CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN Theo quan điểm triết học Mac – Lênin, “nhận thức là một quá trình phản ánh tích cực, tự giác, sáng tạo thế giới khác quan và bộ óc con người trên cơ sở thực tiễn nhằm sáng tạo ra những tri thức về thế giới khách quan”. Nhận thức của con người bao gồm nhận thức cảm tính (trực quan sinh động) – sử dụng các giác quan để tác động vào sự vật và nắm bắt sự vật và nhận thức lý tính (tư duy trừu tượng) – là phản ánh gián tiếp trừu tượng qua khái niệm, phán đoán, suy luận. Do “nhận thức của chúng ta phải phát triển từ nhận thức cảm tính lên lý tính, phải không ngừng tư duy trừu tượng để có tri thức mới, chúng ta phải tích cực, không ngừng tổng kết để rút ra kết luận mới.
Chống chủ nghĩa duy cảm tức là tuyệt đối vai trò của cảm tính đồng thời chống duy lý tuyệt đối hóa lý tính”,[10]. Mọi nhận thức phải dựa trên cở sở thực tiễn và quay lại phục vụ thực tiễn, kiểm tra thực tiễn; không ngừng tổng kết thực tiễn để tìm ra các lý luận mới, nhận thức cao hơn.1 Dạy học trải nghiệm 1.1 Vài nét về lịch sử của giáo dục trải nghiệm Khổng tử (571-479 TCN) , ông là một nhà triết học, tư tưởng lớn của Trung Hoa. Nói đến giáo dục ông có quan điểm : “Học nhi thời tập chi, bất duyệt lạc hồ”, tức là việc học đi đôi với việc thực hành. Khổng Tử yêu cầu người học phải kết hợp giữa trực giác và suy luận.
Khổng Tử cũng từng nói: “Những gì tôi nghe, tôi sẽ quên; Những gì tôi thấy, tôi sẽ nhớ; Những gì tôi làm, tôi sẽ hiểu”. Ở phương Tây, Aristotle (384- 332TCN) cho rằng: "Những điều chúng ta phải học trước rồi mới làm, chúng ta học thông qua làm việc đó" [6, tr41]. Trong thời kỳ phục hưng, Rabelais (1494-1553), nhà văn, nhà tư tưởng người Pháp, người được coi là “Erasmus của Pháp” đã khẳng định rẳng: “Cần phải học ở mọi nơi mọi chỗ, học gắn kết với cuộc sống và thực hành”. Cùng với đó là Montaigne (1533-1592) – một nhà triết học Pháp.
Phương châm của ông về giáo dục vẫn được áp dụng trong trường học phương Tây, đó là “giáo dục nhằm dạy cho con người sống một cuộc đời theo thiên nhiên”. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn Có thể thấy tư tưởng giáo dục trải nghiệm đã có từ rất lâu. Tuy nhiên chúng ta chưa thực sự coi trọng và vận dụng một cách rộng rãi trong giảng dạy. Hiệp hội các giáo viên dạy khoa học quốc gia Mỹ (National Science Teachers Association - NSTA) thành lập năm 1944 đã đề xuất ra khái niệm giáo dục STEM (STEM education) : "Giáo dục STEM là cách tiếp cận liên ngành trong quá trình học, trong đó các khái niệm học thuật mang tính nguyên tắc được lồng ghép với các bài học trong thế giới thực, ở đó các học sinh áp dụng các kiến thức trong khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán vào trong các bối cảnh cụ thể giúp kết nối giữa trường học, cộng đồng, nơi làm việc và các tổ chức toàn cầu, để từ đó phát triển các năng lực trong lĩnh vực STEM và cùng với đó có thể cạnh tranh trong nền kinh kế mới".
Cho đến năm 1977, Hiệp hội giáo dục trải nghiệm (Association for Experiential Education – AEE) thành lập tại Boone, Bắc Carolina. Giáo dục trải nghiệm đã chính thức được coi trọng và thừa nhận bằng văn bản. Năm 2002, hội nghị thượng đỉnh Liên hiệp quốc về Phát triển bền vững, USESCO đã thông qua chương trình “Dạy học vì một tương lai bền vững”, trong đó “Giáo dục trải nghiệm” được giới thiệu, phổ biến và phát triển rộng rãi. Ngày nay giáo dục trải nghiệm được phổ biến rộng rãi và là một phần không thể thiếu trong chương trình giáo dục của các quốc gia.2 Một số nghiên cứu nước ngoài về hoạt động trải nghiệm Năm 1938, John Deway (1859 – 1952) – triết gia nổi tiếng Mỹ đã xuất bản cuốn sách “Experience and Education” trong đó có câu kết “giáo dục là gì và những điều kiện nào cần phải được thỏa mãn để giáo dục có thể trở thành một thực tế chứ không phải một cái tên gọi hoặc một khẩu hiệu”.
Ông chỉ ra rằng giáo dục là sự tham gia của cá nhân vào mặt tâm lý và xã hội và nhà trường không phải nơi để dạy các trẻ em các bài học kiến thức, bài học luân lý; nhà trường phải là một hình thái của đời sống cộng đồng và trẻ em sống và tiếp thu kiến thức từ cộng đồng đó. Phương pháp dạy trẻ học là giúp trẻ học một cách tự nhiên, không ngăn cản trẻ phát triển tự nhiên. Qua đó ông đã chỉ ra được những Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn hạn chế của giáo dục của nhà trường, những thiếu sót trong chương trình giáo dục và đưa ra vai trò của kinh nghiệm trong giáo dục. Năm 1984, David Kolb cho ra mắt mô hình phong cách học tập với quan điểm “Học tập là quá trình trong đó kiến thức được tạo ra thông qua việc chuyển hóa kinh nghiệm” [20, 38].
Ông là người đề xướng lý thuyết học tập qua trải nghiệm. Ông có sự kết hợp các tư tưởng của John Deway – Chủ nghĩa thực dụng, J.Lewin – tâm lý học xã hội, J.Piaget – Lý thuyết phát triển nhận thức và đề ra chu trình học tập dựa vào trải nghiệm với kinh nghiệm - trải nghiệm là một trong bốn giai đoạn của chu trình học tập đó. Theo Kolb, muốn đạt được hiệu quả tốt nhất thì người học cần trải qua cả bốn giai đoạn trong chu trình và “học tập là một quá trình liên tục được khởi nguồn từ kinh nghiệm” tuy nhiên có thể lựa chọn bắt đầu chu trình từ bất kỳ một giai đoạn nào tùy thuộc vào phong cách học của từng người. Việc áp dụng chu trình này dành cho cả người dạy và người học.
Do đó việc vận dụng trải nghiệm cho học sinh không phải là tùy ý mà là có định hướng có mục đích, mục tiêu ban đầu.3 Một số nghiên cứu trong nước về dạy học trải nghiệm Ngày 19/1/2018, Bộ GD – ĐT đã công bố dự thảo chương trình môn học và hoạt động giáo dục của chương trình giáo dục phổ thông tổng thể. Trong đó “hoạt động giáo dục bắt buộc xuyên suốt cả các cấp học là hoạt động trải nghiệm”. Trong đó ở các lớp học cấp tiểu học hoạt động chủ yếu diễn ra là thực hành vận dụng kiến thức vào thực tế cuộc sống, các hoạt động ngoài giờ như chơi trò chơi, đố vui, thi đua…Đối với các lớp ở cấp học trung học các hoạt động mang thêm tính định hướng nghề nghiệp. Dự thảo nói rõ đặc điểm của từng môn học, mục tiêu cần đạt được về việc hình thành năng lực, kiên thức, kỹ năng cho học sinh ở từng cấp học.
Trong dự thảo môn Toán “ở từng cấp dành thời lượng để tiến hành các hoạt động thực hành và trải nghiệm toán học cho học sinh. Ví dụ như: Tiến hành các đề tài, dự án học tập về Toán, đặc biệt là các đề tài và các dự án về ứng dụng Toán học trong thực tiễn; Tổ chức các trò chơi toán học, câu lạc bộ toán học, diễn đàn, hội thảo, cuộc thi về Toán; Ra báo tường (hoặc nội Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn san) về Toán; Tham quan các cơ sở đào tạo và nghiên cứu Toán học, giao lưu với học sinh có khả năng và yêu thích môn Toán,. TS Đinh Thị Kim Thoa, “Xây dựng chương trình hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong chương trình giáo dục phổ thông mới” thì “thực hành, trải nghiệm đều là những phương thức học hiệu quả, gắn với vận động, với thao tác vật chất, với đời sống thực”. Trong đó các hoạt động thực hành và trải nghiệm sẽ được tổ chức cả ở trong và ngoài lớp học, nhà trường với 4 nhóm nội dung HĐTN (hoạt động phát triển cá nhân; hoạt động lao động, hoạt động xã hội và phục vụ cộng đồng; hoạt động giáo dục hướng nghiệp).
Chương trình hoạt động trải nghiệm mang tính mở.2 Hoạt động trải nghiệm 1.1 Hoạt động trải nghiệm “Hoạt động giáo dục (theo nghĩa rộng) là những hoạt động có chủ đích, có kế hoạch hoặc có sự định hướng của nhà giáo dục, được thực hiện thông qua những cách thức phù hợp để chuyển tải nội dung giáo dục tới người học nhằm thực hiện mục tiêu giáo dục” [9]. “Hoạt động giáo dục (theo nghĩa hẹp) dùng để chỉ các hoạt động giáo dục được tổ chức ngoài giờ dạy học các môn học và được sử dụng cùng với khái niệm hoạt động dạy học các môn học” [9]. Các hoạt động giáo dục (theo nghĩa hẹp) gồm các hoạt động: - Hoạt động tập thể (sinh hoạt lớp, sinh hoạt Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh, sinh hoạt Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh). - Hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp.
- Hoạt động giáo dục hướng nghiệp. - Hoạt động giáo dục nghề phổ thông. Trong chương trình giáo dục phổ thông mới, kế hoạch giáo dục bao gồm các môn học, chuyên đề học tập (gọi chung là môn học) và hoạt động trải nghiệm sáng tạo; hoạt động giáo dục (theo nghĩa rộng) bao gồm “hoạt động dạy học và hoạt động trải nghiệm sáng tạo”. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn Theo Hiệp hội “Giáo dục trải nghiệm” quốc tế định nghĩa về học qua trải nghiệm “là một phạm trù bao hàm nhiều phương pháp trong đó người dạy khuyến khích người học tham gia các trải nghiệm thực tế, sau đó phản ánh, tổng kết lại để tăng cường hiểu biết, phát triển kĩ năng, định hình các giá trị sống và phát triển các năng lực bản thân, tiến tới đóng góp tích cực cho cộng đồng và xã hội” Do đó chúng ta có thể hiểu “Hoạt động trải nghiệm sáng tạo là hoạt động giáo dục, trong đó, dưới sự hướng dẫn và tổ chức của nhà giáo dục, từng cá nhân học sinh được tham gia trực tiếp vào các hoạt động thực tiễn khác nhau của đời sống gia đình, nhà trường cũng như ngoài xã hội với tư cách là chủ thể của hoạt động, qua đó phát triển năng lực thực tiễn, phẩm chất nhân cách và phát huy tiềm năng sáng tạo của cá nhân mình”[9].