Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ CÁC TÌNH TIẾT TĂNG NẶNG TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ THEO LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM 1. Khái niệm, đặc điểm tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự 1. Khái niệm tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự Khoa ho ̣c pháp lý và khoa học pháp luâ ̣t hiǹ h sƣ̣ nghiên cứu tô ̣i pha ̣m là thể thố ng nhấ t gồm các yếu tố chủ thể , khách thể, mặt chủ quan và mặt khách quan của nó. Trong đó, chủ thể của tội phạm đƣợc xác định ngƣời có đầy đủ năng lƣ̣c trách nhiệm hình sự đã thƣ̣c hiê ̣n hành vi bị xác định là tội phạm , khách thể của tội phạm là quan hệ xã hội bị tội phạm xâm hại ; mặt chủ quan của tội phạm là các yếu tố thuộc về chủ quan của tội phạm , bao gồm : lỗi, động cơ, mục đích phạm tội… , lỗi là yếu tố cơ bản và quan trọng nhất trong mặt chủ quan của tội phạm; mặt khách quan của tội phạm là các yếu tố khách quan của tội phạm, bao gồm các yếu tố về hành vi , hâ ̣u quả nguy hiể m cho xã hô ̣i, mố i quan hê ̣ nhân quả giƣ̃a hành vi và hâ ̣u quả , công cụ, phƣơng tiện phạm tội, hành vi phạm tội là yếu tố luôn có và là yếu tố cơ bản của tội phạm và mặt khách quan của tội phạm.
Về nguyên tắc, bị xác định là tô ̣i pha ̣m khi và chỉ khi phải thỏa mañ đầ y đủ bốn yế u tố cấ u thành tô ̣i pha ̣m : chủ thể, khách thể, mặt khách quan và mặt chủ quan. Bấ t kỳ tội phạm nào , cho dù đó là loại tội phạm đă ̣c biê ̣t nghiêm trọng, tội phạm rấ t nghiêm tro ̣ng , tội phạm nghiêm tro ̣ng hay tội phạm ít nghiêm tro ̣ng cũng đề u là một thể thố ng nhấ t giƣ̃a các yế u tố khách quan và yế u tố chủ quan, giƣ̃a nhƣ̃ng biể u hiê ̣n bên ngoài và nhƣ̃ng quan hê ̣ tâm lý bên trong, đều là hoạt động của con ngƣời cụ thể xâm hại đến n hững quan hê ̣ xã hô ̣i đƣợc pháp luật hình sự bảo vệ. Trên thực tế, việc phạm tội cũng rất đa dạng và phong phú do sự khác 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhau về các đặc điểm chủ thể, khách thể, mặt chủ quan, mặt khách quan của mỗi tội phạm cụ thể đƣợc thực hiện. Chính sự phong phú, đa dạng này đã làm cho tin ́ h chấ t , mƣ́c đô ̣ nguy hiể m cho xã hô ̣i của mỗi tô ̣i pha ̣m khác nhau.
Điều này chỉ ra sự phụ thuộc của tiń h chấ t , mƣ́c đô ̣ nguy hiể m cho xã hô ̣i của mỗi tô ̣i pha ̣m vào các đặc điểm chủ thể , khách thể, mặt chủ quan, mặt khách quan của mỗi tội phạm cụ thể đƣợc thực hiện. Sƣ̣ khác nhau về chủ thể tô ̣i phạm (đô ̣ tuổ i, đă ̣c điể m về nhân thân…), khác nhau về quan hệ xã hội bị xâm hại, khác nhau về tính chất và mức độ lỗi , khác nhau về hành vi khách quan , khác nhau về hậu quả , khác nhau về mục đích phạm tội. làm cho tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội là khác nhau giữa các tội phạm. Ngay trong cùng mô ̣t tô ̣i pha ̣m, trong các trƣờng hơ ̣p phạm tội cu ̣ thể , tô ̣i pha ̣m cũng khác nhau về công cu ,̣ phƣơng tiê ̣n, phƣơng pháp, thủ đoạn phạm tội (nguy hiể m it́ hay nhiề u ), mƣ́c đô ̣ hậu quả xảy ra , tính chất , đă ̣c điể m của đố i tƣơ ̣ng tác đô ̣ng, thái độ tâm lý , khi thƣ̣c hiê ̣n , đă ̣c điể m cá nhân của ngƣời pha ̣m tô ̣i , hoàn cảnh, điạ điể m , thời gian xảy ra tô ̣i pha ̣m , vai trò của mỗi ngƣời phạm tội… Điều này cũng dẫn đến sự khác nhau về tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của tội phạm.
Suy cho cùng, đó cũng chính là sƣ̣ khác nhau về biể u hiê ̣n tính nguy hiể m cho xã hội của tội phạm. Sự biến thiên của các yếu tố trên dẫn đến việc tăng hoă ̣c giảm tính chấ t , mƣ́c đô ̣ nguy hiể m cho xã hô ̣i của tô ̣i pha ̣m. Vì vậy, pháp luật hình sự quy đinh ̣ nhƣ̃ng tình tiế t tăng nă ̣ng , giảm nhẹ trách nhiệm hình sự nhằ m đảm bảo yêu cầ u phân hóa trách nhiệm hình sự. Trong đó, các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự có vai trò phân hóa trách nhiệm hình sự nhƣ̃ng trƣờng hơ ̣p tô ̣i phạm nguy hiểm hơn và cần phải tăng mức độ biện pháp giáo dục , cải tạo ngƣời phạm tội.
Hiện nay, trong khoa học pháp lý và thực tiễn áp dụng pháp luật, có nhiều quan điểm khác nhau về tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự do góc 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com độ nghiên cứu khác nhau cũng nhƣ căn cứ đƣợc sử dụng khác nhau. Qua nghiên cứu các quan điểm này, có thể phân biệt là có hai nhóm quan điểm khác nhau. Cụ thể: quan điểm thứ nhất cho rằng tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự chỉ là những tình tiế t làm tăng mức độ nguy hiểm cho xã hội của tội phạm trong phạm vi một khung hình phạt của một tội phạm cụ thể. Quan điểm thứ hai lại cho rằng tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự là những tình tiế t làm tăng mức độ nguy hiểm cho xã hội của tội phạm , bao gồm có thể chuyển sang khung hình phạt khác hoặc chuyển sang tội phạm khác cùng loại nhưng có tính chất nguy hiểm hơn và khung hình phạt nặng hơn hoặc hình phạt nghiêm khắc hơn so với trường hợp phạm tội thông thường.
Theo quan điểm thứ nhất, quan niệm này cho rằng tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự chỉ là những tình tiết làm tăng mức độ nguy hiểm cho xã hội của tội phạm trong phạm vi một khung hình phạt của một tội phạm cụ thể. Tƣ́c là tin ̀ h tiế t tăng nă ̣ng trách nhiệm hình sự là tiǹ h tiế t tăng nă ̣ng chung đƣơ ̣c quy đinh ̣ và áp du ̣ng c ho các loa ̣i tô ̣i đƣơ ̣c pháp luật hình sự quy đinh ̣ , mà điển hình là đƣợc quy định ta ̣i Điề u 48 Bộ luật Hình sự Việt Nam năm 1999. Có thể dẫn chứng các quan điểm này nhƣ sau: Các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự có ảnh hƣởng tới mức độ nguy hiểm của một tội phạm trong các trƣờng hợp cụ thể khác nhau và có ý nghĩa khi quyết định hình phạt vì chúng. làm tăng lên mức hình phạt cần áp dụng với tội phạm đã thực hiện trong giới hạn khung hình phạt mà luật quy định với tội phạm đó [39, tr.223]; Các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự là những tình tiết trong một vụ án cụ thể làm tăng mức độ nghiêm trọng của hành vi phạm tội và ngƣời phạm tội phải chịu một hình phạt nghiêm khắc hơn trong một khung hình phạt [32, tr.12]; Những tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự là những tình tiết 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com làm cho một hành vi phạm tội hoặc ngƣời phạm tội giảm tăng lên mức độ nguy hiểm cho xã hội để từ đó cần áp dụng hình phạt nặng hơn trong phạm vi một khung hình phạt đã đƣợc xác định [31, tr.305]; Các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự là những tình tiết phản ánh mức độ nguy hiểm cho xã hội của tội phạm tăng lên trong phạm vi một khung hình phạt của một tội phạm cụ thể [39, tr.36]; Các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự là những tình tiết đƣợc quy định trong Bộ luật hình sự phản ánh mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội, khả năng cải tạo giáo dục của ngƣời phạm tội.
Các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự có ý nghĩa trong việc quyết định hình phạt, làm tăng hình phạt trong giới hạn một khung hình phạt [29, tr.19]; Tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự là tình tiết đƣợc quy định trong Bộ luật hình sự với tính chất là tình tiết tăng nặng chung và là một trong những căn cứ để Tòa án quyết định hình phạt đối với ngƣời phạm tội theo hƣớng nghiêm khắc hơn trong phạm vi một khung hình phạt nếu trong vụ án hình sự có tình tiết này [51]… Quan điểm thứ hai lại cho rằng tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự là những tình tiế t làm tăng mức độ nguy hiểm cho xã hội của tội phạm , bao gồm có thể chuyển sang khung hình phạt khác hoặc chuyển sang tội phạm khác cùng loại nhưng có tính chất nguy hiểm hơn và khung hình phạt nặng hơn, hoặc ngay trong khung hình phạt đó nhưng hình phạt được áp dụng nghiêm khắc hơn trường hợp thông thường. Đại diện cho quan điểm này là nhà nghiên cứu Bùi Văn Lam trong Luận văn thạc sỹ luật học của mình đã định nghĩa: Tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự là tình tiết thuộc yếu tố chủ quan hoặc khách quan của tội phạm, hay tình tiết thuộc nhân 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thân ngƣời phạm tội, mà khi có tình tiết đó, tính nguy hiểm cho xã hội của tội phạm hoặc ngƣời phạm tội tăng lên và do đó trách nhiệm hình sự đƣợc tăng lên thể hiện ở việc tội phạm bị xử lý theo tội danh nặng hơn, khung hình phạt nặng hơn, hoặc mức hình phạt cao hơn [19, tr.9]… Dƣới góc độ giải thích thuật ngữ luật học: Tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự đƣợc giải thích là tình tiết làm cho mức độ nguy hiểm của trƣờng hợp phạm tội cụ thể của một loại tội phạm tăng lên so với trƣờng hợp bình thƣờng và do đó đƣợc coi là căn cứ để tăng nặng trách nhiệm hình sự đối với trƣờng hợp phạm tội đó [15, tr. Dƣới góc độ pháp luật thực định, hiện nay, theo quy định tại Bộ luật Hình sự Việt Nam năm 1999, thuật ngữ tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự đƣợc dùng để chỉ các tình tiết đƣợc quy định tại Khoản 1 Điều 48. Ngoài các tình tiết này, không có tình tiết nào khác đƣợc Bộ luật Hình sự Việt Nam năm 1999 đƣợc dùng để xác định thuộc phạm vi thuật ngữ tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự.