CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA TỔ CHỨC TRÒ CHƠI HỌC TẬP TRONG DẠY HỌC CHỦ ĐỀ “CHẤT” MÔN KHOA HỌC LỚP 4 1. Một số khái niệm cơ bản 1. Trò chơi học tập Trong đời sống của xã hội, để phục vụ các nhu cầu sinh hoạt và tiếp nhận các giá trị vật chất, tinh thần phục vụ cho mình, con người đã sáng tạo ra trò chơi nhằm tạo nên động lực làm việc, giải tỏa căng thẳng hoặc phục vụ mục đích giải trí khi rảnh rỗi.
Đối với quá trình dạy học, các phương pháp học tập tích cực luôn hướng tới việc tạo không khí hứng khởi, kích thích sáng tạo của người học và thường không thiên về sự gò bó người học. Chính vì thế, tổ chức trò chơi học tập chính là một hình thức dạy học tích cực nhằm kích thích HS ghi nhớ kiến thức một cách vững chắc cũng như rèn luyện cho người học các kỹ năng xử lý tình huống có vấn đề, xử lý thông tin một cách linh hoạt. Cùng với đó, trò chơi thường được tiến hành theo hoạt động nhóm, gắn liền với các công việc diễn giải, thuyết trình, phản biện, phản ứng nhanh nhạy và luyện tập, qua đó giúp cho người học kích thích nhận thức và đạt được hiệu quả tốt hơn trong quá trình học tập tại trường học. Hiện nay, quan niệm về trò chơi trong học tập rất đa dạng, tùy theo góc độ nghiên cứu của các tác giả cũng như việc nhìn nhận trò chơi học tập theo chức năng của từng hoạt động giáo dục.
Trò chơi được gọi theo các tên khác nhau như “trò chơi học tập”, “trò chơi dạy học”, “trò chơi theo luật”, “trò chơi khởi động tri thức”, “trò chơi sáng tạo học tập”…. Theo nhà tâm lý học Xô Viết A. Lêônchiev việc gọi tên trò chơi gắn liền với mục đích tổ chức ra nó. Trò chơi học tập cũng giống như trò chơi dạy học bởi vì mục đích của tổ chức trò chơi là phục vụ nhiệm vụ dạy và học, gắn 10 liền với mục tiêu, chương trình giáo dục mà nhà sư phạm tiến hành.
Chính vì thế, khi tổ chức trò chơi phải có kế hoạch gắn liền với kế hoạch dạy học, thực hiện được mục đích dạy học [dẫn theo 11, tr.na cũng đề cập đến quan niệm về tính đặc thù của trò chơi. Theo ông, bản chất của trò chơi phải là một quá trình, khi kết hợp trò chơi trong dạy học thì nó cũng là một hình thức dạy học. Tuy nhiên, trò chơi và dạy học có mối quan hệ không chắc chắn. Khi xóa bỏ mối quan hệ giữa trò chơi và dạy học thì “trò chơi” lại biến thành tiến học, và có thể biến thành sự luyện tập [dẫn theo 11, tr.
Nghiên cứu dưới góc độ nhận thức, tác giả N.Crupxkaia cho rằng: Trò chơi là một trong những phương thức hiệu quả để con người biết đến thế giới, nhận thức thế giới và đưa tri thức mới vào trong bản thân mình. Đối với HS, đặc biệt là lứa tuổi mầm non, tiểu học thì đây chính là con đường lý tưởng để giúp các em đi tìm chân lý, là cách thức để các em hiểu nhau hơn, đoàn kết và xích lại gần nhau trong học tập cũng như trong cuộc sống. HS không chỉ học khi ngồi ngay ngắn nghe GV giảng bài mà có thể học ngay trong lúc tham gia chơi. Tổ chức trò chơi cho HS vừa là một hình thức lao động cũng là một cách thức tổ chức giáo dục nghiêm túc và hiệu quả [dẫn theo 17, tr.
Ở Việt Nam, cũng có rất nhiều tác giả quan tâm đến việc tổ chức trò chơi học tập cho HS. Theo tác giả Đặng Thành Hưng (2002), không phải tất cả các loại trò chơi đều được lựa chọn trong dạy học. Những trò chơi được lựa chọn trong dạy học đều phải được tiến hành theo những nguyên tắc nhất định, có nội dung, phương pháp tổ chức, có người chủ trì hướng dẫn và định hướng HS tiếp nhận tri thức thông qua việc hoàn thành nội dung của trò chơi. Việc tổ chức trò chơi cũng nhằm mục đích hướng đến tạo điều kiện cho HS tích lũy kỹ năng và kinh nghiệm xã hội, đặc biệt hình thành cho HS các kỹ năng mềm cần thiết như kỹ năng giao tiếp, kỹ năng giải quyết vấn đề, các hành vi ứng xử có văn hóa và cách thức tổ chức hoạt động nhóm… Từ đó có thể hiểu trò chơi học tập là các trò chơi mà người chơi thực hiện các thao tác 11 chính liên quan đến nội dung học tập, hay chiếm lĩnh, khám phá kiến thức.
Tổ trò chơi chính là quá trình tạo điều kiện cho HS được trải nghiệm hoặc tạo nên các vấn đề cần giải quyết, từ đó góp phần kích thích sự sáng tạo, nâng cao nhận thức và rèn luyện một số kỹ năng cần thiết để phát triển phẩm chất, năng lực của người học một cách toàn diện [10, tr. Đa số, các nhà giáo dục học đều đồng tình khi đánh giá các trò chơi được tổ chức trong quá trình dạy học được gọi là trò chơi học tập. Và vai trò của trò chơi học tập được xem là có định hướng tốt đối với sự phát triển trí tuệ của người học. Việc phân loại và gọi tên trò chơi chủ yếu dựa vào kết quả tác động giáo dục chủ yếu của nó, và phân loại trò chơi học tập cũng chỉ mang tính tương đối, ước lệ mà thôi.
Điều quan trọng, cơ bản và có tính quyết định đó là nhà giáo dục phải hiểu được nội hàm, bản chất và ý nghĩa của trò chơi để có sự vận dụng cho phù hợp trong quá trình dạy học. Trên cơ sở kế thừa và khái quát những quan điểm nêu trên, chúng tôi quan niệm về trò chơi học tập trong phạm vi nghiên cứu của luận văn như sau: Trò chơi học tập là trò chơi được sử dụng trong quá trình dạy học gắn với một mục tiêu học tập nhất định, qua đó hình thành và phát triển ở HS những năng lực cần thiết. Như vậy, với quan niệm của chúng tôi, trò chơi học tập được hiểu là tất cả những trò chơi được quy định rõ ràng mà GV sử dụng vào quá trình dạy học với mục đích là giúp cho HS nắm rõ nội dung, kiến thức của bài học; hình thành và phát triển những kỹ năng cần thiết (kỹ năng giao tiếp, kỹ năng hợp tác, kỹ năng giải quyết vấn đề…) cho HS. Trò chơi học tập có cấu trúc chặt chẽ gồm các yếu tố: nhiệm vụ chơi, hành động chơi và luật chơi (nội dung này chúng tôi sẽ làm rõ hơn ở điểm 1.
Trò chơi học tập bao giờ cũng có kết quả nhất định (đó là kết quả về mặt nhận thức hoặc kỹ năng của người học). 12 Quan niệm trò chơi học tập mà chúng tôi đưa ra sẽ là căn cứ, cơ sở để đề tài tiếp cận nghiên cứu việc tổ chức trò chơi dạy học trong dạy chủ đề “Chất” môn Khoa học lớp 4. Tổ chức trò chơi học tập Việc tổ chức trò chơi thường diễn ra theo hai hình thức chính. Một là nhóm trò chơi có luật, hai là nhóm trò chơi không có luật.
Trò chơi học tập diễn ra trong quá trình dạy học, bản thân quá trình này là một sự tổ chức có kế hoạch, có tổ chức, có mục tiêu, nội dung, phương pháp tiến hành cụ thể và có tiêu chí “đầu ra” của sản phẩm học tập. Chính vì vậy, trò chơi học tập thuộc nhóm những trò chơi có luật, do nhà sư phạm xây dựng nên và cho người học chơi, và khi được tổ chức trong hoạt động giáo dục thì mục đích chính của việc tổ chức trò chơi chính là việc tạo nên sự phát triển và hoạt động trí tuệ cho người học [7, tr. Trò chơi học tập có tất cả các yếu tố cấu thành như mọi trò chơi thông thường nhưng xét về mặt cấu trúc và chức năng sử dụng, nó có những yếu tố đặc thụ hơn gắn liền với dụng ý sư phạm của người dạy và mục tiêu đào tạo của quá trình dạy học. Chính vì vậy, khi tổ chức trò chơi học tập cần chú ý tới một số vấn đề sau: Về mục đích chơi: Mục đích của trò chơi học tập đó chính là thực hiện nhiệm vụ học tập, cho nên khi tham gia chơi, ngoài việc có thể giải trí, giải tỏa căng thẳng mệt mỏi khi học tập thì vấn đề đạt được của việc nắm nội dung kiến thức, kỹ năng học tập là một trong những mục đích quan trọng mà mục đích trò chơi hướng tới.
Mục đích này chi phối tất cả các hoạt động tạo nên trò chơi và chi phối luật chơi. Kết quả của trò chơi không nặng vấn đề là ai thắng ai thua mà mục đích chính việc giải quyết các nhiệm vụ học tập được thể hiện như thế nào trong kết quả chơi. Các hành động hay hành động chơi: Là những hoạt động thực sự mà người tham gia trò chơi tiến hành để thực hiện vai, nhiệm vụ và vai trò của mình trong trò chơi. 13 Luật chơi hay quy tắc chơi: Bản thân trò chơi học tập là trò chơi có luật, luật chơi được tổ chức ra nhằm bảo đảm mục đích hướng đến của trò chơi và điều chỉnh các hành động chơi theo đúng dụng ý của người tổ chức.
Luật chơi thường liên quan đến việc hướng các hoạt động vào việc thực hiện nhiệm vụ học tập. Đồng thời, đây chính là cơ sở để đánh giá các hoạt động chơi có đạt được yêu cầu hay không, là cơ sở để phân định mức độ nắm kiến thức, hiểu nội dung và cách thức vận dụng kiến thức của người học trong quá trình tham gia chơi. Đối tượng hoạt động và giao tiếp: Đây là những thành tố cơ bản trong các hoạt động, Tuy nhiên, để có thể tổ chức trò chơi được hiệu quả thì vấn đề quan trọng nhất là phải xác định và thiết kế một cách lôgic, khoa học gắn liền với các hướng dẫn cụ thể, rõ ràng, được thể hiện trong luật chơi [8]. Một số vấn đề cơ bản về tổ chức trò chơi học tập 1.
Đặc điểm của trò chơi học tập Trò chơi học tập là một dạng trò chơi đặc biệt, nó bao hàm nhiều ý nghĩa hơn các trò chơi giải trí khác. Chính vì vậy, trò chơi học tập có những đặc điểm đặc thù cơ bản như sau: Thứ nhất, các trò chơi học tập luôn có luật, được các nhà sư phạm nghĩ ra dành cho người học và chỉ sử dụng trong mục đích giáo dục. Mục đích của trò chơi học tập là hướng tới việc phát triển trí tuệ, năng lực và các kỹ năng học tập cho trẻ.