Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TỔ CHỨC DẠY HỌC THỰC TẬP TỐT NGHIỆP THEO ĐỊNH HƯỚNG GẮN NHÀ TRƯỜNG VỚI DOANH NGHIỆP 1. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu 1. Mô hình đào tạo nghề kép của Đức Sự phát triển của mỗi quốc gia đều phụ thuộc rất nhiều vào phát triển nguồn nhân lực, do vậy chiến lược phát triển nguồn nhân lực, đặc biệt là nguồn lao động chất lượng cao là một trong những yếu tố quan trọng trong phát triển kinh tế-xã hội của mọi quốc gia. CHLB Đức là một trong những quốc gia đã tạo được sự phát triển kinh tế-xã hội cao nhờ làm tốt chiến lược phát triển nguồn nhân lực, trong đó hệ thống đào tạo nghề kép được coi là mô hình đào tạo có hiệu quả, phần nào cung cấp một số kinh nghiệm cho chúng ta tham khảo.[21] Ở CHLB Đức, hệ thống đào tạo nghề là sự kết hợp giữa việc học trong một môi trường có sự gần gũi với thực tế sản xuất của công ty và một cơ sở có năng lực chuyên môn về sư phạm và nghiệp vụ dạy nghề của các trường nghề, theo đó các Công ty tập trung vào việc cung cấp các kiến thức và kỹ năng thực tế, đặc biệt là kiến thức và kỹ năng phù hợp với công nghệ sản xuất của Công ty, còn các nhà trường cung cấp khối kiến thức lý thuyết về cơ bản nhiều hơn.
Do phát triển trên hai nền tảng kết hợp như vậy nên hệ thống đào tạo nghề này còn gọi là hệ thống đào tạo nghề kép. Bộ luật đào tạo nghề năm 1969 áp dụng ở CHLB Đức được coi là nền tảng cơ bản của sự phát triển hệ thống đào tạo nghề kép.[2] Sau khi tốt nghiệp trung học phổ thông bắt buộc, theo quy định của Chính phủ CHLB Đức, học sinh có thể tham gia vào học nghề ở lứa tuổi 15-18. Tham gia vào hệ thống đào tạo nghề, học sinh có thể lựa chọn hình thức đào tạo toàn bộ tại trường hoặc hệ thống đào tạo nghề kép. Hiện nay, 2/3 học sinh trong nhóm độ tuổi này đã chọn hình thức đào tạo nghề kép.
Tiêu chuẩn được lựa chọn vào hệ thống đào tạo nghề kép phụ thuộc vào chất lượng học nghề của học sinh. Các học sinh tham gia hệ thống này, được dạy các kỹ năng cơ bản cho ngành nghề đã chọn và sau đó được đào tạo chuyên sâu. Học sinh có thể theo học ngành Trang 5 của mình 3 ngày tại công ty, những ngày còn lại học tại trường nghề hoặc học sinh có thể sử dụng nhiều thời gian hơn tại công ty, và cũng có thể tham gia học ngoài giờ tại trường nghề. Hiện nay, trong chương trình học của hệ thống đào tạo nghề kép thì các môn chuyên ngành chiếm 60% và các môn phổ thông chiếm 40%.
Về hình thức tổ chức quá trình đào tạo: hàng tuần, học sinh được học một số ngày tại nhà trường và một số ngày học thực hành tại doanh nghiệp. Về kiểm tra, đánh giá tốt nghiệp: Kết quả bài thi thực hành quyết định việc tốt nghiệp do doanh nghiệp thực hiện, kết quả kiểm tra lý thuyết chỉ mang tính tham khảo do trường dạy nghề thực hiện. Về việc làm sau khi tốt nghiệp: đa số học sinh tốt nghiệp đều có việc làm tại các doanh nghiệp theo hợp đồng đào tạo. Hệ thống đào tạo nghề kép ở CHLB Đức có một số ưu điểm và khó khăn sau: Ưu điểm: - Học sinh được đào tạo nghề trong môi trường trang bị máy móc hiện đại, nhanh chóng thích ứng với công việc, luôn được cập nhật kiến thức về công nghệ, thiết bị mới.
- Nhà trường giảm được chi phí đào tạo. Với mô hình này học sinh được tiếp cận với môi trường làm việc thực tế tạo động cơ thúc đẩy ý thức học tập tốt hơn. - Đào tạo linh hoạt theo nhu cầu của doanh nghiệp, học sinh ra trường có được việc làm, doanh nghiệp không phải đào tạo lại. Khó khăn - Nhược điểm của mô hình này là học sinh gặp khó khăn khi bắt đầu thực tập sản xuất tại xí nghiệp vì chưa qua thực hành cơ bản, việc chuyển đổi nghề khó khăn do đào tạo theo diện hẹp, chuyên sâu.
Mô hình đào tạo nghề của Na Uy Na Uy được xem là quốc gia sở hữu nhiều mô hình dạy nghề tiên tiến trên thế giới, lại giàu kinh nghiệm trong việc quản lý hệ thống dạy nghề, chính vì vậy trong nhiều năm qua chất lượng đào tạo nghề tại quốc gia này liên tục tăng cao, đáp ứng hiệu quả yêu cầu hội nhập và phát triển. Trang 6 Hệ thống giáo dục - dạy nghề của Na Uy đang sử dụng mô hình 2+2, tức là 2 năm học ở trường và 2 năm học thực tế tại nhà máy hoặc doanh nghiệp. Tuy nhiên theo hướng linh hoạt hơn, việc thực tập không nhất thiết phải là 2 năm cuối cùng mà do doanh nghiệp và nhà trường lập kế hoạch đan xen trong quá trình 4 năm học. Ngoài ra, dựa trên mô hình chung này, các tổ chức đào tạo nghề Na Uy đã thiết lập và xây dựng thêm nhiều mô hình biến thể linh hoạt và uyển chuyển như “mô hình 1+ 3” (1 năm học tại trường và 3 năm học nghề), “mô hình 0+ 4” (cả 4 năm đều học nghề); qua đó mang lại hiệu quả cao trong công tác đạo tạo và dạy nghề tại quốc gia này.[3] Điều cốt lõi ở đây là hầu hết các cơ sở dạy nghề ở Na Uy đều có được sự liên kết chặt chẽ đối với các đối tượng liên quan, đặc biệt là có sự hợp tác ba bên chặt chẽ của Tổ chức giới chủ, Công đoàn và đại diện cơ quan giáo dục từ cấp quốc gia đến cấp tỉnh và địa phương.
Về nội dung chương trình đào tạo nghề sẽ do các tổ chức 3 bên cấp quốc gia có nhiệm vụ xây dựng giáo trình dạy nghề và tổ chức đào tạo nghề. Nội dung đào tạo được soạn thảo dựa trên nguyên tắc: Xây dựng kiến thức cơ bản về đọc, viết, làm toán, khoa học, ngoại ngữ và các kĩ năng thực tiễn. Mô hình liên kết đào tạo luân phiên Liên kết đào tạo giữa trường dạy nghề với doanh nghiệp tại Pháp theo mô hình đào tạo luân phiên (Alternation) do viện đào tạo luân phiên về xây dựng và công trình công cộng (IFABTP: Institut de Formation par Alternance du Batiment et des Travaux Publics) ở Pháp đề xuất. [32] Mô hình này có một số đặc trưng sau: - Chương trình đào tạo: Đối với các lớp đào tạo chính quy nhà trường hoàn toàn tuân thủ theo quy định chuẩn của quốc gia về chương trình giảng dạy, sau khi tốt nghiệp nhà trường cấp bằng nghề.
Doanh nghiệp tham gia gián tiếp thông qua các đại diện tới ủy ban Giáo dục quốc gia. Đối với các lớp bồi dưỡng nâng cao trình độ thì doanh nghiệp được tham gia trực tiếp vào quá trình xây dựng chương trình, khi tốt nghiệp nhà trường cấp chứng chỉ. Trang 7 - Về tổ chức quá trình đào tạo: Viện và doanh nghiệp cùng kết hợp tổ chức đào tạo các môn cơ bản, lý thuyết chuyên môn, thực hành cơ bản được dạy tại viện IFABTP, thực tập sản xuất được thực hiện tại các doanh nghiệp có sự tham gia giảng dạy của các cán bộ kỹ thuật của doanh nghiệp Nhà trường: Lý TH TH TH Thi thuyết CB CB CB Doanh nghiệp: THSX THSX TTSX TN Hình 1.1: Mô hình hợp tác đào tạo luân phiên.[5] Đây là mô hình đào tạo liên kết được áp dụng rộng rãi ở Pháp và một số nước Bắc Âu. Quá trình đào tạo được tổ chức tại nhà trường và ở DN, học lý thuyết tổ chức tại trường trong giai đoạn đầu; Thực hành cơ bản và thực hành sản xuất được tổ chức luôn phiên nhau, xen kẽ tại nhà trường và DN.
Cuối khóa học HS được thi tốt nghiệp cuối khóa được tổ chức ở hai nơi, thi lý thuyết tại trường và thi thực hành tại doanh nghiệp. Các nghiên cứu ở nước ngoài liên quan đến đề tài. Nghiên cứu về lợi ích trong liên kết đào tạo giữa nhà trường với doanh nghiệp như “tổ chức Cedefop (European Centre for the Development of Vocational Training – Trung tâm Phát triển Đào tạo nghề châu Âu)[36] cũng như các tác giả: Lisbeth Lundahh and Theodor Sander; Kathrin Hoeckel[37]; Rita Nikolai và Christian Ebner[38] ”. đã có những ý kiến, giải pháp khá toàn diện về lợi ích mang lại cho các bên tham gia thông qua con đường liên kết đào tạo giữa nhà trường với DN đã khẳng định lợi ích mà chương trình liên kết mang lại là “Lợi ích kinh tế và Lợi ích xã hội” [5]; Ngoài ra các thành viên trong tổ chức Cedefop quan tâm đến tiền lương và cơ hội việc làm.
Theo họ đó là yếu tố tạo lên thành công trong liên kết đào tạo giữa nhà trường với doanh nghiệp[5]. Những nghiên cứu về giải pháp thúc đẩy quản lý liên kiết đào tạo[5]: Các tác giả: Chun Gyun Jung [39]; Lisbeth Lundahh and Theodor Sander [40]; Rita Nikolai and Christian Ebner [41]. đề cập tới nhiều giải pháp liên kết đào Trang 8 tạo tại xí nghiệp, nơi sản xuất vai trò chủ đạo thuộc về nơi sử dụng nhân lực. Theo tác giả Frank Bünning và Schnarr cần chú ý đến hoạt động xúc tiến chiến dịch cộng tác (strategic partnership) giữa các thành viên như: các Cá nhân; Gia đình; Cộng đồng; các Tổ chức tình nguyện; Cơ sở đào tạo nghề tư nhân; Cơ sở đào tạo nghề quốc gia; Công nhân và tổ chức; Người quản lý và tổ chức; Chính phủ.
Vấn đề là phải tạo được sự thoải mái, “tự nguyện” trong liên kết [42, tr 11 - 12]. Tác giả Wu Quan quan nhấn mạnh phải có sự hợp tác lẫn nhau giữa DN và nhà trường, tiến hành đào tạo theo yêu cầu – Trainingby Order [42, tr 70 - 72] thông qua sự tích cực, chủ động giữa các đối tác. Mô hình đào tạo gắn nhà trường với doanh nghiệp ở Việt Nam Ở Việt Nam, Đảng và Nhà nước ngày càng quan tâm tạo điều kiện để cho nhà trường hợp tác với DN trong đào tạo nhằm phát triển nguồn nhân lực có chất lượng cao, trong những năm gần đây đã ban hành cơ chế chính sách thông thoáng giúp cho sự hợp tác này được thuận lợi. Điều này được cụ thể hóa trong Luật giáo dục năm 2005 Luật dạy nghề năm 2006 và Điều lệ trường CĐ nghề năm 2007, Điều lệ trường TC nghề năm 2007, Điều lệ trường trung cấp chuyên nghiệp năm 2008, Quy chế mẫu của trung tâm dạy nghề năm 2007 v.