phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục. 12 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Khái niệm tín ngƣỡng Trong tiếng Việt, tín ngưỡng là một từ ghép Hán Việt, xét về mặt từ nguyên thì “tín” nghĩa là niềm tin và “ngưỡng” nghĩa là sự ngưỡng mộ. Từ đó, tín ngưỡng có thể được hiểu một cách khái quát là sự tin tưởng và ngưỡng mộ vào yếu tố thiêng, thể hiện qua những hành vi cụ thể.
Nói cách khác, theo cách hiểu phổ biến ở Việt Nam hiện nay, tín ngưỡng là ý thức của con người về sự tồn tại của thần linh, được con người tin theo và thờ cúng. Điều này được Ngô Đức Thịnh phân tích: “Tín ngưỡng được hiểu là niềm tin của con người vào cái gì đó thiêng liêng, cao cả, siêu nhiên, hay nói gọn lại là niềm tin, ngưỡng vọng vào “cái thiêng”, đối lập với cái “trần tục”, hiện hữu mà ta có thể sờ mó, quan sát được. Có nhiều loại niềm tin, nhưng ở đây là niềm tin của tín ngưỡng là niềm tin vào “cái thiêng”. Do vậy, niềm tin vào cái thiêng thuộc về bản chất của con người, nó là nhân tố cơ bản tạo nên đời sống tâm linh của con người, cũng như giống đời sống vật chất, đời sống xã hội tinh thần, tư tưởng, đời sống tình cảm…” [Ngô Đức Thịnh 2001: 16].
Trước nay, cách định nghĩa mang tính khoa học về khái niệm tín ngưỡng ở Việt Nam thường không thống nhất. Khi đặt thuật ngữ tín ngưỡng trong mối quan hệ với thuật ngữ tôn giáo, có hai quan điểm khác nhau gồm: xem tín ngưỡng là hình thái thấp hơn tôn giáo hoặc xem tín ngưỡng là đối tượng cấu thành tôn giáo. Theo quan điểm phương Đông, tín ngưỡng là hình thái thấp hơn tôn giáo. Tín ngưỡng được định nghĩa là “những hình thái tôn giáo sơ khai, chúng được hình thành trên cơ sở những tâm cách nguyên thủy để nhận thức hiện thực và tác động đến hiện thực bằng các kỹ xảo (các biện pháp ma thuật của thuyết hồn linh)” [Lê Như Hoa 2000: 23].
Theo quan điểm này, tín ngưỡng được phân biệt với tôn giáo vì không có đầy đủ các yếu tố cấu thành tôn giáo như giáo chủ, giáo lý, giáo luật, giáo hội… Tín ngưỡng có khả năng trở thành tôn giáo khi hội đủ những điều kiện nhất định. Quá trình này được tác giả Trần Ngọc Thêm phân tích: “Khi đời sống và trình độ hiểu biết còn thấp, họ tin tưởng và ngưỡng mộ vào những thần thánh mà họ tưởng tượng ra. 13 Từ tự phát lên tự giác theo con đường quy phạm hóa thành giáo lý, có giáo chủ, thánh đường… tín ngưỡng trở thành tôn giáo” [Trần Ngọc Thêm 1996: 262]. Như vậy với cách hiểu đó, tín ngưỡng được là những biểu hiện sơ khai hay tiền thân của tôn giáo và có thể phát triển thành tôn giáo.
Theo quan điểm phương Tây, tín ngưỡng và tôn giáo không có sự phân biệt như hai hình thái thấp và cao, mà bình đẳng như nhau và đều được gọi là tôn giáo. Với cách hiểu này, nghĩa của từ tín ngưỡng không chỉ một hình thái mà chỉ một đối tượng. Tín ngưỡng là tin tưởng và ngưỡng mộ, mà bất kỳ tôn giáo nào cũng có đối tượng riêng để tín đồ tin tưởng và ngưỡng mộ, nên tôn giáo nào cũng có tín ngưỡng. Nói cách khác, tín ngưỡng là bộ phận cấu thành nên nội dung tôn giáo.
Edward Burnett Tylor cho rằng: “Tôn giáo phải mang sự tín ngưỡng đối với thần linh tối cao hay sự phán xét sau khi chết, phải có sự thờ cúng các thần tượng, có tập tục hiến tế, hay có những học thuyết hoặc nghi thức nào tương đối phổ biến, thì tất nhiên phải loại bỏ nhiều bộ lạc ra khỏi phạm trù các bộ lạc có tôn giáo. […] Vì thế tốt hơn cả là nên dừng lại ở nguồn gốc chủ yếu này và chấp nhận sự tín ngưỡng đối với những thực thể tâm linh là mức tối thiểu của tôn giáo” [E. Giới nghiên cứu phương Tây có thuật ngữ tôn giáo bình dân (popular religion) mang ý nghĩa là chỉ thực hành theo những tập quán hay nghi lễ chứ không theo lối chính thống như việc nghiên cứu giáo lý, hoặc cũng có thể hiểu là những tôn giáo dân tộc xa xưa còn truyền lại gắn liền với các lễ hội… [Nguyễn Văn Bốn 2010]. Tuy nhiên, họ không dùng từ “belief” (niềm tin) để chỉ hình thái tín ngưỡng mà chỉ dùng duy nhất từ “religion” (tôn giáo).
Ở Việt Nam hiện nay, trong vấn đề mối quan hệ giữa tín ngưỡng và tôn giáo, các nhà nghiên cứu cho rằng cần xem lại việc phân biệt thuật ngữ tín ngưỡng chỉ các tôn giáo sơ khai và tôn giáo dân tộc, còn thuật ngữ tôn giáo chỉ các tôn giáo xuất hiện muộn về sau. Theo Ngô Văn Lệ đây là quan niệm cần suy nghĩ lại, vì trong một quốc gia, tôn giáo dân tộc đóng vai trò chủ đạo để liên kết các thành viên trong cộng đồng [Ngô Văn Lệ 2004: 251]. Ý kiến này phù hợp với quan điểm về văn hóa trong bối cảnh đương đại, khi các nền văn hóa được xem là bình đẳng với nhau thì niềm tin vào thần linh của họ cũng bình đẳng, dù là hình thái sơ khai/ nguyên thủy hay hoàn chỉnh/ hiện đại. 14 Trên thực tế, trước nay cũng đã có những cách hiểu góp phần xóa nhòa khoảng cách giữa hai khái niệm này.
Đào Duy Anh định nghĩa tín ngưỡng là “lòng ngưỡng mộ, mê tín đối với một tôn giáo hoặc một chủ nghĩa” và tôn giáo là “một thứ tổ chức lấy thần đạo làm trung tâm mà lập nên giới ước để khiến người ta tín ngưỡng” [dẫn theo Nguyễn Công Long 2014: 6]. Gần đây, Nguyễn Ngọc Thơ đưa ra định nghĩa: “Tín ngưỡng là hệ thống niềm tin, sự ngưỡng vọng và tôn thờ của con người đối với các thế lực siêu nhiên hoặc con người cụ thể được thần thánh hóa giúp lý giải thế giới, là chỗ dựa tinh thần và hướng con người đến những giá trị đạo đức tốt đẹp” [Nguyễn Ngọc Thơ 2017: 19]. Nhìn chung, cách phân biệt tín ngưỡng - tôn giáo chỉ mang tính tương đối, trên thực tế đây là những thực thể tồn tại trong cuộc sống con người, đóng vai trò là nhân tố cơ bản tạo nên đời sống tâm linh. Nói đến tôn giáo hay tín ngưỡng là nói đến những phạm trù có cơ sở là hai yếu tố chủ đạo: niềm tin vào đối tượng thiêng và thực hành nghi lễ thể hiện niềm tin ấy.
Lý thuyết và cách tiếp cận Cách tiếp cận quyết định kết quả của một công trình nghiên cứu, cùng một đề tài nhưng với những cách tiếp cận khác nhau sẽ cho ra những kết quả khác nhau. Để thực hiện đề tài này thông qua tiếp cận dưới góc nhìn văn hóa học, chúng tôi đã ứng dụng các cách tiếp cận và lý thuyết nghiên cứu gồm: * Cách tiếp cận liên ngành Đây là cách tiếp cận được sử dụng rộng rãi trong khoa học xã hội và nhân văn ngày nay, phổ biến trong nhiều ngành khác nhau. Ở cách tiếp cận này, người nghiên cứu không chỉ nắm vững tri thức chuyên ngành của mình, mà còn đòi hỏi phải vận dụng kết hợp tri thức đến từ nhiều ngành khoa học khác có mối liên hệ gần gũi. Kết quả vận dụng liên ngành sẽ giúp người nghiên cứu nhìn nhận đối tượng một cách toàn diện hơn với nhiều khía cạnh khác nhau, từ đó làm rõ hơn đối tượng nghiên cứu.
Văn hóa học là một ngành khoa học có tính liên ngành cao, bên cạnh đó đối với khoa học hiện đại thì tính chất liên ngành càng được đề cao trong nghiên cứu. Vì thế, trong việc tìm hiểu một đề tài chuyên ngành văn hóa học đòi hỏi không thể không ứng dụng cách tiếp cận liên ngành. Dữ liệu từ cách ngành khoa học có liên quan như nhân học, lịch sử, địa lý, tôn giáo học, ngôn ngữ học… sẽ phối hợp bổ sung góp phần làm hoàn thiện hơn tư liệu văn hóa. 15 * Chức năng luận Chức năng luận ra đời đầu thế kỷ XX, hai đại biểu quan trọng là Bronislaw Malinowski (1884 - 1942, Ba Lan) với lý thuyết chức năng tâm lý và Arthur Reginald Radcliffe Brown (1881 - 1955, Anh) với lý thuyết chức năng cấu trúc.
Trường phái này xem mỗi nền văn hóa là một hệ thống cân bằng mà các thành tố kết nối và tương tác với nhau. Trong chỉnh thể đó, mỗi bộ phận dù có tầm quan trọng khác nhau nhưng đều mang giá trị, bởi chúng thể hiện những chức năng nhất định nhằm đáp ứng nhu cầu của cá nhân và xã hội. Do vậy, người nghiên cứu cần phải đặt các thực hành văn hóa trong hệ thống văn hóa mới có thể đánh giá về chúng một cách toàn diện. Chức năng luận chủ trương nghiên cứu đồng đại trên chứng cứ thực nghiệm, các vấn đề nghiên cứu phải được đặt trong bối cảnh hiện tại với những chức năng hiện có của chúng.
Trong công trình này, chúng tôi vận dụng chức năng luận nhằm làm rõ chức năng tín ngưỡng - tôn giáo và ma thuật trong đời sống văn hóa tâm linh của người Hoa vùng Châu Đốc. * Lý thuyết giao lưu tiếp biến văn hóa Tiếp xúc, giao lưu và tiếp biến là quá trình một truyền thống văn hóa gặp gỡ một truyền thống văn hóa khác, dẫn đến việc chịu ảnh hưởng, chia sẻ các yếu tố văn hóa và làm biến đổi những đặc điểm ban đầu, tạo sự phong phú hơn cho văn hóa của mình. Lý thuyết giao lưu tiếp biến văn hóa xem việc tiếp xúc và giao lưu là một cách lan truyền văn hóa, dẫn đến tiếp biến văn hóa. Thông qua giao lưu tiếp biến, văn hóa nhân loại vận động và phát triển để trở nên đa dạng.
Redfield, Linton và Herskovits đưa ra định nghĩa đầu tiên năm 1936: “Những hiện tượng mà kết quả khi các nhóm cá nhân có nền văn hóa khác nhau tiếp xúc trực tiếp với nhau, với những thay đổi tiếp theo trong các mẫu văn hóa gốc của một hoặc cả hai nhóm”1 [Robert Redfield, Ralph Linton, Melville J. Lý thuyết này còn chú ý đến vai trò tích cực của chủ thể văn hóa trong việc lựa chọn những yếu tố văn hóa có giá trị với mình và biến đổi chúng cho phù hợp với truyền thống văn hóa của mình.