CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC TỔ CHỨC TRÒ CHƠI TRONG DẠY CẢM THỤ VĂN HỌC Ở TIỂU HỌC 1. Cơ sở lí luận của việc tổ chức trò chơi trong dạy học 1. Tổ chức trò chơi trong dạy học thực hiện mục tiêu của chương trình Giáo dục phổ thông Theo Chương trình GDPT tổng thể năm 2018, dạy học hướng đến phát triển năng lực và phẩm chất người học. Năng lực ở đây được hiểu là thuộc tính cá nhân được hình thành, phát triển nhờ tố chất sẵn có và quá trình học tập, rèn luyện cho phép con người huy động tổng hợp các kiến thức, kỹ năng và các thuộc tính cá nhân khác như hứng thú, niềm tin, ý chí,.
thực hiện thành công một loại hoạt động nhất định, đạt kết quả mong muốn trong những điều kiện cụ thể. Trong dạy học tiếng Việt ở Tiểu học, phát triển năng lực cho HS tập trung vào việc phát triển năng lực văn học và năng lực ngôn ngữ, nhằm hình thành bốn kỹ năng: nghe, nói, đọc, viết. Có nhiều phương pháp được vận dụng để thực hiện nhiệm vụ dạy học Tiếng Việt đạt hiệu quả cao, trong đó việc sử dụng các hình thức trò chơi đan xen trong quá trình dạy học được xem là một phần quan trọng của việc đổi mới PPDH ở Tiểu học. Tổ chức trò chơi trong dạy học góp phần giúp cho người học phát triển các năng lực về văn học và ngôn ngữ, làm thay đổi không khí lớp học, thu hút sự chú ý của HS tới bài học, phát hiện, rèn luyện các năng lực tương tác cá nhân, hoạt động tập thể cho HS.
Điều này đáp ứng được nhiệm vụ thực hiện mục tiêu dạy học của chương trình GDPT. Muốn tổ chức một tiết dạy học hiệu quả hướng tới việc phát triển năng lực cho người học, việc tổ chức trò chơi là vô cùng cần thiết. Bởi lẽ, trước tiên, hoạt động vui chơi đáp ứng được tâm lý người học là trẻ em. Giáo viên sử dụng trò chơi phù hợp sẽ khuyến khích HS năng động tiếp thu tri thức hoặc giới thiệu dẫn dắt HS tiếp cận với bài học mới một cách nhẹ nhàng hứng thú.
Trong chương trình dạy tiếng Việt hiện nay, sử dụng các hình thức trò chơi được khuyến khích áp dụng ở tất cả các phân môn. Dù được áp dụng ở phân môn nào, việc sử dụng trò chơi vẫn không ngoài mục đích đạt được mục tiêu chung là dạy học “phát triển năng lực và phẩm chất người học” theo tinh thần chung của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Bộ Giáo dục và Đào tạo xây dựng một nền giáo dục nhằm phát triển toàn diện 11 những năng lực, phẩm chất, phát triển khả năng tư duy tích cực, chủ động, sáng tạo của người học. Một trong những hướng đi nhằm nâng cao chất lượng giáo dục là tạo sự hứng thú nhận thức, chủ động cho người học.
Để thực hiện được điều đó, bên cạnh việc đổi mới PPDH, việc vận dụng trò chơi trong dạy học sẽ góp phần tạo ra sự hứng thú cho người học nhằm nâng cao chất lượng học tập là cần thiết. Theo Luật Giáo dục 2010, mục tiêu giáo dục ở bậc Tiểu học được xác định rất cụ thể: - Giáo dục Tiểu học nhằm hình thành cơ sở ban đầu cho sự phát triển về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mỹ, năng lực của HS; chuẩn bị cho HS tiếp tục học trung học cơ sở. - Giáo dục Tiểu học phải bảo đảm cho HS phát triển toàn diện về thể chất, tình cảm, kỹ năng xã hội; có hiểu biết đơn giản, cần thiết về tự nhiên, xã hội và con người; có nhận thức đạo đức xã hội; có kỹ năng cơ bản về nghe, nói, đọc, viết và tính toán; có thói quen rèn luyện thân thể, giữ gìn vệ sinh; có hiểu biết ban đầu về hát, múa, âm nhạc, mỹ thuật. Như vậy, yêu cầu đặt ra trong giáo dục cho HS tiểu học là “phải bảo đảm cho HS phát triển toàn diện về thể chất, tình cảm, kỹ năng xã hội; (…) có kỹ năng cơ bản về nghe, nói, đọc, viết”.
Điều này được xây dựng trong Chương trình dạy học Tiểu học thông qua các môn học cơ bản, trong đó môn Tiếng Việt đóng vai trò rất quan trọng trong việc hình thành cơ sở ban đầu cho sự phát triển về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mỹ, năng lực của HS chuẩn bị cho học sinh tiếp tục lên các bậc học trên. Chương trình GDPT cấp Tiểu học rất chú trọng vào đổi mới phương thức giáo dục theo hướng phát huy tính tích cực học tập của HS. Đặc biệt, Chương trình GDPT năm 2018 chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện phẩm chất và năng lực người học. Cụ thể, ở cấp Tiểu học, mục tiêu Giáo dục đặt ra cần đạt được: - Học sinh hình thành và phát triển những yếu tố căn bản đặt nền móng cho sự phát triển hài hòa về thể chất và tinh thần, phẩm chất và năng lực.
- Định hướng chính vào giáo dục về giá trị bản thân, gia đình, cộng đồng và những thói quen, nề nếp cần thiết trong học tập và sinh hoạt. Theo đó, việc đảm nhận hoàn thành mục tiêu này đặt ra cho Chương trình dạy học Tiếng Việt ở Tiểu học những nhiệm vụ nội dung và phương pháp cần thiết. Trước tiên là nội dung Chương trình dạy học Tiếng Việt tiểu học, ngữ liệu được 12 cung cấp cho dạy học Tiếng Việt (các phân môn như Tập đọc, Kể chuyện, Tập làm văn,…) là hệ thống văn bản phong phú về nội dung (theo chủ điểm), đa dạng về thể loại. Dựa trên kết quả khảo sát cho thấy, hệ thống văn bản nghệ thuật chiếm số lượng khá lớn.
Điều đó đặt ra một vấn đề không nhỏ cho GV cần phải thực hiện là, ngoài việc dạy học sinh đọc hiểu, còn có nhiệm vụ dạy học sinh cảm thụ những văn bản nghệ thuật. Như vậy, việc dạy Tiếng Việt cho HS Tiểu học, ngoài việc dạy cho các em các kỹ năng nghe, nói, đọc, viết cơ bản tiếng Việt, GV còn phải “hình thành ở các em nhu cầu thưởng thức cái đẹp, khả năng rung cảm trước cái đẹp” từ những văn bản nghệ thuật được tuyển chọn trong Chương trình. Như vậy, yêu cầu đặt ra cho GV nói chung, GV bậc Tiểu học nói riêng là “dạy học theo hướng phát triển toàn diện phẩm chất và năng lực của người học”. Trên cơ sở đó, yêu cầu đặt ra cho phương pháp dạy Tiếng Việt Tiểu học không ngoài việc hướng đến tính tích cực, chủ động, sáng tạo, hứng thú học tập, kỹ năng hợp tác, khả năng tư duy độc lập… Điều này đòi hỏi vai trò chủ động, sáng tạo và năng lực thiết kế tiết dạy theo nhiều hình thức nhằm gây hứng thú cho HS tự giác vui chơi học tập tạo việc học nhẹ nhàng tránh áp lực là điều đặt ra và cần được quan tâm rộng rãi.
Theo đó, vấn đề đặt ra là làm thế nào để phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và hứng thú học tập của HS. Câu hỏi đặt ra cho các nhà giáo dục quan tâm đến chất lượng dạy học hiện nay. “Học mà chơi, chơi mà học” là một định đề đặt ra từ lâu trong giáo dục học đường, cho đến nay vẫn được xem là trong những quan niệm tích cực trong giáo dục cần được chú trọng và áp dụng thường xuyên. Học và chơi là hai hoạt động được thực hiện đang xen hài hòa phù hợp trong quá trình dạy học, nhất là đối với bậc học Tiểu học.
Đưa trò chơi vào lớp học đã đáp ứng được cùng lúc hai nhu cầu của con người, nhu cầu vui chơi và nhu cầu học tập. Theo nhà giáo Vũ Khắc Tuân: “Qua việc tổ chức vui chơi giúp cho học sinh tiếp nhận kiến thức một cách dễ dàng hơn, hào hứng hơn, giúp cho việc rèn luyện kĩ năng đạt hiệu quả cao hơn” [36, tr. Thực tế cũng cho thấy, việc sử dụng trò chơi trong dạy học chính là một phần không thể thiếu của việc đổi mới PPDH ở Tiểu học hiện nay, nếu không nói là hình thức đưa trò chơi vào tiết dạy còn được khuyến khích sử dụng thường xuyên. Bởi lẽ, trò chơi góp phần tạo hứng thú học tập, giúp HS phát triển các năng lực chủ động, sáng tạo hào hứng tương tác cùng nhau.
Có thể thấy điều này được thể hiện rõ trong nội dung Chương trình Tiếng Việt từ lớp 1 đến lớp 5 ở 13 tất cả các Bộ SGK. Thể hiện rõ các hoạt động dạy trong các phân môn Tiếng Việt có các Mục cần thực hiện dưới dạng trò chơi gây hứng thú và phát huy sáng tạo cá nhân người học ở mỗi tiết học, như Mục: Chia sẻ; Góc Sáng tạo; Tự đánh giá… Các hoạt động này thường được tổ chức thực hiện thông qua các hình thức trò chơi. Thông qua hoạt động chơi để học, học mà chơi, HS sẽ lĩnh hội tri thức một cách nhẹ nhàng, củng cố, khắc sâu kiến thức một cách vững chắc, tạo cho các em niềm say mê, hứng thú trong học tập. Như vậy, muốn tổ chức một tiết dạy học Tiếng Việt hiệu quả hướng tới việc phát triển năng lực cho người học theo những quy định chung, việc tổ chức trò chơi trong dạy học được xem là thiết yếu.
Khi chúng ta đưa ra được các trò chơi một cách thường xuyên, khoa học, hợp lý thì chắc chắn chất lượng dạy học sẽ được cải thiện và chất lượng học tập ngày một nâng cao. Những yêu cầu cần đạt về phẩm chất và năng lực nói trên được hình thành và phát triển cho HS rất rõ nét trong quá trình áp dụng trò chơi học tập. Thông qua chơi, học sinh có cơ hội hình thành kiến thức, kĩ năng, thực hành, vận dụng có hiệu quả kiến thức, kĩ năng môn học, hoạt động giáo dục vào giải quyết các vấn đề nảy sinh trong học tập, trong thực tiễn cuộc sống. Qua các hoạt động dạy học có sử dụng trò chơi, HS có cơ hội thể hiện tình yêu thiên nhiên, có những việc làm thiết thực bảo vệ môi trường thiên nhiên, yêu thương, quan tâm, chăm sóc và có trách nhiệm đối với người thân trong gia đình, đồng thời, khi tham gia chơi, khả năng tương tác cá nhân và hợp tác trong tập thể được hình thành rõ nét… Chính vì vậy, sử dụng trò chơi trong dạy học nói chung, dạy Tiếng Việt ở Tiểu học nói riêng trước hết là thực hiện mục tiêu của chương trình GDPT.