Chương 1 MOT SO VAN DE LÝ LUẬN VÀ QUY ĐỊNH CUA PHAP LUAT HÌNH SỰ VIỆT NAM VE CÁC TINH TIẾT ĐỊNH KHUNG CUA TOI GIẾT NGƯỜI 1. Một số van đề lý luận về các tình tiết định khung của tội giết người 1. Khái niệm và đặc điểm của các tình tiết định khung của tội giết người Trên cơ sở khoa học và cơ sở pháp lý quy định tại khoản 1 Điều 8 Bộ luật Hình sự năm 2015: "T6i phạm là hành vi nguy hiểm cho xã hội duoc quy định trong Bộ luật Hình sự, do người có năng lực trách nhiệm hình sự. thực hiện một cách cô ý hoặc vô ý, xâm phạm quyên con người, quyên, lợi ích hợp pháp của công dân.” và quy định tại các điều 9, 10, 12, 21 và 123 Bộ luật Hình sự năm 2015 [47], chúng tôi đưa ra khái niệm tội giết người như sau: Tội giết người là hành vi cố ý gây ra cái chết cho người khác một cách trái pháp luật, do người có năng lực trách nhiệm hình sự và từ đủ 14 tuổi trở lên thực hiện xâm phạm quyên sống của con người.
Các tình tiết định khung của tội giết người thực chất là dấu hiệu cấu thành tội phạm của tội giết người, nhưng nó là dấu hiệu của cấu thành khác loại - cau thành tăng nặng. Đa số các tội quy định trong Bộ luật Hình sự có cau thành tăng nặng, chỉ có một số tội có cầu thành giảm nhẹ (chủ yếu là các tội xâm phạm an ninh quốc gia). Tội giết người chỉ có CTTP cơ bản và một CTTP tăng nặng, không có CTTP giảm nhẹ. Các tình tiết định khung của tội giết người là các dấu hiệu thuộc CTTP tăng nặng của tội giết người, cho phép xác định khung hình phạt nặng hơn so với khung hình phạt quy định trong CTTP cơ bản của tội giết người.
“Tăng nặng” nghĩa là "Jam tăng thêm trọng lượng, làm tram trọng thêm van dé” [20, tr. Căn cứ vào nghĩa tiếng Việt và các khái niệm đã trình bày trên đây, có thể hiểu khái niệm “các tình tiết định khung của tội giết người” là những biểu hiện của hành vi phạm tội giết người, những điều kiện, đặc điểm của người phạm tội, những hoàn cảnh, tình huống, đối tượng, hậu quả liên quan đến tội phạm hoặc người phạm tội, phản ánh tính nguy hiểm của tội phạm tăng lên đáng kê so với trường hợp không có các tình tiết này và do đó, làm tăng TNHS của người phạm tội giết người. Từ những phân tích trên, chúng tôi cho rang: Các tinh tiết định khung của toi giết người là các tình tiết thuộc vụ án hình sự, làm tăng mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội giết người, là căn cứ để Tòa án quyết định chuyển từ cấu thành tội phạm cơ bản sang cấu thành tội phạm tăng nặng của tội giết nguoi. Khái niệm trên cho thay, các tình tiết định khung của tội giết người có những đặc điểm sau đây: Thứ nhất, các tình tiết định khung của tội giết người là các tình tiết làm tăng tính nguy hiểm cho xã hội của hành vi giết người đến mức phải chuyển sang khung hình phạt cao hơn và do đó, làm tăng mức độ cưỡng chế hình sự nghiêm khắc hon dé trừng tri, giao dục người phạm tdi.
Thứ hai, các tình tiết định khung của tội giết người được quy định cụ thé, rõ ràng trong BLHS nên không thé tùy tiện thêm bớt. Khi xét xử, Tòa án chỉ được áp dụng các tình tiết cụ thể đã được quy định trong BLHS với tư cách là các tình tiết định khung của tội giết người. Thứ ba, các tình tiết định khung của tội giết người mang tính ôn định cao, được quy định xuất phát từ các điều kiện kinh tế - xã hội, chính sách hình sự của quốc gia và nhu cầu phòng, chống tội phạm giết người. Việc huỷ bỏ, bổ sung tình tiết định khung của tội giết người chỉ có thể được thực hiện trên cơ sở những thay đổi các yếu tô xã hội, thay đổi của chính sách hình sự và nhu cầu phòng, chống tội phạm giết người.
Thứ tư, một tình tiết định khung của tội giết người chỉ được áp dụng một lần trong một vụ án hình sự, làm tăng mức độ nguy hiểm của tội phạm, của người phạm tội, tăng tính cưỡng chế trong các biện pháp trách nhiệm hình sự đối với người phạm tội giết người. Ý nghĩa của các tình tiết định khung của tội giết người Thứ nhất: Các tình tiết định khung của tội giết người là những tình tiết làm tăng mức độ nguy hiểm cho xã hội của tội phạm giết người đã được thực hiện, vì thế, chúng có ý nghĩa làm tăng nặng hình phạt đối với người đã thực hiện tội phạm. Các tình tiết định khung của tội giết người có ý nghĩa rất quan trọng trong việc cá thé hoá và chuyên sang khung hình phạt nặng hơn. Dé có thé áp dụng chính xác các tình tiết định khung của tội giết người cần thiết phải có sự đánh giá phù hợp giữa mức độ nguy hiểm của hành vi với quy định của BLHS năm 2015 [26, tr.
Thứ hai: Các tình tiết định khung của tội giết người thể hiện cụ thể chính sách hình sự của Đảng và Nhà nước ta trong từng thời kỳ phát triển của đất nước. Việc quy định và áp dụng đúng các tình tiết định khung của tội giết người sẽ giúp Tòa án quyết định đối với bị cáo loại và mức hình phạt cụ thé ở mức độ lớn nhất tạo điều kiện cho việc đạt được các mục đích của hình phạt. Việc áp dụng các tình tiết định khung của tội giết người còn có ý nghĩa chính trị sâu sắc. Điều đó đặt ra yêu cầu hình phạt đã tuyên phải tương xứng với mức độ nguy hiểm cho xã hội của tội phạm giết người.
Mặt khác, khi áp dụng các tình tiết định khung của tội giết người, Tòa án cần cân nhắc dé phản ánh một cách đúng đắn dư luận xã hội, có sức thuyết phục dé mọi người dân tin tưởng vào chính sách pháp luật đúng đắn của Đảng và Nhà nước ta. Thứ ba: Việc áp dụng các tình tiết định khung của tội giết người đúng đắn còn có ý nghĩa thể hiện tính nghiêm minh của chính sách hình sự, hình phạt; từ đó, người phạm tội giết người nhận thức được tội lỗi của minh dé tích cực giáo dục cải tạo. 10 Việc áp dụng các tình tiết định khung của tội giết người đúng đắn còn đảm bảo tính răn đe, giáo dục chung của hình phạt. Chỉ khi hình phạt mà Tòa án áp dung phù hợp với tính chất, mức độ nguy hiểm của tội phạm được thực hiện, nhân thân người phạm tội, các tình tiết định khung của tội giết người thì mới thuyết phục được công dân về sự công bằng của pháp luật, về việc công lý được thực thi.
Phân biệt các tình tiết định khung của tội giết người với tình tiết định tội và các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự 1. Phân biệt các tình tiết định khung của tội giết người với tình tiết định tội giết người Tình tiết định tội giết người là những tình tiết phản ánh những dấu hiệu cơ bản, đặc trưng nhất, cho phép xác định một tội phạm cụ thể và phân biệt tội phạm đó với tội phạm khác. Tình tiết định tội giết người là dấu hiệu của tội phạm giết người được thể hiện trong CTTP cơ bản của tội giết người, thé hiện tính đặc trưng, điển hình, phản ánh đầy đủ tính chất nguy hiểm cho xã hội của tội phạm giết người và cho phép phân biệt tội phạm giết người với các tội phạm khác, giữa tội phạm này với không phải là tội phạm. Các tình tiết định khung của tội giết người, theo chúng tôi, là những tình tiết làm cho một hành vi phạm tội giết người hoặc người phạm tội giết người tăng thêm mức độ nguy hiểm cho xã hội, từ đó cần áp dụng hình phạt nặng hơn trong phạm vi một khung hình phạt.
Các tình tiết định khung của tội giết người, hay còn gọi là dấu hiệu định khung hình phạt của tội giết người, thực chất là dấu hiệu cấu thành tội phạm của tội giết người, nhưng nó là dấu hiệu trong cau thành tội phạm tăng nặng của tội giết người. Tình tiết định tội giết người cho phép xác định một người có phạm tội 11 giết người hay không phạm tội hoặc phạm tội khác. Tình tiết định tội giết người là van dé quan trọng cần quan tâm và giải quyết đầu tiên. Chỉ khi hành vi phạm tội thỏa mãn CTTP cơ bản của tội giết người thì mới xem xét tới các tình tiết định khung của tội giết người.
Sau khi đã xác định được tình tiết định tội giết người, các cơ quan tiến hành tố tụng, căn cứ vào hậu quả, công cụ, phương tiện, nhân thân người phạm tội, động cơ, mục đích phạm tội. để xác định các tình tiết định khung của tội giết người. Phân biệt các tình tiết định khung của tội giết người với các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự Các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự đối với tội giết người là các tình tiết làm cho hành vi phạm tội giết người hoặc người phạm tội giết người tăng thêm mức độ nguy hiểm cho xã hội, từ đó cần áp dụng hình phạt nặng hơn trong phạm vi một khung hình phạt của tội giết người được xác định. Các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự đối với tội giết người là những tình tiết làm cho một hành vi phạm tội giết người hoặc người phạm tội giết người giảm đi mức độ nguy hiểm cho xã hội, từ đó cần áp dụng hình phạt nhẹ hơn trong phạm vi một khung hình phạt của tội giết người được xác định.
Khác với các tình tiết định tội giết người và các tình tiết định khung, các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ TNHS là các tình tiết được quy định tại Điều 51 và Điều 52 BLHS. Tình tiết định tội giết người được phản ánh trong CTTP cơ bản của tội giết người; các tình tiết định khung được phản ánh trong CTTP tăng nặng của tội giết người; còn các tình tiết giảm nhẹ và tăng nặng TNHS được quy định chung tại Điều 51 và Điều 52 BLHS. Khi xử lý một vụ án hình sự, tình tiết định tội giết người là dấu hiệu phải được xác định đầu tiên, sau đó xác định các tình tiết định khung của tội 12 giết người và cuối cùng là xác định các tình tiết giảm nhẹ, tăng nặng TNHS được quy định tại Điều 51, Điều 52 BLHS.