(^httơníỊ 3 HÌNH THỨC PHƯƠNG TIỆN DẠY HỌC NGỮ VĂN MỤC TIÊU Sau khi học xong chuơng này, sinh viên: - Giái thích được thế nào là hình thức, phương tiện dạy học Ngữ văn và biết cách phân loại các hỉnh thức và các phương tiện dạy học Ngữ văn - Phân tích được ưu điềm và hạn chế cùa các hinh thức và các phương tiện dạy học Ngữ văn. - Hiểu về đặc điểm cùa các hình thức và các phương tiện dạy học Ngữ văn, từ đó có những lưu ý cần thiết trong việc sừ dụng các hình thức và các phương tiện dạy học cụ thể. - Lý giải được nguyên tắc sừ dụng phương tiện trong dạy học Ngữ vãn. - Nhận ra những điểm giống và khác nhau giữa các hình thức và phương tiện dạy học Ngữ văn NỘI DUNG 1 Hình thức dạy học Ngữ vãn 2.
Phương tiện dạy học Ngữ văn 3. Hình thức dạy học Ngữ văn 3. Khái niệm Hinh thức tồ chức dạy học Ngữ văn là cách thức tổ chức sắp xếp và tiến hành quá trình dạy học Ngữ văn. Hỉnh thức tổ chức dạy hpc Ngữ văn còn đuợc coi là cách sắp xếp tổ chức các biện pháp sư phạm thích hợp, nó thay đổi tùy thuộc vào mục đích, nhiệm vụ dạy học Ngữ văn; mối quan hệ giũa giáo viên và học sinh; theo số lượng người học; theo không gian diễn ra quá trình dạy học; thời điểm học sinh thực hiện hoạt động học tập.
196 Theo các dấu hiệu trẽn ta có nhiều hình thức tổ chức dạy học Ngữ văn khác nhau: Xét theo số lượng học sinh, có các hình thức tồ chức: học cá nhân, học theo nlióni, học chung cà lơp Xét theo thời gian học tập, có các hình thức: học chính khóa, học ngoại khóa. Xét theo không gian, có các hình thức: dạy học trên lớp, dạy học ngoài lớp. Xét theo đặc điêm hoạt động của thầy giáo và học sinh, có: bài lên lớp, giờ thảo luận, bài luyện tập, bài ôn tập, bài tồng hợp, dự án Xét theo mục tiêu cần đạt cùa bài dạy ta có: bài hpc kiến thức mới, bài òn tập, bài luyện tập, bài kiềm tra Như vậy, các hình thức tô chức dạy học Ngữ văn rất đa dạng. Mỗi hình thức có những đặc điếm riêng, chúng có điếm mạnh, điểm yếu và có thề bồ sung cho nhau, khắc phục lẫn nhau Việc lựa chọn hỉnh thức này hay hinh thức kia phụ thuộc vào hàng loạt các yếu tố chù quan và khách quan, trong đó quan trọng nhât là trinh độ sư phạm cúa người giáo viên.
Chọn đúng hình thức tồ chức dạy học phủ hợp với mục đích và nội dung bài học sẽ góp phần nâng cao chât lượng dạy học Trong phạm vi aiáo trinh, tài liệu sẽ trình bày rõ hơn các hình thưc dạy học phân loại theo tiêu chí không gian Trong đó, dạy học trên lớp bao gồm các hình thức: học bài mới, tháo luận, luyện tập, ôn tập, kiểm tra, dạy học ngoài lớp có các hình thức: tự học, hoạt động ngoại khóa, tham quan, phụ đạo, xêmina, dự án học tập ĩ 2. C ác h ìn h th ứ c tô c h ứ c (lạ y h ụ c trân ì('fp Giáo viên tô chức các hoạt động học tập cho học sinh theo các nội dung học tập Hinh thức tô chức dạy học trong lớp được thực hiện theo các cách sau: 3. Hình thức học bài mới Đây là hình thức áp dụng cho các giờ học bài mới được tổ chức với mục đích truyền đạt nội dung học tập mới, những thòng tin khoa học mới Phương pháp chủ yếu được sử dụng là phân tích ngôn ngữ kết hợp thuyết trinh, vấn đáp kết hợp với các phương pháp, kĩ thuật dạy học tích cực. Bằng sự khéo léo su phạm, giáo viên dẫn dắt học sinh nấm vững các nội dung trong bài học Ngữ 197 văn trong thời gian ngắn nhất.
Học sinh bằng sự tập trung chú ý, tham gia vào việc học tập để thông hiểu, nắm vững vấn đề học tập. Hình thức thao luận Là hình thức cho học sinh trao đồi, tranh luận về các vấn đề học tập, để tự họ rút ra được các kết luận cần thiết. Tháo luận trong dạy học Ngữ văn có thể được tiến hành theo nhóm cặp đôi, nhóm lớn hay cả lớp. Mỗi cá nhân bằng trí tuệ, bằng kiến thức đã có, bằng kinh nghiệm và sự sáng tạo của mình, đóng góp vào việc học tập chung Thảo luận tạo ra những tranh luận bổ ích, mỗi người một ý kiến riêng nhưng cùng nhau tìm hiểu một vấn đề, cho nên vấn đề nam bắt được trờ nên sâu sắc, toan diện, mỗi thành viên hinh thành một niềm tin, thói quen và sự mạnh dạn.
Đe tiến hành tốt hình thức thảo luận, giáo viên phải chuẩn bị tốt vấn đề và chiến thuật thảo luận Học sinh phải đọc kĩ các tài liệu có liên quan và chuẩn bị các ý kiến đóng góp chung cho tập thể. Giáo viên phải khéo léo dẫn dẳt học sinh thảo luận tốt các vấn đề học tập và tồng kết, khắc sâu bản chất của các vấn đề đã nêu ra thảo luận 3. Hình thức luyện tập Là hình thức tổ chức cho học sinh thực hiện một hệ thống các bài tập thực hành, từ dễ đến khó theo nội dung một bài hay một chương Mục đích cùa nó là hình thành cho học sinh một hệ thống kĩ năng, kỹ xảo ứng dụng kiến thức môn Ngữ vãn vào cuộc sống. Luyện tâp là hình thức dạy học cơ bản, có ờ mỗi tiết hoc Ngữ vãn, thưc hiện nguyên tắc học lý thuyết gắn liền với thực hành, giúp nhà trường đào tạo học sinh trờ thành những người biết lao động, biết vận dụng kiến thức vào cuộc sống.
Tùy theo nội dung bài học là lý thuyết hay thực hành mà thời gian dành cho hình thức luyện tập là ngắn hay dài 3. Hình thức xêniina Đây là hinh thức dạy học đòi hòi học sinh phải chuẩn bị ý kiến về những vấn đề nhất định có liên quan tới nội dung tài liệu học tập rồi tiến hành báo cáo. Hình thức xêmina có thể áp dụng cho cấp trung học phổ thông. So với hình thảo thảo luận, xêmina là hình thức có phạm vi và mức độ vấn đề nêu ra 198 rộng hơn và sâu hơn, khi tiến hành buộc phái có giáo viên trực tiếp điều khiên Hình thức dạy học này giúp học sinh mờ rộnií, đào sâu thêm những vấn đề học tập trên cơ sờ nhìn nhận chúng một cách có suy nghĩ, phàn tích chúng có lý lẽ và có dẫn chứng minh họa, phát triẽn được óc tư duy khoa học, ngôn ngữ và hứng thú học tập, bồi dưỡng các phươnií pháp nghiên cứu một cách vừa sức.
Đê số đôn» học sinh tham gia xêmina, giáo viên cần xây dựng đề tài và kẻ hoạch rồi phô biến cho học sinh tham gia ý kiến và bồ sung. Qua đó, các em sẽ ý thức được yêu cầu, nội dung của vấn đề, các nguồn tài liệu chính, phương pháp tiên hành, kế hoạch thực hiện và nhiệm vụ cùa tập thể cũng như cùa từng- cá nhân Học sinh chuân bị theo thời gian quy định của thầy Ờ đây, người học cân nghiên cứu sách báo và tài liệu liên quan, nếu cần thiết phải thu thập số liệu thì cần phai đàm thoại với những người có thể cung cấp những thông tin hữu ích Bắt đẩu vào xẻmina, giáo viên nêu lại vấn đề với mục đích yêu cầu phái đạt được và động viên mọi người [ham gia tích cực. Sau đó, học sinh trình bày ý kiến cúa mình, các học sinh khác lăng nghe, tháo luận và tranh luận. Trong quá trình tranh luận, người huớng dẫn phái theo dõi một cách rất nhạy bén đẽ phát hiện những mâu thuẫn thê hiện trong các ý kiến phát biếu đe kịp thòi nêu vấn đề cho mọi người tập taing giải quyết, phù hợp với mục đích, yêu cầu đề ra, tránh tinh trạng tháo luận, tranh luận lan man ngoài vấn đề Khi hướng dẫn, người hướng dẫn có thế động viên cho mọi người phát biêu ý kiến, song cũng có thể và có khi cần thiết thì phái chi định Cuối cùng, nííirời hướng dẫn tổng kết những ý kiến phát biểu, nêu lẻn một cách súc tích và c ò h ệ th ù n g những ý kicn thông nliât v à n h ữ n g ý kiẻn c h ư a th ô n g nliât, th a m gia ý kiến về những ý kiến chưa thống nhất và bổ sung thêm những ý kiến cần thiết; đánh giá các ý kiến phát biểu; nhận xét tinh thần thái độ làm việc chung của tập thề và của riêng cá nhân, cho điểm 3.
Hình thức ôn lập Hình thức này được sử dụng với mục đích ôn lại, củng cố, hệ thống hóa những kiến thức đã học Phương pháp được sử dụng trong giờ ôn tập là vấn đáp, thuyết trình, nêu và giải quyết vấn đề kết hợp cùng các kĩ thuật dạy học tích cực nhu khăn phù bàn, sơ đồ tu duy, KWL, trình bày một phút. Đế thực 199 hiện tốt bài ôn tập, giáo viên phái chuẩn bị tâm thế, kiến thức, kĩ năng cho cả thầy và trò, phải chuẩn bị đủ tài liệu tham khảo, phương tiện dạy học đồng thời giáo viên cần giao nhiệm vụ cụ thế cho học sinh từ giở học tarớc để các em chuẩn bị. Hình thicc kiêm tra Kiểm tra được sử dụng với mục đích cơ bản là xem xét, đánh giá kết quả học tập của học sinh, tạo ra thông tin ngược để điều chình cách dạy và cách học môn Ngữ văn Kiểm tra bao gồm: kiếm tra viết, kiềm tra vấn đáp, kiềm tra thực hành. Tuy nhiên, kiểm tra viết là hình thức được sừ dụng chù yếu trong dạy học Ngữ văn.
Kiểm tra được thực hiện như một giờ học riêng Trong các tiết kiểm tra, mọi học sinh đều phải tham gia nghiêm túc, tập trung Kiềm tra luôn có kế hoạch, có nội dung, có phương pháp và chiến thuật đối với từng cá nhân, với từng nội dung, từng loại công việc, cái cốt lõi là làm sao để qua kiểm tra kiến thức cũ được ôn luyện, kiến thức mới được bổ sung, kĩ năng được hình thành 3. Các hình thức tổ chức dạy học ngoài lóp 3. Hình thức tự học Là hình thức học sinh học ngoài giờ lên lớp bằng nỗ lực cá nhân theo kế hoạch học tập chung và không có mặt cùa giáo viên Tự học thường được tiến hành tại gia đinh hoặc thư viện. với cách học tự nghiên cứu.