc hội Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CHẾ ĐỘ DÂN CHỦ ĐẠI DIỆN TRONG ĐIỀU KIỆN XÂY DỰNG NHÀ NƢỚC PHÁP QUYỀN Ở VIỆT NAM 1. KHÁI NIỆM DÂN CHỦ ĐẠI DIỆN VÀ NHỮNG BỘ PHẬN HỢP THÀNH 1.1 Khái niệm dân chủ đại diện Dân chủ là một thuật ngữ có nhiều định nghĩa khác nhau về nó, do cách tiếp cận, mục đích tiếp cận khác nhau. Dân chủ có thể hiểu dưới nhiều phương diện, nhiều góc độ: 1- Dân chủ có thể là một dòng triết học - chính trị (dân chủ phản ánh các giá trị phổ quát như tự do cá nhân, bình đẳng về điều kiện, thống nhất trong tính đa dạng); 2- Dân chủ là một chỉnh thể hiện thực thâu tóm mọi khía cạnh vật chất và tinh thần của dân chủ (nền dân chủ); 3- Dân chủ là một khái niệm chính trị - pháp lý (hình thức nhà nước); 4- Dân chủ là một hiện thực kinh tế (thị trường tự do); 5- Dân chủ là một hiện thực xã hội (các tổ chức phi Chính phủ, các tổ chức xã hội, phong trào lao động và xã hội quốc tế); 6- Dân chủ là trạng thái của hệ thống quan hệ quốc tế (quyền tự quyết dân tộc, chủ quyền quốc gia. Căn cứ vào phạm vi có thể hiểu dân chủ ở nghĩa phổ quát: ở tầm quốc tế, ở mỗi khu vực, mỗi quốc gia, từng cộng đồng dân cư và ở sự cảm nhận dân chủ của mỗi người dân.

Dựa vào những phương diện, góc độ đánh giá mà các nhà khoa học đưa ra các ý kiến như sau: 1- Dân chủ là sản phẩm của quan hệ giai cấp, là tổ chức quyền lực chính trị của giai cấp cầm quyền đối với xã hội; 2- Dân chủ bao hàm ba nội dung cơ bản là nội dung chính trị (dân chủ chính trị), nội dung văn minh nhân đạo (dân chủ xã hội là thành quả quan trọng nhất của văn minh và nhân đạo của loài người) và nội dung xã hội của dân chủ (dân chủ xã hội là hình thức tồn tại của xã hội hiện đại); 3- Dân chủ cần xem xét theo nhiều khía cạnh, nhưng với nghĩa chung nhất, phổ biến nhất, dân chủ là quyền lực thuộc về nhân dân; 4- Dân 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] chủ là khát vọng, lý tưởng chung mà hàng triệu con tim và khối óc cùng hướng tới, đấu tranh không mệt mỏi để dành lấy dù phải hy sinh xương máu. Dân chủ là khát vọng mà chính chúng ta đang vươn tới; 5- Dân chủ không chỉ là một vấn đề chính trị hay xã hội, mà xét theo bề sâu chính là một vấn đề văn hóa. Bởi thế, xử lý vấn đề dân chủ không thể tách rời khỏi mối quan hệ truyền thống - hiện đại trong văn hóa. Dân chủ còn là một yếu tố của văn hóa, một thành tựu của văn hóa đã có từ lâu đời trong truyền thống văn hóa của dân tộc.

Theo các nhà kinh điển: dân chủ là sản phẩm tự quyết của nhân dân, phản ánh sự tồn tại của con người với tất cả ý chí, tài năng và lợi ích của họ; dân chủ là sản phẩm của đấu tranh giai cấp; quyền dân chủ bị chế định bởi tương quan giai cấp, trạng thái phát triển của sản xuất và trình độ văn hóa chung, trước hết là văn hóa chính trị của nhân dân; dân chủ là một hình thức Nhà nước mà ở đó thừa nhận quyền ngang nhau của dân cư trong việc xác định cơ cấu nhà nước và quản lý xã hội. Qua quá trình phát triển lâu dài với nhiều cách tiếp cận khác nhau về vấn đề dân chủ, nhưng tựu chung lại các ý kiến đều thống nhất ở luận điểm: Dân chủ là quyền lực thuộc về nhân dân. Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam định nghĩa: "Dân chủ, hình thức tổ chức thiết chế chính trị của xã hội dựa trên việc thừa nhận nhân dân là nguồn gốc của quyền lực, thừa nhận nguyên tắc bình đẳng và tự do. Dân chủ cũng được vận dụng vào tổ chức và hoạt động của những tổ chức và thiết chế chính trị nhất định" [20, tr.

Dân chủ trực tiếp là một trong hai hình thức của dân chủ và nó có một tầm quan trọng trong quá trình xây dựng nhà nước, đặc biệt là xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN. Lê nin đã từng nói: Không phải chỉ tuyên truyền về dân chủ, tuyên bố và ra sắc lệnh về dân chủ là đủ, không phải chỉ giao trách nhiệm thực hiện dân chủ cho những người đại diện nhân dân trong những cơ quan đại biểu là đủ. Cần phải xây dựng ngay chế độ dân chủ, bắt đầu từ cơ sở, dựa vào sáng kiến của bản thân quần chúng với sự tham gia trực tiếp của quần chúng vào tất cả đời sống của Nhà nước. 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Xét một cách cụ thể hơn về bản chất pháp lý, để được coi là dân chủ trực tiếp phải có các yếu tố sau: Thứ nhất, là yếu tố phổ thông, đại chúng, nghĩa là bất cứ ai có đủ tư cách (có năng lực pháp lý và năng lực hành vi) thì đều có quyền tự mình bày tỏ ý chí của mình.

Thứ hai, là yếu tố trực tiếp, nghĩa là không thông qua cá nhân hay tổ chức thay mặt mình. Thứ ba, là yếu tố có hiệu lực thi hành, nghĩa là ý chí các công dân quyết định. Tóm lại, dân chủ trực tiếp là sự thể hiện trực tiếp ý chí của chủ thể quyền lực về những vấn đề quan trọng nhất. Xét về lý thuyết phương thức tốt nhất để nhân dân thực hiện quyền lực nhà nước là họ trực tiếp quyết định các vấn đề của đời sống xã hội.

Trong trường hợp này, quyết định nhà nước thể hiện đúng ý chí của nhân dân, không bị sai lệch. Tuy nhiên xét về mặt thực tiễn thì phương thức này có những bất cập hoặc bất khả thi. Nó không thể thực hiện được trong điều kiện dân số có quy mô lớn, các sự kiện trong đời sống xã hội ngày càng đa dạng, phức tạp, biến đổi với tốc độ chóng mặt, sự tốn kém về kinh tế… Bởi vậy khi thực hiện trong thực tiễn đời sống xã hội của mỗi đất nước thì dân chủ trực tiếp chỉ được áp dụng trong một vài hình thức và không phổ biến với sự nhường lại cho phương thức dân chủ đại diện (dân chủ gián tiếp) để thực hiện tối ưu quyền lực của nhân trong hoạt động của nhà nước. Với hạn chế tồn tại cố hữu trong bản chất của phương thức dân chủ trực tiếp nên dân chủ đại diện là cần thiết để qua những người đại diện, ý chí của nhân dân được thể hiện kịp thời qua các quyết định của nhà nước.

Dân chủ đại diện là một hình thức nhà nước được các đại diện của dân thành lập trên nguyên tắc thi hành chủ quyền nhân dân (Popular sovereignty). Các đại diện không phải chỉ đại diện cho sự ủy quyền của nhân dân mà có nghĩa vụ thực hiện quyền lợi của họ, ví dụ: không 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] nhất thiết phải luôn tuân theo ước muốn của họ, nhưng phải đủ quyền lực để thực thi những khởi xướng thích ứng với những tình huống một cách nhanh chóng và triệt để. Điều này thường trái ngược với hình thức dân chủ trực tiếp đã được đề cập ở phần trên. Hiện nay có hai cách hiểu về dân chủ đại diện theo đó (i) dân chủ đại diện được hiểu là hình thức chính thể trong đó dân chủ thể hiện trong cách thức tổ chức, thành lập ra các cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất và mối quan hệ giữa các cơ quan đó, cũng như thái độ của các cơ quan này đối với nhân dân.

Với cách hiểu này dân chủ đại diện được hiểu theo nghĩa rộng bao hàm tất cả các cơ quan nhà nước như Quốc hội, Chính phủ, Tòa án, Viện kiểm sát…(ii) dân chủ đại diện được hiểu là nhân dân sử dụng quyền lực nhà nước bằng dân chủ đại diện thông qua Quốc hội, HĐND và thông qua các cơ quan khác của Nhà nước. Tại luận văn này chúng ta tập trung vào trọng tâm đối tượng là Quốc hội, nòng cốt hạt nhân là ĐBQH theo cách hiểu thứ hai để khai thác và phân tích. Ở Việt Nam, nhà nước là nhà nước của dân, do dân và vì dân, tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân, nhân dân là người làm chủ nhà nước và xã hội. Nhân dân thực hiện quyền làm chủ của mình trước hết thông qua các cơ quan, tổ chức đại diện cho họ (dân chủ đại diện) theo nghĩa rộng, các cơ quan, tổ chức đại diện cho quyền lực và quyền làm chủ của nhân dân bao gồm Quốc hội, HĐND các cấp, các cơ quan nhà nước khác, các đoàn thể, các tổ chức xã hội.

Theo nghĩa hẹp, cơ quan tổ chức đại diện cho nhân dân là Quốc hội, HĐND và các cơ quan khác của Nhà nước. Mặt khác, nhân dân thực hiện quyền làm chủ của mình còn thông qua việc trực tiếp bày tỏ ý chí, ý kiến, nguyện vọng của mình trong quá trình tham gia xây dựng nhà nước, pháp luật, tham gia quản lý nhà nước, quản lý xã hội cũng như đấu tranh bảo vệ các quyền và lợi ích chính đáng, hợp pháp của mình, của người khác, cũng như của Nhà nước và của xã hội. Dân chủ đại diện mà thực chất của nó là truyền đạt các ý nguyện của công dân thông qua hình thức các cơ quan dân cử, các đại biểu được người 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] dân bầu chọn thông qua lá phiếu bầu, hình thức dân chủ này cho phép sự điều tiết xã hội được quy về một mối, do vậy nhà nước điều tiết quản lý xã hội một cách đồng bộ, thống nhất phản ứng kịp thời và có hiệu quả trước các biến động của xã hội, điều này dân chủ trực tiếp không thể đáp ứng được trong xã hội hiện đại. Tuy nhiên dân chủ đại diện sẽ không phát huy được, và sẽ là hình thức nếu không có cơ chế hiệu quả để người dân thực sự bầu chọn được những người đại diện chính đáng của mình, và những người được bầu chọn không đủ trình độ phẩm chất năng lực, và như thế các quyết sách được đưa ra từ các cơ quan dân cử sẽ là của một số người chứ chưa phải là của toàn dân, đây là điểm hạn chế đáng lưu ý của dân chủ đại diện.