Tình trạng nghèo đa chiều của các hộ gia đình việt nam tiếp cận từ lý thuyết khung sinh kế bền vững

Chuyên khảo phân tích Tình trạng nghèo đa chiều của các hộ gia đình việt nam tiếp cận từ lý thuyết khung sinh kế bền vững, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên

• Tác giả: Hồ Huy Quốc Cường
• Người hướng dẫn: TS. Phạm Mỹ Duyên
• Trường học: Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kinh tế
• Đề tài: Tình Trạng Nghèo Đa Chiều Tại Việt Nam: Phân Tích Từ Lý Thuyết Khung Sinh Kế Bền Vững
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• NHẬN XÉT CỦA GIẢNG VIÊN HƯỚNG DẪN
• NHẬN XÉT CỦA GIẢNG VIÊN PHẢN BIỆN
• DANH SÁCH HÌNH VẼ
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• CHÚ THÍCH TỪ VIẾT TẮT
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Nghiên cứu nước ngoài
• 1.2. Nghiên cứu trong nước
• 1.3. Khoảng trống nghiên cứu
• 1.4. Tóm tắt chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 2.1. Khái niệm nghèo đa chiều
• 2.2. Đo lường nghèo đa chiều trên thế giới và Việt Nam
• 2.3. Chuẩn nghèo đa chiều trên thế giới
• 2.4. Chuẩn nghèo đa chiều tại Việt Nam
• 2.5. Cơ sở lý thuyết về sinh kế bền vững
• 2.5.1. Khái niệm sinh kế bền vững
• 2.5.2. Khung sinh kế bền vững
• 2.5.3. Khái niệm vốn sinh kế. Ảnh hưởng của vốn sinh kế đối với nghèo đa chiều
• 2.5.4. Khái niệm chuyển đổi cấu trúc và quy trình
• 2.5.5. Ảnh hưởng của chuyển đổi cấu trúc và quy trình đến nghèo đa chiều
• 2.5.6. Khung phân tích
• 2.6. Tóm tắt chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Mô hình nghiên cứu
• 3.2. Dữ liệu nghiên cứu
• 3.3. Phương pháp nghiên cứu. Phương pháp phân tích và tổng hợp lý thuyết
• 3.4. Phương pháp thống kê mô tả
• 3.5. Phương pháp hồi quy logistic thứ bậc tổng quát
• 3.6. Tóm tắt chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Thực trạng nghèo đa chiều tại Việt Nam
• 4.2. Kết quả nghiên cứu
• 4.3. Kết quả thống kê mô tả dữ liệu
• 4.4. Kết quả ước lượng mô hình
• 4.5. Thảo luận kết quả nghiên cứu
• 4.6. Tóm tắt chương 4
• 5. CHƯƠNG 5: GỢI Ý CHÍNH SÁCH
• 5.1. Chính sách cải thiện vốn con người
• 5.2. Chính sách cải thiện vốn vật chất
• 5.3. Chính sách cải thiện vốn tài chính
• 5.4. Chính sách cải thiện vốn tự nhiên
• 5.5. Chính sách cải thiện vốn xã hội
• 5.6. Chính sách phát triển kinh tế - xã hội
• 5.7. Tóm tắt chương 5
• KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tình Trạng Nghèo Đa Chiều Tại Việt Nam

Tình trạng nghèo đa chiều tại Việt Nam đã trở thành một vấn đề cấp bách trong bối cảnh phát triển kinh tế hiện nay. Theo báo cáo của Tổng cục Thống kê, tỷ lệ hộ nghèo đã giảm từ 9,2% năm 2016 xuống còn 4,8% năm 2020. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức cần giải quyết, đặc biệt là đối với các hộ dân tộc thiểu số và khu vực nông thôn. Việc áp dụng khung sinh kế bền vững giúp hiểu rõ hơn về các yếu tố ảnh hưởng đến tình trạng nghèo này.

1.1. Khái Niệm Nghèo Đa Chiều Và Tầm Quan Trọng

Nghèo đa chiều không chỉ đơn thuần là thiếu thốn về tài chính mà còn bao gồm các khía cạnh như giáo dục, y tế và mức sống. Việc hiểu rõ khái niệm này giúp xây dựng các chính sách giảm nghèo hiệu quả hơn.

1.2. Tình Hình Nghèo Đa Chiều Tại Các Khu Vực

Tình trạng nghèo đa chiều tại Việt Nam có sự chênh lệch rõ rệt giữa các khu vực thành thị và nông thôn. Các hộ gia đình ở nông thôn thường gặp nhiều khó khăn hơn trong việc tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Giảm Nghèo Đa Chiều

Mặc dù đã đạt được nhiều thành tựu trong việc giảm tỷ lệ nghèo, nhưng vẫn còn nhiều thách thức lớn. Tình trạng nghèo đa chiều vẫn tồn tại ở nhiều vùng sâu, vùng xa, đặc biệt là trong các cộng đồng dân tộc thiểu số. Sự chênh lệch về cơ hội tiếp cận dịch vụ xã hội và kinh tế giữa các khu vực là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng này.

2.1. Nguyên Nhân Chính Gây Ra Nghèo Đa Chiều

Các nguyên nhân chính bao gồm thiếu hụt về giáo dục, y tế và cơ sở hạ tầng. Những yếu tố này làm giảm khả năng tiếp cận các nguồn lực cần thiết cho sự phát triển bền vững của hộ gia đình.

2.2. Tác Động Của Nghèo Đa Chiều Đến Xã Hội

Nghèo đa chiều không chỉ ảnh hưởng đến đời sống của các hộ gia đình mà còn tác động tiêu cực đến sự phát triển kinh tế và xã hội của cả cộng đồng. Điều này dẫn đến sự gia tăng bất bình đẳng và giảm khả năng phát triển bền vững.

III. Phương Pháp Giải Quyết Tình Trạng Nghèo Đa Chiều

Để giảm nghèo đa chiều, cần áp dụng các phương pháp hiệu quả và bền vững. Việc xây dựng các chính sách hỗ trợ phù hợp với từng nhóm đối tượng là rất quan trọng. Các giải pháp cần tập trung vào việc cải thiện vốn sinh kế và tăng cường khả năng tiếp cận dịch vụ xã hội.

3.1. Chính Sách Cải Thiện Vốn Con Người

Đầu tư vào giáo dục và đào tạo nghề cho người dân là một trong những giải pháp quan trọng. Điều này giúp nâng cao năng lực lao động và tạo ra cơ hội việc làm tốt hơn cho các hộ gia đình.

3.2. Chính Sách Cải Thiện Vốn Tài Chính

Cung cấp các khoản vay ưu đãi và hỗ trợ tài chính cho các hộ nghèo giúp họ có thêm nguồn lực để đầu tư vào sản xuất và kinh doanh, từ đó thoát khỏi cảnh nghèo.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Và Kết Quả Nghiên Cứu

Nghiên cứu về tình trạng nghèo đa chiều tại Việt Nam đã chỉ ra rằng việc áp dụng khung sinh kế bền vững có thể giúp cải thiện đáng kể tình hình. Các kết quả nghiên cứu cho thấy mối liên hệ chặt chẽ giữa các yếu tố như giáo dục, y tế và mức sống với tình trạng nghèo của hộ gia đình.

4.1. Kết Quả Nghiên Cứu Về Tình Trạng Nghèo

Các nghiên cứu cho thấy tỷ lệ hộ nghèo đa chiều đã giảm đáng kể trong giai đoạn 2016-2020, nhưng vẫn còn nhiều hộ gia đình gặp khó khăn trong việc tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản.

4.2. Ứng Dụng Các Giải Pháp Giảm Nghèo

Việc áp dụng các giải pháp giảm nghèo như cải thiện giáo dục và y tế đã mang lại hiệu quả tích cực. Nhiều hộ gia đình đã có thể thoát khỏi tình trạng nghèo nhờ vào các chương trình hỗ trợ này.

V. Kết Luận Và Tương Lai Của Tình Trạng Nghèo Đa Chiều

Tình trạng nghèo đa chiều tại Việt Nam vẫn là một thách thức lớn, nhưng với các chính sách và giải pháp đúng đắn, có thể giảm thiểu tình trạng này trong tương lai. Cần tiếp tục nghiên cứu và theo dõi tình hình để có những điều chỉnh kịp thời trong các chính sách giảm nghèo.

5.1. Tương Lai Của Chính Sách Giảm Nghèo

Chính sách giảm nghèo cần được điều chỉnh linh hoạt để phù hợp với tình hình thực tế. Việc theo dõi và đánh giá thường xuyên sẽ giúp nâng cao hiệu quả của các chương trình hỗ trợ.

5.2. Định Hướng Phát Triển Bền Vững

Phát triển bền vững không chỉ là mục tiêu mà còn là yêu cầu cần thiết để đảm bảo rằng mọi người dân đều có cơ hội phát triển và thoát khỏi nghèo đói.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1. Nghiên cứu nước ngoài Nghiên cứu của Adepoju (2018) về tình trạng nghèo đa chiều tại nông thôn Nigeria, áp dụng các phương pháp gồm tiêu chuẩn đo lường nghèo đa chiều Alkire – Foster, mô hình Markov về chuyển đổi nghèo và phương pháp hồi quy logistic đa thức, cho thấy chiều giáo dục và chiều tài sản đóng góp nhiều nhất vào tỷ lệ và mức độ nghèo đa chiều của các hộ gia đình. Đối với các hộ nghèo đa chiều, các yếu tố gồm trình độ học vấn, quy mô hộ gia đình, số tài sản sở hữu, sở hữu đất nông nghiệp có tác động thuận chiều trong việc tăng xác suất hộ thoát cảnh nghèo đa chiều. Trong khi đó, đối với những hộ không nghèo, việc có chủ hộ không kết hôn (ly dị, goá, độc thân), sống xa trung tâm y tế, sẽ làm tăng xác suất hộ rơi vào cảnh nghèo đa chiều.

Ambaye và cộng sự (2021) đã nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng đến nghèo đa chiều của các hộ gia đình tại nông thôn Ethiopia bằng cách khảo sát ngẫu nhiên 387 hộ và dùng phương pháp hồi quy logistic thứ bậc để định lượng. Kết quả nghiên cứu cho thấy 80,1% hộ khảo sát là hộ nghèo đa chiều, độ sâu của nghèo (Intensity of poverty) là 66,3% và chỉ số nghèo đa chiều (MPI) là 53,1%. Trong đó, chiều mức sống đóng góp lớn nhất vào mức độ nghèo, tiếp đến là chiều giáo dục và sức khoẻ. Mặt khác, phân tích hồi quy logistic thứ bậc cho thấy các yếu tố như nơi sống, tình trạng hôn nhân, khả năng biết chữ của chủ hộ, sở hữu đất đai và tham gia tổ chức có ảnh hưởng đến tình trạng nghèo đa chiều của hộ.

Cụ thể, hộ sống ở nơi nghèo tài nguyên và môi trường dễ bị tổn thương sẽ có xác suất rơi vào cảnh nghèo đa chiều cao hơn hộ sống tại nơi khác. Hộ có chủ hộ không kết hôn sẽ có xác suất lâm vào cảnh nghèo đa chiều cao hơn hộ có chủ hộ kết hôn 9,2%. Điều này có thể là hộ có đủ vợ, chồng sẽ thuận lợi trong việc phân chia công việc và nghĩa vụ trong gia đình, qua đó cải thiện chất lượng cuộc sống của hộ. Mặt khác, hôn nhân giúp mở rộng các mối quan hệ xã hội và tăng cường hỗ trợ xã hội cho hộ, đem lại cơ hội và lợi ích cho hộ, giúp hộ giảm rủi ro rơi vào cảnh nghèo.

Ngoài ra, 6 việc hộ có chủ hộ biết chữ, sở hữu thêm 1ha đất, là thành viên của các tổ chức sẽ làm giảm xác suất hộ lâm vào tình trạng nghèo đa chiều lần lượt là 10,9%, 4,3% và 24%. Nghiên cứu về nghèo đa chiều tại Indonesia của Artha và Dartanto (2018) sử dụng phương pháp đo lường nghèo đa chiều Alkire - Foster và dữ liệu khảo sát kinh tế - xã hội Indonesia năm 2011 cho thấy việc dùng phương pháp đo lường nghèo đơn chiều (thu nhập hoặc chi tiêu) là không hiệu quả trong việc đo lường các thiếu hụt của người nghèo. Theo đó, khoảng 61% dân số Indonesia được xếp loại không nghèo theo chuẩn nghèo tiền tệ dù cho họ vẫn thuộc diện nghèo đa chiều. Tại các hộ nghèo, chiều sức khoẻ đóng góp lớn nhất vào mức độ nghèo đa chiều, tiếp đến là giáo dục và mức sống.

Các yếu tố như trình độ giáo dục của chủ hộ, nơi ở (sống tại thành thị), diện tích nhà ở có tác động thuận chiều đến việc giảm xác suất hộ rơi vào cảnh nghèo tiền tệ lẫn nghèo đa chiều. Trong khi đó, hộ có chủ hộ kết hôn và quy mô hộ lớn sẽ có xác suất nghèo cao hơn. Das và cộng sự (2021) đã sử dụng bộ dữ liệu bảng National Family and Health Survey 2005 – 2006 và 2015 – 2016 và phương pháp hồi quy logistic thứ bậc để nghiên cứu tình trạng nghèo đa chiều tại Ấn Độ. Kết quả phân tích cho thấy các yếu tố như quy mô hộ gia đình, sống ở nông thôn, thuộc đẳng cấp thấp, theo đạo Hindu, Hồi giáo và sống tại miền Đông, miền Tây và trung tâm Ấn Độ sẽ làm tăng xác suất hộ rơi vào cảnh nghèo đa chiều.

Ngược lại, tuổi và trình độ học vấn của chủ hộ gia tăng sẽ làm giảm xác suất hộ thuộc diện nghèo đa chiều. Không những vậy, việc hộ theo Kito giáo, Sikh giáo, tham gia bảo hiểm y tế và có đất canh tác cũng sẽ làm giảm nguy cơ hộ lâm vào cảnh nghèo. Debebe và Wuletaw (2022) đã thực hiện nghiên cứu về nghèo đa chiều tại nông thôn và thành thị miền Nam Ethiopia thông qua bộ dữ liệu khảo sát 396 hộ gia đình và sử dụng phương pháp ước lượng hồi quy logistic thứ bậc để đánh giá tác động của các yếu tố nhân khẩu học, kinh tế - xã hội, nông nghiệp và hạ tầng đến tình trạng nghèo đa chiều của hộ. Theo đó, các mức độ nghèo theo xu hướng tăng dần gồm: không nghèo 7 (non – poor), dễ bị tổn thương (vulnerable to poor), nghèo vừa phải (moderately poor) và nghèo cùng cực (severely poor).

Kết quả nghiên cứu cho thấy tình trạng nghèo đa chiều ở nông thôn trầm trọng hơn so với thành thị khi mà chỉ số MPI của nông thôn (0,41) cao hơn so với thành thị (0,22). Quy mô hộ gia đình và khoảng cách đến đường chính gia tăng làm tăng xác suất hộ rơi vào cảnh nghèo cùng cực cả ở nông thôn và thành thị. Ngược lại, các yếu tố như tham gia chương trình khuyến nông, số lao động trong hộ, trình độ học vấn của chủ hộ, thu nhập, chi tiêu, số gia súc của hộ gia tăng sẽ làm giảm nguy cơ hộ rơi vào cảnh nghèo cùng cực. Bởi mức độ tác động của các yếu tố đến mức độ nghèo đa chiều của hộ là khác nhau giữa nông thôn và thành thị, tác giả đề xuất nên chính phủ nên có chính sách giảm nghèo phù hợp hơn, được thiết kế riêng cho từng khu vực.

Nghiên cứu của Eshetu và cộng sự (2022) về nghèo đa chiều tại nông thôn miền Nam Ethiopia bằng cách sử dụng chỉ số nghèo đa chiều nông thôn (rural multidimensional poverty index, viết tắt là R-MPI) phát triển bởi FOA và OPHI. Phương pháp này sử dụng thêm chiều sinh kế nông thôn (rural livelihood) bên cạnh các chiều sức khoẻ, giáo dục và mức sống để đánh giá tình trạng nghèo đa chiều tại nông thôn. Kết quả cho thấy chỉ số R-MPI là rất cao, lên tới 41,4%. Chỉ có 7,47% hộ gia đình được xác định là không nghèo và có tới 41,69% hộ rơi vào cảnh nghèo cùng cực.

Chiều mức sống và sinh kế nông thôn đóng góp 60% cho chỉ số nghèo đa chiều R-MPI, cho thấy các hộ ở nông thôn miền Nam Ethiopia có sự thiếu hụt lớn về mức sống và sinh kế nông thôn. Mặt khác, phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến nghèo đa chiều cho thấy sự gia tăng trình độ học vấn của chủ hộ, diện tích đất, số lượng gia súc, hoạt động phi nông nghiệp, tài sản bình quân và có khoản tiết kiệm tác động ngược chiều đến mức độ nghèo của hộ. Ngược lại, các yếu tố như tỷ lệ phụ thuộc, khoảng cách đến chợ, khoảng cách đến đường chính và bệnh tật có tác động thuận chiều đến tình trạng nghèo của hộ. 8 Eyasu (2020) phân tích các yếu tố ảnh hưởng tới nghèo (tiếp cận bằng phương pháp chi tiêu) tại vùng nông thôn Tây Bắc Ethiopia bằng cách ứng dụng chỉ số nghèo FGT (Foster – Greer – Thorbecke) và hồi quy phân vị.

Nhìn chung, kết quả cho thấy tỷ lệ hộ nghèo có chủ hộ là nam cao hơn tỷ lệ hộ nghèo có chủ hộ là nữ. Tuy nhiên, mức độ nghèo của các hộ nghèo có chủ hộ là nữ lại nghiêm trọng hơn các hộ nghèo có chủ hộ là nam. Phân tích hồi quy phân vị cho thấy quy mô hộ gia đình lớn và tình trạng sức khoẻ kém của chủ hộ làm giảm chi tiêu bình quân của hộ tại mọi mức phân vị, qua đó làm tăng rủi ro hộ rơi vào cảnh nghèo. Ngược lại, diện tích đất nông nghiệp và thu nhập từ hoạt động phi nông nghiệp có tác động thuận chiều đến chi tiêu bình quân của hộ và làm giảm xác suất hộ trở nên nghèo.

Michael và cộng sự (2019) đã nghiên cứu tình trạng nghèo đa chiều tại nông thôn bang Adamawa, Nigeria bằng phương pháp hồi quy logistic nhị phân. Kết quả cho thấy các yếu tố như quy mô hộ, giới tính chủ hộ là nữ, tuổi của chủ hộ và việc chủ hộ đã kết hôn sẽ làm tăng xác suất hộ trở nên nghèo đa chiều. Ngược lại, trình độ học vấn, diện tích nông trại, giá trị gia súc, kiều hối, sự tham gia các tổ chức và tiếp cận tín dụng có tác động làm giảm xác suất hộ rơi vào cảnh nghèo. Mare và cộng sự (2022) thực hiện nghiên cứu về thực trạng nghèo đa chiều tại miền Nam Ethiopia với bộ dữ liệu khảo sát 368 hộ gia đình, đồng thời áp dụng phương pháp hồi quy logistic nhị phân để phân tích tác động của các yếu tố đến tình trạng nghèo của hộ.

Kết quả cho thấy tỷ lệ hộ nghèo tại miền Nam Ethiopia là rất cao, lên tới 76,6%. Độ sâu của nghèo (intensity of poverty) lên tới 54,7% và chỉ số nghèo đa chiều MPI đạt 0,419. Sự gia tăng về tuổi, trình độ học vấn và việc chủ hộ đã kết hôn sẽ làm giảm nguy cơ hộ rơi vào cảnh nghèo. Các yếu tố khác như số lượng gia súc, diện tích đất trồng trọt cũng có tác động tương tự.

Ngược lại, khoảng cách đến chợ và đường chính càng lớn sẽ làm gia tăng rủi ro hộ lâm vào cảnh nghèo. 9 Roy và cộng sự (2018) đã nghiên cứu về tình trạng nghèo đa chiều tại bang Tây Bengal, Ấn Độ bằng cách sử dụng phương pháp Alkire – Foster và hồi quy logistic nhị phân. Kết quả nghiên cứu chứng minh rằng cơ sở hạ tầng công cộng có ảnh hưởng quan trọng đối với tình trạng nghèo đa chiều. Cụ thể, nếu đường trước nhà hộ gia đình là đường đất thì hộ sẽ rủi ro rơi vào cảnh nghèo cao hơn hộ có đường nhựa trước nhà.

Ngoài ra, việc hộ thuộc đẳng cấp thấp cùng với khoảng cách đến trạm y tế và chợ lớn cũng sẽ làm tăng nguy cơ hộ lâm vào cảnh nghèo. Trong khi đó, tác động của quy mô hộ gia đình lại cho thấy kết quả đáng ngạc nhiên rằng số thành viên trong hộ gia tăng sẽ làm giảm rủi ro hộ rơi vào tình trạng nghèo đa chiều. Wang và cộng sự (2021) đã thực hiện nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng đến tình trạng nghèo đa chiều tại khu vực miền núi ở phía Đông Nam Trung Quốc bằng phương pháp Alkire – Foster và hồi quy logistic thứ bậc.