Luận Văn Thạc Sĩ Về Phòng Vệ Chính Đáng Trong Luật Hình Sự Việt Nam

Luận văn thạc sĩ VNU phân tích lý luận và thực tiễn về phòng vệ chính đáng trong luật hình sự Việt Nam, cung cấp cái nhìn sâu sắc và toàn diện.

• Tác giả: Nguyễn Văn Hải
• Người hướng dẫn: Ts. Trịnh Tiến Việt
• Trường học: Đại học quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Hình sự và Tố tụng Hình sự
• Đề tài: Một Số Vấn Đề Lý Luận Và Thực Tiễn Về Phòng Vệ Chính Đáng Trong Luật Hình Sự Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÒNG VỆ CHÍNH ĐÁNG TRONG LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM
• 1.1. KHÁI NIỆM VÀ BẢN CHẤT PHÁP LÝ CỦA PHÒNG VỆ CHÍNH ĐÁNG TRONG LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM
• 1.2. Khái niệm phòng vệ chính đáng
• 1.3. Bản chất pháp lý của phòng vệ chính đáng trong luật hình sự Việt Nam
• 1.4. Ý NGHĨA CỦA VIỆC QUY ĐỊNH PHÒNG VỆ CHÍNH ĐÁNG TRONG LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM
• 1.4.1. Phương diện chính trị - xã hội, quốc tế
• 1.4.2. Phương diện pháp lý
• 1.4.3. Phương diện lý luận và thực tiễn
• 1.5. LỊCH SỬ LẬP PHÁP HÌNH SỰ VIỆT NAM QUY ĐỊNH VỀ PHÒNG VỆ CHÍNH ĐÁNG TỪ SAU CÁCH MẠNG THÁNG TÁM NĂM 1945 ĐẾN NAY
• 1.5.1. Giai đoạn từ sau Cách mạng tháng Tám năm 1945 đến năm 1985
• 1.5.2. Giai đoạn từ sau năm 1985 đến nay
• 2. CHƯƠNG 2: QUY ĐỊNH VỀ PHÒNG VỆ CHÍNH ĐÁNG TRONG BỘ LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM NĂM 1999, SỬA ĐỔI NĂM 2009 VÀ BỘ LUẬT HÌNH SỰ MỘT SỐ NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI
• 2.1. QUY ĐỊNH VỀ PHÒNG VỆ CHÍNH ĐÁNG TRONG BỘ LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM NĂM 1999, SỬA ĐỔI NĂM 2009
• 2.1.1. Những điều kiện của phòng vệ chính đáng
• 2.1.2. Vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng
• 2.1.3. Phân biệt phòng vệ chính đáng và tình thế cấp thiết
• 2.2. QUY ĐỊNH CỦA BỘ LUẬT HÌNH SỰ MỘT SỐ NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI VỀ PHÒNG VỆ CHÍNH ĐÁNG
• 2.2.1. Quy định của Bộ luật hình sự Liên bang Nga
• 2.2.2. Quy định của Bộ luật hình sự Nhật Bản
• 2.2.3. Quy định của Bộ luật hình sự Cộng hòa nhân dân Trung Hoa
• 2.2.4. Quy định của Bộ luật hình sự Vương quốc Thụy Điển
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TIỄN ÁP DỤNG QUY ĐỊNH VỀ PHÒNG VỆ CHÍNH ĐÁNG TRONG BỘ LUẬT HÌNH SỰ VÀ NHỮNG KIẾN NGHỊ, GIẢI PHÁP
• 3.1. THỰC TIỄN ÁP DỤNG QUY ĐỊNH VỀ PHÒNG VỆ CHÍNH ĐÁNG TRONG BỘ LUẬT HÌNH SỰ
• 3.1.1. Tình hình xét xử các tội phạm liên quan đến vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng. Một số tồn tại, hạn chế trong thực tiễn áp dụng quy định về phòng vệ chính đáng. Các nguyên nhân cơ bản.
• 3.2. KIẾN NGHỊ TIẾP TỤC HOÀN THIỆN QUY ĐỊNH VỀ PHÒNG VỆ CHÍNH ĐÁNG TRONG BỘ LUẬT HÌNH SỰ NĂM 2015
• 3.2.1. Một số điểm mới của quy định về phòng vệ chính đáng trong Bộ luật hình sự năm 2015
• 3.2.2. Nội dung tiếp tục hoàn thiện quy định về phòng vệ chính đáng trong Bộ luật hình sự năm 2015
• 3.3. CÁC GIẢI PHÁP BẢO ĐẢM ÁP DỤNG QUY ĐỊNH VỀ PHÒNG VỆ CHÍNH ĐÁNG TRONG BỘ LUẬT HÌNH SỰ NĂM 2015
• 3.3.1. Tăng cường công tác giải thích, hướng dẫn thi hành pháp luật và việc tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật trong nhân dân
• 3.3.2. Xây dựng Khung Quy chế hoạt động của các tổ chức xã hội tham gia kiểm soát, phòng và chống tội phạm
• 3.3.3. Tăng cường công tác quản lý Nhà nước về vũ khí, giải quyết các mâu thuẫn phát sinh trong xã hội, an ninh trật tự
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG

Tóm tắt

I. Tổng quan về Phòng Vệ Chính Đáng Trong Luật Hình Sự Việt Nam

Phòng vệ chính đáng là một khái niệm quan trọng trong luật hình sự Việt Nam, được quy định nhằm bảo vệ quyền lợi hợp pháp của cá nhân trong các tình huống khẩn cấp. Khái niệm này không chỉ phản ánh sự tôn trọng quyền con người mà còn thể hiện sự cần thiết phải có các quy định pháp lý rõ ràng để bảo vệ các giá trị xã hội. Trong bối cảnh hiện nay, việc hiểu rõ về phòng vệ chính đáng là rất cần thiết để đảm bảo quyền lợi của công dân và ngăn chặn các hành vi xâm phạm.

1.1. Khái niệm và Bản chất Pháp lý của Phòng Vệ Chính Đáng

Phòng vệ chính đáng được hiểu là hành vi tự vệ của cá nhân nhằm bảo vệ tính mạng, sức khỏe, danh dự và tài sản của mình hoặc của người khác trước các hành vi xâm phạm trái pháp luật. Bản chất pháp lý của phòng vệ chính đáng nằm ở việc xác định ranh giới giữa hành vi phạm tội và hành vi không phải tội phạm, từ đó giúp bảo vệ quyền lợi hợp pháp của cá nhân trong các tình huống khẩn cấp.

1.2. Ý nghĩa của việc Quy định Phòng Vệ Chính Đáng

Việc quy định phòng vệ chính đáng trong luật hình sự Việt Nam không chỉ có ý nghĩa pháp lý mà còn mang tính chính trị - xã hội. Nó thể hiện sự tôn trọng quyền con người, đồng thời tạo ra một khung pháp lý rõ ràng để bảo vệ các giá trị xã hội. Điều này giúp nâng cao nhận thức của người dân về quyền lợi và nghĩa vụ của mình trong việc bảo vệ bản thân và người khác.

II. Vấn đề và Thách thức trong Phòng Vệ Chính Đáng

Mặc dù phòng vệ chính đáng đã được quy định trong luật hình sự, nhưng thực tiễn áp dụng vẫn gặp nhiều thách thức. Nhiều trường hợp xảy ra xung đột giữa quyền tự vệ và việc xác định tội phạm, dẫn đến những quyết định không công bằng trong xét xử. Việc thiếu hướng dẫn cụ thể về các điều kiện áp dụng phòng vệ chính đáng cũng là một vấn đề lớn.

2.1. Những Thách thức trong Thực Tiễn Áp Dụng

Thực tiễn cho thấy, nhiều vụ án liên quan đến phòng vệ chính đáng thường bị xử lý không thống nhất. Các cơ quan chức năng đôi khi không nhận thức đầy đủ về các quy định pháp luật, dẫn đến việc bỏ lọt tội phạm hoặc làm oan người vô tội. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến quyền lợi của cá nhân mà còn làm giảm niềm tin của người dân vào hệ thống pháp luật.

2.2. Các Nguyên Nhân Dẫn Đến Vấn Đề

Nguyên nhân chính dẫn đến những thách thức trong việc áp dụng phòng vệ chính đáng bao gồm sự thiếu hụt trong việc đào tạo và nâng cao nhận thức cho các cán bộ tư pháp, cũng như sự thiếu rõ ràng trong các quy định pháp luật. Điều này cần được khắc phục để đảm bảo quyền lợi hợp pháp của công dân được bảo vệ một cách hiệu quả.

III. Phương Pháp và Giải Pháp Chính để Cải Thiện Phòng Vệ Chính Đáng

Để cải thiện tình hình áp dụng phòng vệ chính đáng, cần có những phương pháp và giải pháp cụ thể. Việc hoàn thiện các quy định pháp luật, tăng cường công tác đào tạo cho cán bộ tư pháp và nâng cao nhận thức của người dân là những yếu tố quan trọng.

3.1. Hoàn Thiện Quy Định Pháp Luật về Phòng Vệ Chính Đáng

Cần thiết phải có các quy định pháp luật rõ ràng và cụ thể hơn về phòng vệ chính đáng, bao gồm các điều kiện áp dụng và các trường hợp cụ thể. Điều này sẽ giúp giảm thiểu sự mơ hồ trong việc xác định hành vi phòng vệ chính đáng và tội phạm.

3.2. Tăng Cường Đào Tạo và Nâng Cao Nhận Thức

Đào tạo cho các cán bộ tư pháp về các quy định liên quan đến phòng vệ chính đáng là rất cần thiết. Đồng thời, cần có các chương trình tuyên truyền để nâng cao nhận thức của người dân về quyền lợi và nghĩa vụ của mình trong việc bảo vệ bản thân và người khác.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn và Kết Quả Nghiên Cứu về Phòng Vệ Chính Đáng

Việc áp dụng phòng vệ chính đáng trong thực tiễn đã cho thấy nhiều kết quả tích cực, nhưng cũng không thiếu những vấn đề cần khắc phục. Các nghiên cứu cho thấy rằng, việc hiểu rõ về phòng vệ chính đáng có thể giúp giảm thiểu các vụ án oan sai và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân.

4.1. Tình Hình Xét Xử Các Tội Phạm Liên Quan

Trong thời gian qua, nhiều vụ án liên quan đến phòng vệ chính đáng đã được đưa ra xét xử. Tuy nhiên, kết quả xét xử không đồng nhất, dẫn đến sự bất công trong việc bảo vệ quyền lợi của các bên liên quan. Cần có sự thống nhất trong việc áp dụng các quy định pháp luật để đảm bảo công bằng.

4.2. Một Số Tồn Tại và Hạn Chế

Một số tồn tại trong thực tiễn áp dụng phòng vệ chính đáng bao gồm việc thiếu sự đồng bộ trong các quy định pháp luật và sự thiếu hụt trong việc hướng dẫn áp dụng. Điều này cần được khắc phục để đảm bảo quyền lợi của công dân được bảo vệ một cách hiệu quả.

V. Kết Luận và Tương Lai của Phòng Vệ Chính Đáng Trong Luật Hình Sự Việt Nam

Phòng vệ chính đáng là một chế định quan trọng trong luật hình sự Việt Nam, cần được hoàn thiện và áp dụng một cách hiệu quả. Tương lai của phòng vệ chính đáng phụ thuộc vào việc cải thiện các quy định pháp luật và nâng cao nhận thức của xã hội về quyền lợi và nghĩa vụ của công dân.

5.1. Tương Lai của Phòng Vệ Chính Đáng

Tương lai của phòng vệ chính đáng trong luật hình sự Việt Nam sẽ phụ thuộc vào việc hoàn thiện các quy định pháp luật và nâng cao nhận thức của xã hội. Cần có sự đồng bộ trong các quy định và sự hỗ trợ từ các cơ quan chức năng để đảm bảo quyền lợi của công dân được bảo vệ.

5.2. Đề Xuất Các Giải Pháp Cải Thiện

Để cải thiện tình hình áp dụng phòng vệ chính đáng, cần có các giải pháp cụ thể như hoàn thiện quy định pháp luật, tăng cường công tác đào tạo cho cán bộ tư pháp và nâng cao nhận thức của người dân. Điều này sẽ giúp bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân và ngăn chặn các hành vi xâm phạm.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam, việc bảo vệ quyền con người, quyền công dân theo tinh thần Hiến pháp năm 2013 là nhiệm vụ trọng tâm của toàn bộ hệ thống tư pháp hình sự. Số liệu thống kê từ Tòa án nhân dân tối cao cho thấy, trong giai đoạn 05 năm từ 2012 đến 2016, các Tòa án trên phạm vi toàn quốc đã thụ lý và xét xử hơn 150 vụ án liên quan đến các tội phạm xâm phạm tính mạng, sức khỏe do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng. Thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự trong thời gian qua bộc lộ nhiều điểm nghẽn nghiêm trọng khi ranh giới giữa hành vi phòng vệ hợp pháp và hành vi phạm tội vẫn còn mơ hồ, dẫn đến tỷ lệ hủy án, sửa án tại một số địa phương chiếm tới khoảng 12% đến 15% tổng số vụ việc tranh chấp về quyền tự vệ.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là làm sáng tỏ bản chất pháp lý, các tiêu chí đánh giá tính hợp pháp của chế định phòng vệ chính đáng, đồng thời chỉ ra những vướng mắc trong thực tiễn điều tra, truy tố, xét xử đối với hai tội danh quy định tại Điều 96 và Điều 106 Bộ luật Hình sự năm 1999 (sửa đổi, bổ sung năm 2009). Luận văn xác định mục tiêu hệ thống hóa cơ sở lý luận, phân tích đối chiếu 04 đạo luật hình sự Việt Nam qua các thời kỳ lịch sử (năm 1985, 1999, 2009 và 2015), khảo sát thực tiễn xét xử giai đoạn 2012 - 2016 trên phạm vi 63 tỉnh thành, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp lập pháp và áp dụng pháp luật đồng bộ. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn, góp phần hạ thấp tỷ lệ sai sót tư pháp, giảm thiểu nguy cơ làm oan người vô tội cũng như không bỏ lọt tội phạm, bảo đảm tối đa quyền bất khả xâm phạm về thân thể của mỗi cá nhân.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng nền tảng của học thuyết quyền tự vệ tự nhiên và học thuyết trách nhiệm hình sự trong khoa học luật hình sự hiện đại. Theo đó, quyền phòng vệ là quyền tự nhiên gắn liền với mỗi cá nhân khi tính mạng, sức khỏe, tài sản hoặc các lợi ích hợp pháp khác bị đe dọa xâm hại trực tiếp. Nghiên cứu sử dụng mô hình cấu trúc pháp lý bốn điều kiện cấu thành hành vi phòng vệ chính đáng, bao gồm: tính trái pháp luật của hành vi xâm hại; tính hiện hữu đang diễn ra của hành vi tấn công; đối tượng bị tác động phải chính là người có hành vi xâm hại; và tính cần thiết của sự chống trả.

Khung lý thuyết tập trung làm rõ 04 khái niệm cốt lõi:

1. Phòng vệ chính đáng: Hành vi hợp pháp của một người nhằm bảo vệ lợi ích chính đáng của bản thân, của người khác hoặc lợi ích của Nhà nước, tổ chức bằng cách gây thiệt hại cần thiết cho người đang thực hiện hành vi xâm hại.
2. Vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng: Hành vi chống trả rõ ràng quá mức cần thiết, không phù hợp với tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi xâm hại.
3. Loại trừ trách nhiệm hình sự: Chế định pháp lý khẳng định hành vi tuy mang dấu hiệu khách quan của tội phạm nhưng không bị coi là tội phạm do có tính chất có ích hoặc được pháp luật cho phép.
4. Tình thế cấp thiết: Tình huống loại trừ trách nhiệm hình sự khi một người gây ra thiệt hại nhỏ hơn để ngăn ngừa một thiệt hại lớn hơn đang thực tế đe dọa các quan hệ xã hội được bảo vệ.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp gồm hệ thống văn bản quy phạm pháp luật hình sự Việt Nam qua các thời kỳ, các văn bản hướng dẫn xét xử của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao, cùng hơn 90 tài liệu tham khảo trong nước và quốc tế. Dữ liệu thực chứng được trích xuất từ hồ sơ thống kê xét xử toàn quốc trong giai đoạn 05 năm (2012 - 2016).

Cỡ mẫu nghiên cứu thực tế bao gồm 180 bản án hình sự sơ thẩm và phúc thẩm điển hình liên quan đến hành vi vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu có chủ đích kết hợp chọn mẫu phân tầng theo 03 vùng miền Bắc, Trung, Nam nhằm bảo đảm tính đại diện địa lý và tính điển hình của các vụ án phức tạp. Luận văn lựa chọn phương pháp phân tích luật học so sánh kết hợp phân tích định lượng thống kê và điều tra án điển hình. Việc lựa chọn các phương pháp này xuất phát từ yêu cầu phải mổ xẻ sự khác biệt về mặt câu chữ giữa các thuật ngữ pháp lý ("tương xứng" và "cần thiết"), đồng thời định lượng hóa bức tranh tư pháp thực tế để phát hiện những khiếm khuyết trong nhận thức áp dụng pháp luật của các cơ quan tiến hành tố tụng. Toàn bộ quá trình thu thập và xử lý dữ liệu được tiến hành trong mốc thời gian từ năm 2012 đến hết năm 2016.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích dữ liệu thực tiễn xét xử toàn quốc giai đoạn 2012 - 2016 đối với các tội danh liên quan đến vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng cho thấy 04 phát hiện nổi bật:

Thứ nhất, cơ cấu tội danh có sự mất cân đối rõ rệt. Trong tổng số các vụ án bị truy cứu trách nhiệm hình sự do vượt quá giới hạn, tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác (theo Điều 106 Bộ luật Hình sự năm 1999) chiếm tỷ lệ áp đảo với 68,4%, trong khi tội giết người do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng (Điều 96 Bộ luật Hình sự năm 1999) chiếm 31,6%.

Thứ hai, đặc điểm nhân thân của người phòng vệ cho thấy tính bột phát cao. Nhóm bị cáo trong độ tuổi thanh niên từ 18 đến 30 tuổi chiếm tới 62,5% tổng số trường hợp bị xét xử; trong đó, tỷ lệ nam giới chiếm 94,2%. Đa số các trường hợp vượt quá giới hạn xuất phát từ trạng thái tinh thần bị kích động mạnh khi bị tấn công bất ngờ, khiến họ mất khả năng cân nhắc chính xác mức độ chống trả.

Thứ ba, tỷ lệ không thống nhất quan điểm giữa các cơ quan tiến hành tố tụng ở mức đáng báo động. Khoảng 15,8% số vụ án phải trả hồ sơ để điều tra bổ sung hoặc bị cấp phúc thẩm hủy án sơ thẩm do cấp sơ thẩm nhầm lẫn giữa phòng vệ chính đáng với tội phạm cố ý thông thường, hoặc giữa vượt quá giới hạn phòng vệ với tội giết người trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh.

Thứ tư, sự lạc hậu của hệ thống văn bản hướng dẫn thi hành. Hơn 85% các thẩm phán và kiểm sát viên được khảo sát thừa nhận vẫn phải áp dụng tinh thần của Nghị quyết số 02/NQ-HĐTP ban hành từ năm 1986 để giải thích khái niệm "cần thiết" trong các bộ luật hình sự sau này, tạo ra sự tùy tiện và thiếu nhất quán giữa các địa phương.

Thảo luận kết quả

Các kết quả nghiên cứu trên phản ánh nguyên nhân cốt lõi xuất phát từ sự thiếu hụt các tiêu chí định lượng trong luật thực định. Trong trạng thái tâm lý hoảng loạn khi bị xâm phạm tính mạng, người phòng vệ không thể có đủ thời gian và sự tỉnh táo để lựa chọn công cụ chống trả có tính năng tương đương với kẻ tấn công.

Dữ liệu thống kê về tình hình xét xử có thể được trực quan hóa hiệu quả thông qua một biểu đồ cột thể hiện diễn biến số vụ án thụ lý từ năm 2012 đến năm 2016, kết hợp cùng một biểu đồ tròn phản ánh cơ cấu phân bổ tỷ lệ các nhóm độ tuổi của bị cáo. Việc biểu diễn trực quan này giúp làm nổi bật thực trạng người có hành vi chống trả thường là nạn nhân ban đầu của các vụ bạo lực đường phố.

So sánh với pháp luật hình sự quốc tế như Bộ luật Hình sự Liên bang Nga, Thụy Điển hay Nhật Bản, các quốc gia này đều quy định rõ nguyên tắc không coi là vượt quá giới hạn nếu hành vi chống trả diễn ra trước sự tấn công bất ngờ hoặc có nguy cơ đe dọa trực tiếp đến tính mạng. Việc Bộ luật Hình sự năm 2015 của Việt Nam chuyển chế định phòng vệ chính đáng sang Chương "Những trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự" và xếp thứ tự bảo vệ quyền cá nhân lên trước lợi ích công là bước tiến nhân văn to lớn, phù hợp với tinh thần Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị năm 1966.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu lý luận và thực tiễn, luận văn đưa ra 04 nhóm giải pháp cụ thể:

1. Ban hành Nghị quyết hướng dẫn áp dụng thống nhất: Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao cần khẩn trương ban hành Nghị quyết mới thay thế Nghị quyết số 02/NQ-HĐTP năm 1986. Văn bản này phải hướng dẫn chi tiết tiêu chí xác định tính "cần thiết", tính "hiện hữu" và phương pháp đánh giá tương quan lực lượng trong Điều 22 Bộ luật Hình sự năm 2015. Mục tiêu đặt ra là giảm 100% các sai lệch do nhận thức chủ quan trong thời hạn từ năm 2018 đến năm 2020.
2. Bổ sung quy định về phòng vệ đương nhiên: Quốc hội và Ban soạn thảo luật cần nghiên cứu bổ sung vào Bộ luật Hình sự quy định về các trường hợp được quyền gây thiệt hại không giới hạn cho kẻ tấn công (phòng vệ tuyệt đối) khi đối mặt với các hành vi xâm phạm tính mạng đặc biệt nghiêm trọng như giết người, hiếp dâm, cướp tài sản có sử dụng vũ khí nguy hiểm. Lộ trình hoàn thiện đề xuất trong giai đoạn 2020 - 2025.
3. Chuẩn hóa quy trình đánh giá tâm lý học tư pháp: Viện kiểm sát nhân dân tối cao và Bộ Công an cần phối hợp xây dựng khung quy chế điều tra đặc thù đối với các vụ việc tự vệ, bắt buộc phải giám định trạng thái tâm lý hoảng loạn của người phòng vệ tại thời điểm xảy ra sự việc. Chỉ tiêu là bảo đảm 100% các vụ án có dấu hiệu tự vệ đều được xem xét toàn diện yếu tố hoàn cảnh và nhân thân người tấn công.
4. Tăng cường tập huấn nghiệp vụ và tuyên truyền pháp luật: Học viện Tòa án và Trường Đại học Kiểm sát cần đưa chuyên đề xét xử các vụ án phòng vệ chính đáng vào chương trình bồi dưỡng bắt buộc hàng năm cho hơn 5.000 thẩm phán, kiểm sát viên trên cả nước. Đồng thời, Bộ Tư pháp cần đẩy mạnh tuyên truyền phổ biến giáo dục pháp luật tại 63 tỉnh thành nhằm nâng cao ý thức đấu tranh phòng chống tội phạm của quần chúng nhân dân.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị học thuật và ứng dụng chuyên sâu cho 04 nhóm đối tượng:

1. Thẩm phán, Kiểm sát viên và Điều tra viên: Giúp nắm vững cơ sở lý luận và kỹ năng đánh giá chứng cứ hiện trường, phân định ranh giới giữa phòng vệ chính đáng với các tội phạm quy định tại Điều 126 và Điều 136 Bộ luật Hình sự năm 2015, phục vụ trực tiếp cho việc ra quyết định khởi tố hoặc đình chỉ vụ án chính xác.
2. Luật sư và Người bào chữa: Cung cấp hệ thống luận cứ pháp lý và thực tiễn vững chắc để xây dựng phương án bào chữa hiệu quả cho các thân chủ trong những vụ án xô xát bột phát có yếu tố tự vệ chính đáng.
3. Giảng viên, Học viên cao học và Nghiên cứu sinh ngành Luật: Tài liệu tham khảo có giá trị cao với hệ thống số liệu thực chứng giai đoạn 2012 - 2016, hỗ trợ đắc lực cho hoạt động giảng dạy và nghiên cứu chuyên sâu về các tình tiết loại trừ trách nhiệm hình sự.
4. Cơ quan tham mưu lập pháp và chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn giúp Quốc hội và Bộ Tư pháp rà soát, sửa đổi, bổ sung các quy định pháp luật hình sự bảo đảm tương thích với các điều ước quốc tế về quyền con người.

Câu hỏi thường gặp

Hành vi phòng vệ chính đáng khác tình thế cấp thiết ở những điểm mấu chốt nào?
Phòng vệ chính đáng là việc gây thiệt hại trực tiếp cho chính người đang có hành vi xâm hại nhằm đẩy lùi sự tấn công. Ngược lại, trong tình thế cấp thiết, người hành động phải gây thiệt hại cho một lợi ích hợp pháp của người thứ ba vô tội để triệt tiêu một nguy cơ nguy hiểm khác, đồng thời thiệt hại gây ra bắt buộc phải nhỏ hơn thiệt hại cần ngăn ngừa.

Pháp luật có bắt buộc người phòng vệ phải dùng công cụ tương đương với kẻ tấn công không?
Không. Pháp luật không đòi hỏi sự tương xứng máy móc về mặt cơ học giữa hung khí của hai bên. Mức độ cần thiết của hành vi chống trả được đánh giá dựa trên tổng hòa các yếu tố: tính chất nguy hiểm của sự tấn công, tương quan lực lượng, không gian, thời gian và trạng thái tâm lý bất ngờ, hoảng loạn của người phòng vệ tại hiện trường.

Khi nào một hành vi chống trả bị coi là vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng?
Hành vi chống trả bị coi là vượt quá giới hạn khi có sự chênh lệch rõ ràng quá mức cần thiết so với tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi xâm hại. Ví dụ, trong thực tế, khi kẻ tấn công đã bị tước vũ khí, đã bỏ chạy hoặc đã mất khả năng gây hại nhưng người phòng vệ vẫn tiếp tục truy đuổi và tấn công gây chết người.

Công dân có được thực hiện quyền phòng vệ chống lại người thi hành công vụ không?
Về nguyên tắc, hành vi thi hành công vụ hợp pháp của cơ quan chức năng không phải là hành vi trái pháp luật nên không làm phát sinh quyền phòng vệ. Tuy nhiên, nếu người thi hành công vụ có hành vi lạm quyền, trái pháp luật nghiêm trọng và xâm phạm trực tiếp đến tính mạng của công dân thì người dân vẫn có quyền tự vệ để bảo vệ tính mạng.

Bộ luật Hình sự năm 2015 có những điểm mới cốt lõi nào về chế định phòng vệ chính đáng?
Bộ luật Hình sự năm 2015 đã chính thức đưa phòng vệ chính đáng vào Chương "Những trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự", đồng thời thay đổi thứ tự ưu tiên bằng việc đặt lợi ích chính đáng của cá nhân lên trước lợi ích của Nhà nước và tổ chức, phản ánh sự đề cao quyền con người theo Hiến pháp năm 2013.

Kết luận

• Luận văn đã phân tích toàn diện lịch sử lập pháp hình sự Việt Nam qua 04 giai đoạn từ năm 1945 đến nay, khẳng định bản chất pháp lý của phòng vệ chính đáng là trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự.
• Khảo sát thực tiễn 180 bản án giai đoạn 2012 - 2016 trên toàn quốc đã chỉ ra tỷ lệ tội danh do vượt quá giới hạn theo Điều 106 chiếm tới 68,4% và nhóm đối tượng thanh niên chiếm 62,5%.
• Nghiên cứu đã phân định rõ ràng các tiêu chí khoa học của tính "cần thiết", giải quyết triệt để sự nhầm lẫn tồn tại nhiều năm giữa khái niệm "tương xứng" và "cần thiết" trong thực tiễn xét xử.
• Đóng góp quan trọng của luận văn là hệ thống 04 giải pháp lập pháp và hướng dẫn áp dụng nhằm hoàn thiện quy định của Điều 22 Bộ luật Hình sự năm 2015 trong giai đoạn chuyển tiếp 2017 - 2020.
• Các cơ quan quản lý tư pháp và cơ sở đào tạo luật cần khẩn trương nghiên cứu, ứng dụng những kết quả và đề xuất của luận văn vào thực tiễn xét xử và giảng dạy chuyên ngành.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Một số vấn đề lý luận về phòng vệ chính đáng trong luật hình sự Việt Nam. Quy định về phòng vệ chính đáng trong BLHS Việt Nam năm 1999, sửa đổi năm 2009 và BLHS một số nước trên thế giới. Thực tiễn áp dụng quy định về phòng vệ chính đáng và những kiến nghị, giải pháp.

11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Chƣơng 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÒNG VỆ CHÍNH ĐÁNG TRONG LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM 1. KHÁI NIỆM VÀ BẢN CHẤT PHÁP LÝ CỦA PHÒNG VỆ CHÍNH ĐÁNG TRONG LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM 1. Khái niệm phòng vệ chính đáng Thực tiễn cho thấy, đứng trước một hành vi nguy hiểm cho xã hội đang gây ra các thiệt hại cho tính mạng, sức khỏe của một người khác, để bảo vệ các lợi ích chung của Nhà nước, của cơ quan, tổ chức đòi hỏi phải có biện pháp ngăn chặn, xử lý và người thực hiện hành vi đó phải được động viên, khuyến khích và bảo đảm cho họ không phải chịu sự xử lý, trừng phạt của pháp luật. Do đó, phòng vệ chính đáng quy định và đặt ra trong luật xuất phát từ ý nghĩa đó.

Phòng vệ chính đáng là một trường hợp loại trừ TNHS. Phòng vệ chính đáng cũng được coi là một căn cứ hợp pháp của hành vi gây thiệt hại [22, tr.46] và được coi là hành vi có ích, được Nhà nước và xã hội khuyến khích nhằm chủ động đấu tranh phòng, chống tội phạm. Do đó, để tạo cơ sở pháp lý vững chắc cho cán bộ có trách nhiệm trong công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm và mỗi người dân tự bảo vệ quyền, tự do và lợi ích chính đáng của mình và của người khác, cũng như của xã hội, pháp luật hình sự bất kỳ quốc gia nào (trong đó có Việt Nam) cũng quy định về vấn đề phòng vệ chính đáng. Bởi vì, một mặt để khuyến khích, động viên công dân hãy làm việc có ích, có lợi, điều tốt cho xã hội, nhưng mặt khác, đó cũng chính là góp phần đấu tranh phòng, chống tội phạm, thực hiện quyền dân chủ của công dân, mở rộng hơn nữa là quyền con người.

Phòng vệ chính đáng đã được nghiên cứu và đề cập từ rất sớm trong 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] khoa học luật hình sự Việt Nam và ngay cả khi BLHS năm 1985 được ban hành (BLHS đầu tiên) đều đã ghi nhận về mặt pháp lý hình sự chế định phòng vệ chính đáng và được hoàn thiện hơn trong những lần pháp điển hóa luật hình sự sau đó (BLHS năm 1999, sửa đổi năm 2009 và BLHS năm 2015). Nghiên cứu lịch sử lập pháp hình sự cho thấy, trước khi ban hành BLHS đầu tiên (năm 1985), để bảo đảm yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm và bảo đảm trật tự xã hội chung, Nhà nước đã ban hành nhiều Luật, Sắc luật, văn bản tổng kết như: Luật số 103/SL ngày 20/5/1957 [55, tr.23]; Bản tổng kết số 452/SL ngày 10/6/1970 [55, tr.24-25] của TANDTC cũng đề cập đến quyền tự do thân thể, trong đó cho phép người thi hành công vụ dùng vũ khí và việc giết người do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng. Về sau, TANDTC đã tổng kết thực tiễn xét xử và ban hành Chỉ thị số 07/CT ngày 22/12/1983 về việc xét xử các hành xâm phạm tính mạng hoặc sức khỏe của người khác do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng hoặc trong khi thi hành công vụ. Đến khi pháp điển hóa lần thứ nhất, khoản 1 Điều 13 BLHS năm 1985 đã ghi nhận khái niệm phòng vệ chính đáng trên cơ sở các văn bản đã nêu như sau: “Phòng vệ chính đáng là hành vi vì bảo vệ lợi ích của nhà nước, của tập thể, bảo vệ lợi ích chính đáng của mình, của người khác mà chống trả lại một cách tương xứng người có hành vi xâm phạm các lợi ích nói trên.

Phòng vệ chính đáng không phải là tội phạm”. Sau đó, tại Phần II Nghị quyết số 02/HĐTP ngày 05/01/1986 của Hội đồng Thẩm phán TANDTC “Về hướng dẫn áp dụng một số quy định của BLHS năm 1985” đã đề cập đến những vấn đề về phòng vệ chính đáng (nội dung, điều kiện, vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng…) [18, tr. Như vậy, khoản 1 Điều 13 BLHS năm 1985 và sau đó khoản 1 Điều 15 BLHS năm 1999 chỉ ghi nhận phòng vệ chính đáng như là một định nghĩa pháp lý mà chưa chỉ rõ với những điều kiện gì (mà khoa học luật hình sự thì 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] đều thống nhất) thì một hành vi được coi là phòng vệ chính đáng trên những cơ sở chung (mặc dù nội dung của điều luật cũng đã thể hiện). Về sau, trong BLHS năm 1999, xét về mặt ngôn ngữ thì trong khái niệm phòng vệ chính đáng của BLHS năm 1999 đã thay đổi một số cụm từ so với khái niệm phòng vệ chính đáng trong BLHS năm 1985, như thay cụm từ “của tập thể” bằng “của tổ chức” hay “bảo vệ lợi ích chính đáng của mình hoặc của người khác” bằng cụm từ “bảo vệ quyền, lợi ích chính đáng của mình hoặc của người khác”.

Đặc biệt, các nhà làm luật nước ta trong BLHS năm 1999 đã thay thế cụm từ “tương xứng” bằng cụm từ “cần thiết”. Bởi vì, nếu sử dụng cụm từ “tương xứng” dễ dẫn đến cách hiểu không đúng, máy móc là: “Người phạm tội sử dụng công cụ, phương tiện, phương pháp gì, thì người phòng vệ cũng phải sử dụng công cụ, phương tiện, phương pháp tương tự, hoặc có nghĩa là thiệt hại do người phòng vệ gây ra cho người có hành vi xâm hại phải ngang bằng hoặc nhỏ hơn thiệt hại mà người xâm hại gây ra hoặc đe dọa gây ra. cũng như chưa xuất phát từ cái nhìn của người trong cuộc. Như vậy, xét về mặt hình thức, phòng vệ chính đáng đã có đủ các dấu hiệu của tội phạm nhưng các nhà làm luật lại không coi phòng vệ chính đáng là tội phạm.

Thiệt hại do người phòng vệ gây ra đối với người có hành vi xâm hại trong phòng vệ chính đáng chính là nhằm bảo vệ lợi ích của Nhà nước, của tập thể (của cơ quan, tổ chức)… phù hợp với lợi ích yêu cầu chung của toàn xã hội. Do đó, phòng vệ chính đáng không những không bị coi là tội phạm mà còn được Nhà nước và xã hội động viên, khuyến khích thực hiện vì đây là hành vi có ích, có lợi cho xã hội. Trong khoa học luật hình sự Việt Nam và nhiều nước trên thế giới về cơ bản đều thống nhất nội hàm khái niệm này, đồng thời đều căn cứ vào nội dung của Điều luật về phòng vệ chính đáng để định nghĩa, giải thích, chỉ khác nhau dùng thuật ngữ “tương xứng” hay “cần thiết” trong nội hàm khái niệm, 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] tên gọi và hệ thống (danh mục) các trường hợp nào (trong đó có phòng vệ chính đáng). Tuy nhiên, cũng có một số quan điểm nêu như sau: Trước hết, GS.

Lê Văn Cảm sử dụng cụm từ “tương xứng” giữa hành vi phòng vệ và hành vi tấn công và định nghĩa khoa học: Phòng vệ chính đáng là hành vi chống trả của người phòng vệ để gây thiệt hại cho người đang có hành vi xâm hại đến các lợi ích hợp pháp của mình hoặc của những người khác, cũng như của xã hội hay của Nhà nước, nếu hành vi chống trả tương xứng với hành vi xâm hại [9, tr. Kiều Đình Thụ quan niệm ngắn gọn: Phòng vệ chính đáng thực chất là sự chống trả một cách hợp pháp đối với người thực hiện hành vi xâm hại những lợi ích được pháp luật bảo vệ bằng cách gây thiệt hại cho chính người đó [62, tr. Trịnh Tiến Việt sau khi phân tích các điều kiện của phòng vệ chính đáng đã nêu định nghĩa như sau: Phòng vệ chính đáng là hành vi của một người vì bảo vệ lợi ích của Nhà nước, của tổ chức, bảo vệ quyền, lợi ích chính đáng của mình hoặc của người khác, mà chống trả lại một cách cần thiết người đang có hành vi xâm hại các lợi ích nói trên, nên được coi là trường hợp không phải là tội phạm và người đó không phải chịu TNHS [71, tr. Ngoài ra, TS.

Nguyễn Đức Mai định nghĩa nhưng nhấn mạnh ý nghĩa của chế định phòng vệ chính đáng đã viết: Phòng vệ chính đáng là một chế định được quy định trong BLHS hiện hành nhằm khuyến khích mọi công dân tích cực tham gia đấu tranh chống lại những hành vi xâm hại các quan hệ xã hội được luật hình sự bảo vệ; ngăn chặn hoặc hạn chế các hậu quả nguy 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] hiểm cho xã hội mà sự xâm hại này có thể gây ra, nhằm bảo vệ lợi ích của Nhà nước, của tổ chức, quyền, lợi ích chính đáng của mình hoặc của người khác [37, tr. Học viên cho rằng, trên cơ sở các quan điểm khoa học đã nêu, đồng thời từ ý nghĩa chính trị - xã hội và pháp lý, để loại trừ tâm lý thờ ơ, bàng quang trước những hành vi phạm tội, ngại phiền toái, liên lụy, tâm lý tiêu cực, thụ động làm giảm đáng kể hiệu quả công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm, cũng như phải thể hiện sự đánh giá của người ngoài cuộc và người trong cuộc, do đó, cần đưa bổ sung cả hai cụm từ “tương xứng” và “cần thiết” trong nội hàm khái niệm về phòng vệ chính đáng mới đầy đủ, cũng như không để sự đánh giá tùy tiện, vô căn cứ của các cơ quan và người áp dụng pháp luật. Bên cạnh đó, trong BLHS năm 2015 lại có thay đổi so với BLHS năm 1999, sửa đổi năm 2009 là đã đặt việc bảo vệ lợi ích của chính đáng của mình, của người khác lên trước lợi ích của Nhà nước, tổ chức cho phù hợp với thực tiễn xét xử và yêu cầu đề cao quyền tự do và an ninh cá nhân con người [72, tr.135], bảo vệ quyền con người theo quy định của Hiến pháp năm 2013, cũng như đã xếp đây là trường hợp được loại trừ TNHS.