Chương 1 THÀNH PHẦN, NỘI DUNG VÀ ĐẶC ĐIỂM TÀI LIỆU ẢNH Ở TTLTQG III Trung tâm Lưu trữ Quốc gia III được thành lập ngày 10 -6 -1995 theo Quyết định 58 -TCCP của Bộ trưởng -Trưởng Ban Tổ chức - Cán bộ Chính phủ (nay là Bộ Nội vụ) có chức năng thu thập, bảo quản an toàn và tổ chức sử dụng có hiệu quả tài liệu lưu trữ từ Cách mạng tháng Tám 1945 tới nay. Hiện nay Trung tâm III đang bảo quản hơn 6000 mét giá tài liệu với bốn loại hình tài liệu chính là: tài liệu quản lý hành chính( hay còn gọi là tài liệu hành chính) với hơn 200 phông; tài liệu khoa học kỹ thuật (nhưng hiện nay chủ yếu là tài liệu xây dựng cơ bản ) của hơn 60 công trình trọng điểm quốc gia; tài liệu văn học - nghệ thuật của gần 50 văn nghệ sĩ, các nhà khoa học tiêu biểu và bảo quản một khối lượng lớn tài liệu phim, ảnh, ghi âm, ghi hình (còn gọi là tài liệu nghe - nhìn). Trong đó, tài liệu ảnh chiếm một ví trí đáng kể về khối lượng với gần 350.000 ảnh và rất có giá trị về mặt nội dung. Khối tài liệu ảnh này được chia thành hai thời kỳ: trước Cách mạng và sau Cách mạng tháng Tám 1945.
THÀNH PHẦN, NỘI DUNG TÀI LIỆU ẢNH TRƯỚC CÁCH MẠNG THÁNG TÁM 1945 Khối tài liệu ảnh này chiếm số lượng không lớn, khoảng hơn 800 bức ảnh với ba thể loại chủ yếu là ảnh sự kiện, ảnh chân dung và ảnh phong cảnh. Đối tượng mà những bức ảnh thể hiện không chỉ trong phạm vi trên đất nước Việt Nam mà còn phản ánh một số cảnh ở các nước Đông Dương. Những tài liệu ảnh này không nằm trong hồ sơ của các phông lưu trữ thời kì thuộc địa mà đó là những ảnh được sưu tầm, được biếu tặng từ nhiều nguồn khác nhau; còn số tài liệu ảnh trước năm 1945 nằm trong hồ sơ tài liệu giấy và có liên quan đến nội dung của hồ sơ đó thì vẫn bảo quản ở Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I. Khối ảnh sự kiện Ảnh sự kiện bao gồm ảnh tài liệu, thời sự, báo chí, khoa học.chụp các sự kiện, hiện tượng xảy ra hàng ngày trong đời sống xã hội và tự nhiên.
Ảnh sự kiện được hình thành nhằm phục vụ cho công tác thông tin, tuyên truyền, giáo dục, cho các hoạt động kinh tế, khoa học và các mục đích khác. Vì nó kịp thời ghi lại các sự kiện, hiện tượng mới xảy ra thường không bao giờ lặp lại nên có ý nghĩa thực tiễn và lịch sử. Do vậy ảnh sự kiện là một trong những nguồn tư liệu có giá trị để nghiên cứu khoa học và lịch sử.[84, 21] Trong thời kì này, tuy số lượng ảnh không nhiều nhưng có nội dung khá phong phú. Một số sự kiện quan trọng trong lịch sử nước ta từ khi chưa có Đảng Cộng sản và sau khi có Đảng đều được thể hiện ở đây.
Nhiều bức ảnh thật sự có giá trị như bức ảnh: “ Những chiến sĩ trong vụ “Hà Thành đầu độc” mưu sát bọn thực dân Pháp ở Hà Nội bị bắt giam” [64,174], ảnh đồng chí Nguyễn Ái Quốc phát biểu tại Đại hội Tua của Đảng cộng sản Pháp năm 1920 [64, 151] hay hình ảnh của đồng chí đồng chí Nguyễn Ái Quốc chụp ảnh lưu niệm cùng với các đại biểu tham dự Đại hội lần thứ 5 Quốc tế Cộng sản họp ở Mát- xcơ- va năm 1924. Năm 1930, Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời, Đảng đã lãnh đạo nhân dân đứng lên đấu tranh chống thực dân Pháp, trong đó nổi bật nhất là phong trào Xô viết Nghệ - Tĩnh năm 1930. Trong khối tài liệu ảnh trước Cách mạng tháng Tám còn lưu giữ được khá nhiều những hình ảnh chân thực và sinh 6 (LUAN.02 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.02 động về sự kiện này. Ta có thể hình dung ra Đình làng Võ Liệt, huyện Thanh Chương, tỉnh Nghệ An nơi đi đầu trong phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh hoặc cây si đầu làng, nơi cất dấu tài liệu và hòm thư bí mật của Tỉnh uỷ hay Cột đèn để treo lá cờ đỏ sao vàng trong ngày mít tinh 1 -5 -1930.
Nhà máy Diêm Bến Thuỷ, nơi nổ ra cuộc đấu tranh của công nhân trong Xô Viết Nghệ Tĩnh cũng được ghi lại bằng hình ảnh, hoặc “đồn điền của địa chủ Ký Viễn, huyện Thanh Chương bị nông dân phá, lấy thóc, ruộng đem chia cho nông dân trong Xô viết”[64,161]; Chiến khu Hoà quân là nơi tập hợp lực lựơng bảo vệ Xô viết trong thời gian 9 tháng, việc thành lập các Xô Viết tại Nghệ - Tĩnh cũng được ghi lại bằng bản đồ… Như vậy thông qua những bức ảnh này, độc giả nói chung và những nhà nghiên cứu nói riêng có thể hình dung ra một phong trào Xô viết với những hình ảnh chân thực và sống động. Ngoài ra, nhiều sự kiện khác cũng được ghi lại bằng hình ảnh và được bảo quản tại nơi đây, ví dụ: về thắng lợi của các đảng viên Cộng sản tranh cử vào Viện Dân biểu Bắc kỳ có ảnh: “ đồng chí Võ Nguyên Giáp dự buổi liên hoan mừng thắng lợi trúng cử của một số ứng cử viên trong danh sách vận động tranh cử của Đảng vào Viện Dân biểu Bắc kỳ năm 1939” [64,166] Từ năm 1936, dưới sự lãnh đạo của Mặt trận Dân chủ Đông Dương, phong trào cách mạng của nhân dân ta nổ ra khắp nơi. Cũng từ năm 1936 trở đi, nhiều tờ báo do Đảng chỉ đạo xuất bản công khai ở khắp Bắc, Trung, Nam. Ảnh: Toà soạn báo “Tin tức” có đồng chí Trường Chinh [ 64,170] và các nhà văn, nhà báo tham gia tích cực trong phong trào chống Pháp.
Chính lực lượng nhà văn, nhà báo không những đóng góp to lớn trong lĩnh vực tuyên truyền cổ động tinh thần cách mạng, hướng dẫn, kêu gọi quần chúng lao khổ đứng dậy đấu tranh chống lại thực dân, phong kiến, mà chính bản thân họ cũng trực tiếp tham gia vào các phong trào đấu tranh chống Pháp sôi nổi ấy. Đây là hình ảnh “ Đoàn nhà văn, nhà báo và đoàn phụ nữ trong buổi mít tinh ngày 1 -5 -1938 tại khu Đấu Xảo -Hà Nội ”[64,171]. Phong trào Dân chủ chống Pháp được tổ chức dưới nhiều hình thức khác nhau như “ Hội Ái hữu thợ Mộc”, “ Hội Truyền bá Quốc ngữ”. Các nhà cách mạng đã dùng diễn đàn của hội này vừa để vận động đồng bào học chữ quốc ngữ vừa để khích lệ lòng tự tôn dân tộc, lòng yêu nước, tinh thần cách mạng.
Hình ảnh trên diễn đàn, có đồng chí Võ Nguyên Giáp, ông Phan Thanh, Hằng Phương, Trần Văn Giáp, bác sĩ Phạm Hữu Chương, Nguyễn Văn Tố, Tôn Thất Bình, Hoàng Xuân Hãn, Nguyễn Văn Huyên, Bùi Kỷ, Nguyễn Văn Lộ v. Một sự kiện có ý nghĩa vô cùng quan trọng, góp phần to lớn quyết định vận mệnh của đất nước Việt Nam ta là sự ra đời của Việt Nam Tuyên truyền giải phóng quân dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Đông Dương với 34 chiến sĩ đầu tiên nay đã trở thành một quân đội hùng mạnh, cùng với nhân dân Việt Nam làm nên cuộc Cánh mạng tháng Tám long trời lở đất, đánh thắng những đế quốc to như Pháp, Mỹ. Sự kiện này cũng được lưu giữ bằng hình ảnh:“ Lễ thành lập Đội Việt Nam tuyên truyền giải phóng quân tại Khu rừng Trần Hưng Đạo (Cao Bằng, ngày 22 -12 -1944)”. Mặc dù đây là cảnh được dựng lại để chụp.
Thời gian càng lùi ra xa, những tài liệu này càng trở nên quý giá, chúng là những bằng chứng lịch sử sinh động về buổi đầu mới thành lập Quân đội ta. Như vậy, qua khối tài liệu ảnh này, những phong trào yêu nước của nhân dân ta trước năm 1930 và những phong trào cánh mạng, những sự kiện quan trọng của dân tộc ta trước Tổng khởi nghĩa năm 1945 đều được thể hiện một cách chân thực và sinh động. Đây thực sự là một cuốn sử biên biên bằng hình 7 (LUAN.02 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.02 ảnh, giúp cho các độc giả, đặc biệt là các nhà nghiên cứu nguồn sử liệu đáng tin cậy để dựng lại chân dung lịch sử một cách trung thực. Không chỉ phản ánh về phong trào đấu tranh cách mạng của nhân dân ta, mà khối tài liệu ảnh này còn là những bẳng chứng đanh thép, hùng hồn, là bản án tố cáo tội ác dã man của bọn thực dân Pháp đối với người dân Việt Nam, đặc biệt là sự đàn áp tàn bạo của bọn chúng đối với những chiến sĩ yêu nước, thương nòi của ta.
Chúng dựng nhiều nhà tù, trường bắn ở khắp nơi để giam giữ và hành quyết những người yêu nước dám chống lại chúng. Đây là hình ảnh “ Lính khố xanh dẫn tù chính trị ở nhà tù Lao Bảo” và “ Máy chém của thực dân Pháp [64, 167]; Trường bắn ở Phả Lại [64, 684], Trường bắn Phú Liêm [64, 533,] trường bắn Cẩm Phả[64, 681]; “ Buổi tiễn đưa đồng chí Hoàng Quốc Việt (người thứ 5 từ bên trái) bị khép án trục xuất khỏi xứ ở ga Hàng Cỏ tháng 2 -1938” [ 64, 172] v. Chúng dùng chính sách “nồi da nấu thịt” bắt người Việt Nam đánh lại người Việt Nam, chúng dùng người Việt ta đi lính cho chúng, làm bia đỡ đạn cho chúng. Hình ảnh Pháp tuyển mộ dân ta làm lính đánh thuê cho chúng hoặc bắt dân ta, tù nhân của ta làm những công việc nặng nhọc, vất vả như “ Những tù nhân bản xứ bị bắt đi kéo xe lăn đường”[64, 384]; Dưới chế độ thực dân phong kiến, không chỉ những tù nhân phải sống cuộc sống cơ cực bần hàn mà toàn bộ người dân lao động An Nam đều lầm than khốn khổ, cả đất nước ta là một nhà tù khổng lồ.
Xuất phát từ chính sách hà khắc của thực dân Pháp như sưu cao, thuế nặng, bóc lột tận xương tuỷ người lao động nên đời sống của họ vô cùng thương tâm. Cuộc sống khổ cực và tủi nhục của nhân dân ta dưới thời Pháp thuộc được thể hiện khá sinh động qua bức ảnh “ Đời sống khổ cực của công nhân Việt Nam dưới thời Pháp thuộc: lấy gầm cầu làm nhà ở, cuộc sống đói khát nheo nhóc” [64, 173] hoặc “ Những hình ảnh đói rách, nghèo nàn mà bọn thực dân Pháp và phong kiến mang lại cho dân Việt Nam”.