Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ TÌNH TIẾT "PHẠM TỘI VÌ ĐỘNG CƠ ĐÊ HÈN" 1. KHÁI NIỆM VÀ CÁC ĐẶC ĐIỂM CỦA TÌNH TIẾT "PHẠM TỘI VÌ ĐỘNG CƠ ĐÊ HÈN" 1. Khái niệm phạm tội vì động cơ đê hèn Phạm tội vì động cơ đê hèn là một khái niệm trong khoa học Luật hình sự Việt Nam, nó chính thức được quy định tại Bộ luật hình sự năm 1985 với tính chất là tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự tại Điều 39, tình tiết định khung tăng nặng tại điểm a khoản 1 Điều 101- Tội giết người. Khái niệm phạm tội vì động cơ đê hèn là một vấn đề khó đang được các nhà luật học nghiên cứu và chưa có sự thống nhất.
Chính vì vậy, khái niệm phạm tội vì động cơ đê hèn chưa được quy định chính thức trong Bộ luật hình sự mà chỉ được đề cập đến trong các văn bản hướng dẫn của Tòa án nhân dân Tối cao nhằm hướng dẫn việc áp dụng thống nhất Bộ luật hình sự trong hoạt động xét xử các vụ án. Trong khoa học luật hình sự Việt Nam đã có một số quan điểm đưa ra về khái niệm và nội hàm của phạm tội vì động cơ đê hèn như sau: Theo TS.Uông Chu Lưu: Phạm tội vì động cơ đê hèn được hiểu là trường hợp người phạm tội vì động cơ mang tính chất hèn nhát, phản bội, ích kỷ cao, bội bạc. Đây là tình tiết thuộc mặt chủ quan của tội phạm phản ánh khá tập trung tính chất và mức độ nguy hiểm của người phạm tội. Mức độ tăng nặng trách nhiệm hình sự của tình tiết này phụ thuộc vào mức độ xấu xa, phản trắc, ích kỷ, bội bạc đã thúc đẩy bị cáo thực hiện tội phạm [23].
13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Theo GS.TSKH Lê Cảm: Phạm tội vì động cơ đê hèn là trường hợp: động cơ phạm tội nói chung đều là động cơ xấu, nhưng động cơ đê hèn là động cơ xấu xa nhất, ti tiện nhất, đáng khinh nhất trong tất cả các động cơ có thể có của một tội phạm cụ thể. Nó thể hiện tính ích kỷ cao, bội bạc, phản trắc, hèn nhát và là sự tột cùng đồi bại của đạo đức như: Giết người để cướp vợ hoặc chồng của nạn nhân, giết tình nhân đã có thai với mình để trốn tránh trách nhiệm…[4].TS Nguyễn Ngọc Hòa thì "phạm tội vì động cơ đê hèn là trường hợp phạm tội bị thúc đẩy bởi động cơ đê tiện, thấp hèn. Hành vi phạm tội trong những trường hợp này thường là những biểu hiện của sự bội bạc, phản trắc, hèn nhát, ích kỷ…" [19].TS Lê Thị Sơn, động cơ đê hèn là: Động cơ phạm tội thể hiện tính hèn hạ, ích kỷ cá nhân cao độ của người phạm tội. Động cơ đê hèn là động cơ phạm tội làm tăng tính nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội.
Trước khi động cơ phạm tội này được quy định trong luật là dấu hiệu định khung hình phạt tăng nặng cũng như là dấu hiệu tăng nặng trách nhiệm hình sự, động cơ đê hèn đã được thực tiễn xét xử thừa nhận là là một trong những dấu hiệu cho phép xét xử tăng nặng tội giết người. Trong Bộ luật hình sự, động cơ đê hèn được quy định là dấu hiệu định khung hình phạt tăng nặng của các tội: Tội giết người; Tội mua bán, đánh tráo hoặc chiếm đoạt trẻ em; Tội cưỡng bức lôi kéo người khác sử dụng trái phép chất ma túy. Đối với các tội phạm khác mà có thể có động cơ phạm tội là động cơ đê hèn, Bộ luật hình sự quy định động cơ phạm tội này là dấu hiệu tăng nặng trách nhiệm hình sự. Những tội phạm đó là những tội liên quan đến con người như tội cố ý gây thương tích, tội hiếp dâm, tội truy cứu trách 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhiệm hình sự người không có tội… Biểu hiện cụ thể của động cơ đê hèn rất khác nhau, trong đó biểu hiện thường thấy có thể là động cơ vì tiền như để được thừa kế đã giết người để lại di sản thừa kế hoặc để được hưởng thừa kế một mình đã giết những người đồng thừa kế; hoặc do được thuê mà đã phạm tội hiếp dâm; không truy cứu trách nhiệm hình sự người có tội;…[30].
Đinh Văn Quế, "phạm tội vì động cơ đê hèn là trường hợp phạm tội mà người phạm tội thực hiện tội phạm với động cơ rất xấu xa, thấp hèn, đáng khinh bỉ, không kể gì đến danh dự, nhân phẩm tư cách của một con người. Động cơ của bị cáo mang tính hèn nhát, bội bạc, phản trắc, ích kỷ" [26]. Theo Lê Huy Hòa, "phạm tội vì động cơ đê hèn là phạm tội với động cơ đê tiện, thấp hèn, ích kỷ, thể hiện sự bội bạc, phản trắc, hèn nhát" [22, tr. Phạm Văn Beo: Phạm tội vì động cơ đê hèn là trường hợp người phạm tội vì động cơ xấu, thấp hèn, đáng kinh bỉ, bất chấp danh dự, nhân phẩm của con người.
Đây là động cơ mang tính chất hèn nhát, bội bạc, phản trắc, ích kỷ… Chẳng hạn, hiếp dâm con gái của kẻ thù mình để trả thù, giết người yêu đã có thai với mình sau khi yêu cầu phá thai mà không chịu…[2]. Qua nghiên cứu Bộ luật hình sự của một số quốc gia như: Trung Quốc, Lào, Malaysia, Singapore, Liên bang Nga, Thụy Điển… Pháp luật các nước này không quy định phạm tội vì động cơ đê hèn là một tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự hoặc là tình tiết tăng nặng định khung trong một cấu thành tội phạm cụ thể, nhưng lại có những khái niệm gần với khái niệm này ví dụ như: tại Bộ luật hình sự của Liên bang Nga có hiệu hiệu lực từ ngày 1 tháng 3 năm 1996, điểm h khoản 1 Điều 106 Tội giết người ghi nhận: Giết người vì động cơ vụ lợi hoặc giết người thuê. Điều 153 quy định về Tội đánh tráo trẻ em như sau: Đánh tráo trẻ em vì động cơ vụ lợi hoặc động cơ bất 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chính khác thì bị phạt tù từ 5 năm, kèm theo bị phạt tiền từ 200 lần đến 500 lần mức thu nhập tối thiểu hay mức lương hay thu nhập khác của người bị kết án trong thời gian từ 2 đến 5 tháng. Như vậy, có thể thấy trong Bộ luật hình sự của Liên bang Nga hành động phạm tội vì động cơ vụ lợi hoặc động cơ bất chính khác hoặc giết người thuê là những khái niệm có những nét tương đồng với khái niệm "phạm tội vì động cơ đê hèn" được quy định trong Bộ luật hình sự Việt Nam và trên thực tiễn xét xử tại Việt Nam cũng coi hành vi giết người thuê hoặc thuê giết người là những hành động phạm tội mang tính chất đê hèn.
Một vấn đề nữa đặt ra là "phạm tội vì động cơ đê hèn" nằm ở đâu trong khoa học luật hình sự? Nghiên cứu các tài liệu pháp lý của Việt Nam chúng tôi thấy rằng vấn đề phạm tội vì động cơ đê hèn chưa được các tác giả quan tâm nghiên cứu một cách thỏa đáng. Trong các giáo trình luật hình sự mới của trường Đại học Luật Hà Nội, Khoa luật - Đại học Quốc gia Hà Nội, Đại học Luật thành phố Hồ Chí Minh, Khoa Luật - Trường Đại học Cần Thơ…Tất cả đều chưa đưa ra khái niệm về phạm tội vì động cơ đê hèn, chưa đề cập đến đặc điểm phạm tội vì động cơ đê hèn, dấu hiệu nhận biết, phân biệt phạm tội vì động cơ đê hèn với các loại tội phạm khác. Vấn đề này chỉ được nhắc đến là một trong những tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự, tăng nặng định khung hình phạt của một số tội phạm cụ thể trong phần các tội phạm. Vấn đề phạm tội vì động cơ đê hèn là một khái niệm gần với khái niệm tội phạm.
Nó có mối quan hệ chặt chẽ với chế định tội phạm - chế định trung tâm của luật hình sự. Định nghĩa tội phạm là cơ sở để quy định các tội phạm cụ thể, cơ sở để nhận thức và áp dụng thống nhất các quy phạm khác của luật hình sự trong đó có quy phạm về phạm tội vì động cơ đê hèn. Việc làm rõ, sáng tỏ khái niệm phạm tội vì động cơ đê hèn có tác động ngược trở lại với chế định tội phạm. Xét về hành vi phạm tội trong những điều kiện như nhau, trường hợp phạm tội vì động cơ đê hèn thể hiện tính nguy hiểm đáng kể cho xã hội hơn so với những trường hợp khác, thể hiện sự coi thường pháp luật của người phạm tội, đồng thời cho thấy nhận thức tội phạm của người 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phạm tội là rất thấp.
Người phạm tội sẵn sàng thực hiện các tội phạm tàn ác chỉ vì những lý do nhỏ nhặt, ích kỷ, ghen tuông mù quáng, để trả thù hoặc để thỏa mãn sự bực tức. Xét về mặt chủ quan của tội phạm người bị áp dụng tình tiết phạm tội vì động cơ đê hèn thực hiện tội phạm với lỗi cố ý. Lỗi là thái độ tâm lý bên trong của một người đối với hành vi nguy hiểm cho xã hội của mình và đối với hậu quả do hành vi đó gây ra. Một người phải chịu trách nhiệm hình sự không chỉ đơn thuần vì họ có hành vi khách quan đã gây thiệt hại cho xã hội mà còn vì đã có lỗi trong việc thực hiện hành vi khách quan đó.
Hành vi gây thiệt hại của người phạm tội sẽ bị coi là có lỗi nếu hành vi đó là kết quả của sự tự lựa chọn và quyết định của người phạm tội trong khi người phạm tội có điều kiện khách quan và chủ quan để lựa chọn hoặc quyết định một xử sự khác phù hợp hơn với đòi hỏi của xã hội. Lỗi trong luật hình sự là quan hệ giữa cá nhân người phạm tội với xã hội thể hiện qua các đòi hỏi cụ thể của luật hình sự. Lỗi luôn đi đôi với hành vi nguy hiểm cho xã hội nhất định, không có lỗi độc lập với hành vi nguy hiểm cho xã hội. Tức là chủ quan người phạm tội tự lựa chọn quyết định thực hiện xử sự khách quan gây thiệt hại cho xã hội và trái pháp luật hình sự.
Theo Điều 9 Bộ luật hình sự Việt Nam hiện hành: Cố ý phạm tội là phạm tội trong những trường hợp sau đây: 1. Người phạm tội nhận thức rõ hành vi của mình là nguy hiểm cho xã hội, thấy trước hậu quả của hành vi đó và mong muốn hậu quả xẩy ra; 2.