Chương 1: Lý luận và quy định của pháp luật Việt Nam về tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự đối với người phạm tội. Chương 2: Thực tiễn áp dụng quy định của Bộ luật Hình sự về các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự đối với người phạm tội trên địa bàn tỉnh Hải Dương. Chương 3: Yêu cầu và giải pháp bảo đảm áp dụng đúng các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự đối với người phạm tội. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 LÝ LUẬN VÀ QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VIỆT NAM VỀ CÁC TÌNH TIẾT TĂNG NẶNG TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ ĐỐI VỚI NGƢỜI PHẠM TỘI 1.
Lý luận về các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự đối với ngƣời phạm tội. Khái niệm, ý nghĩa, đặc điểm, vai trò của các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự. Khái niệm các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự. Theo Điều 50 BLHS năm 2015 thì khi quyết định hình phạt, Tòa án không chỉ căn cứ vào quy định của BLHS, căn cứ vào tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội, nhân thân người phạm tội, mà còn phải căn cứ vào các tình tiết giảm nhẹ và tăng nặng TNHS.
Như vậy, các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ TNHS có ý nghĩa hết sức quan trọng khi quyết định hình phạt. Tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự, qua nghiên cứu cho thấy nó là khái niệm dùng để chỉ những tình tiết làm tăng tính nguy hiểm cho xã hội của tội phạm hoặc tình tiết làm tăng tính nguy hiểm của nhân thân người phạm tội, do đó người phạm tội phải chịu trách nhiệm hình sự nặng hơn. Những tình tiết đó mang tính khách quan được các nhà làm luật nhận thức và quy định trong BLHS để đảm bảo tính công bằng, tính nghiêm minh của pháp luật hình sự. Trách nhiệm hình sự, hình phạt chỉ đạt được mục đích trừng trị, giáo dục, cải tạo người phạm tội khi chúng được Tòa án tuyên hình phạt và các biện pháp tư pháp khác tương xứng tới tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội của tội phạm và người phạm tội.
Tình tiết tăng nặng TNHS là tình tiết làm cho TNHS đối với người phạm tội trong từng trường hợp phạm tội cụ thể cao hơn, thể hiện ở ba mức 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com độ khác nhau: Tội danh nặng hơn; Khung hình phạt cao hơn; Mức hình phạt nặng hơn. Tội danh nặng hơn được hiểu là tội danh dạng đặc biệt của tội danh cơ bản chung, tức là cấu thành tội phạm của tội danh nặng hơn là một dạng đặc biệt của cấu thành tội phạm cơ bản mà không có tình tiết này thì hành vi đã cấu thành tội phạm cơ bản. Do đó, một tội phạm thỏa mãn cấu thành tội phạm nặng hơn thì coi như mặc nhiên nó đủ yếu tố cấu thành tội phạm cơ bản (nhẹ hơn). Hay nói cách khác, cấu thành tội phạm thuộc tội danh nặng hơn chính là tội phạm tăng nặng định tội.
Việc quy định thành các tội như vậy là vì nhà làm luật cho rằng giữa các trường hợp đó có sự khác nhau về tính chất nguy hiểm cho xã hội của tội phạm. “Như vậy, để hành vi cấu thành tội danh riêng nặng hơn, hành vi đó bao gồm các yếu tố cấu thành tội phạm chung, tức là nếu không có tình tiết tăng nặng định tội hành vi cũng đã cấu thành một tội phạm và người phạm tội phải chịu TNHS. Tình tiết tăng nặng chỉ làm cho TNHS nặng hơn theo một tội có chế tài nặng hơn mà thôi” [24, tr. Mức hình phạt cao hơn ở đây là mức hình phạt cao hơn của một loại hình phạt hoặc loại hình phạt nặng hơn trong một khung hình phạt của một tội phạm cụ thể.
Khung hình phạt cao hơn ở đây là khung hình phạt cao hơn trong cùng tội quy định ở một điều luật. Để đảm bảo yêu cầu phân hóa trách nhiệm hình sự tương ứng với các mức tăng nặng TNHS dựa trên mức độ làm tăng tính nguy hiểm cho xã hội của từng tình tiết đối với từng tội phạm nhiều hay ít. Vì thế, để tương ứng với ba mức độ tăng nặng TNHS trên, BLHS quy định ba loại tình tiết tăng nặng TNHS đó là: Tình tiết tăng nặng định tội; tình tiết tăng nặng định khung; tình tiết tăng nặng chung. Hiện nay, trong BLHS năm 2015, nhà làm luật nước ta không ghi nhận định nghĩa pháp lý của khái niệm này, đồng thời trong khoa học luật hình sự Việt Nam cũng còn nhiều quan điểm khác nhau.
10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Theo sách từ điển giải thích thuật ngữ Luật học thì: Tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự là tình tiết làm cho mức độ nguy hiểm của trường hợp phạm tội cụ thể của một loại tội phạm tăng lên so với trường hợp bình thường và do đó được coi là căn cứ để tăng nặng trách nhiệm hình sự đối với trường hợp phạm tội đó [13, tr. Còn theo nguyên Thẩm phán, chánh án Tòa Hình sự, Tòa án nhân dân tối cao Đinh Văn Quế trong cuốn "Các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự" thì cho rằng: Các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự có ảnh hưởng tới mức độ nguy hiểm của một tội phạm trong các trường hợp cụ thể khác nhau và có ý nghĩa khi quyết định hình phạt vì chúng… làm tăng lên mức hình phạt cần áp dụng với tội phạm đã thực hiện trong giới hạn khung hình phạt mà luật quy định với tội phạm đó [28, tr. Theo sách giáo trình Luật hình sự Việt Nam, Trường Đại học Cảnh sát (nay là Học viện Cảnh sát nhân dân), Hà Nội thì: Các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự là những tình tiết trong một vụ án cụ thể làm tăng mức độ nghiêm trọng của hành vi phạm tội và người phạm tội phải chịu một hình phạt nghiêm khắc hơn trong một khung hình phạt [26, tr. Dương Tuyết Miên trong bài viết "Các tình tiết giảm nhẹ, tăng nặng trách nhiệm hình sự theo Bộ luật Hình sự năm 1999" đăng trên Tạp chí Tòa án nhân dân, số 1/2003, tr.19, viết: Các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự là những tình tiết được quy định trong Bộ luật Hình sự phản ánh mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội, khả năng cải tạo giáo dục của người phạm tội.
Các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự có ý nghĩa trong việc quyết định hình phạt, làm tăng hình phạt trong giới hạn một khung hình phạt [21, tr. Từ những quan điểm nêu trên, đồng thời căn cứ vào các quy định của pháp luật hình sự liên quan đến các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự, 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com theo quan điểm của mình, học viên cho rằng: Các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự đối với người phạm tội là các tình tiết làm thay đổi mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội theo hướng nghiêm trọng hơn, được quy định trong BLHS, do Tòa án áp dụng đối với người phạm tội trong quá trình quyết định hình phạt. Ý nghĩa của các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự. a) Ý nghĩa về mặt chính trị - xã hội: Các tình tiết tăng nặng TNHS đối với người phạm tội thể hiện cụ thể đường lối, chính sách hình sự của Đảng và Nhà nước.
Khoản 1 Điều 3 BLHS 2015, được sửa đổi, bổ sung năm 2017 thể hiện rõ đường lối xử lý nghiêm trị kết hợp với khoan hồng đối với người phạm tội: " a) Mọi hành vi phạm tội do người thực hiện phải được phát hiện kịp thời, xử lý nhanh chóng, công minh theo đúng pháp luật; b) Mọi người phạm tội đều bình đẳng trước pháp luật, không phân biệt giới tính, dân tộc, tín ngưỡng, tôn giáo, thành phần, địa vị xã hội; c) Nghiêm trị người chủ mưu, cầm đầu, chỉ huy, ngoan cố chống đối, côn đồ, tái phạm nguy hiểm, lợi dụng chức vụ, quyền hạn để phạm tội; d) Nghiêm trị người phạm tội dùng thủ đoạn xảo quyệt, có tổ chức, có tính chất chuyên nghiệp, cố ý gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng. Khoan hồng đối với người tự thú, đầu thú, thành khẩn khai báo, tố giác đồng phạm, lập công chuộc tội, tích cực hợp tác với cơ quan có trách nhiệm trong việc phát hiện tội phạm hoặc trong quá trình giải quyết vụ án, ăn năn hối cải, tự nguyện sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại gây ra”. Việc quy định các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ TNHS trong BLHS thể hiện chính sách xử lý có phân hoá trong khi xác định TNHS và hình phạt đối với người phạm tội, giáo dục khuyến khích họ tích cực sửa chữa, cải tạo họ trở thành người lương thiện; còn có tác dụng thống nhất việc vận dụng đường lối xét xử trong cả nước góp phần hạn chế việc vận dụng tuỳ tiện các tình tiết 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tăng nặng, giảm nhẹ, bảo đảm nguyên tắc pháp chế xã hội chủ nghĩa trong lĩnh vực hình sự. Mặt khác, thông qua việc quy định các tình tiết tăng nặng và giảm nhẹ TNHS và việc vận dụng nó trong việc xác định TNHS đối với phạm tội, Nhà nước làm cho mọi công dân thấy rõ những trường hợp nào cần xử nặng, những trường hợp nào cần khoan hồng, điều này có tác động tích cực trong việc đấu tranh phòng và chống tội phạm.
b) Ý nghĩa về mặt pháp lý: Các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự là những tình tiết làm tăng mức độ nguy hiểm cho xã hội của tội phạm đã được thực hiện, do vậy chúng có ý nghĩa làm tăng trách nhiệm hình sự và hình phạt đối với người đã thực hiện tội phạm cụ thể đó [39, tr. Về mặt này, chúng có ý nghĩa rất quan trọng trong việc cá thể hóa hình phạt ở chỗ cho phép đánh giá mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội đã thực hiện, là một trong những cơ sở cho việc xác định mức độ trách nhiệm hình sự đối với người phạm tội. Bên cạnh đó, các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự không có giá trị tăng nặng như nhau trong mỗi tội phạm cụ thể. Có những tình tiết có ý nghĩa tăng nặng lớn, nhưng có tình tiết chỉ có ý nghĩa tăng nặng phần nào trách nhiệm hình sự đối với người phạm tội.
Do vậy, việc hiểu và vận dụng đúng đắn các tình tiết tăng nặng trong việc xác định trách nhiệm hình sự là tiền đề bảo đảm cho các thể hóa hình phạt.