Luận án tiến sĩ về văn hóa tín ngưỡng ma tổ ở đảo Hải Nam, Trung Quốc

Khám phá luận án tiến sĩ về văn hóa tín ngưỡng ma tổ tại đảo Hải Nam, Trung Quốc, phân tích sâu sắc các giá trị văn hóa và tín ngưỡng độc đáo.

• Tác giả: Zhu Si (Chu T°)
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thị Yên
• Trường học: Viện Hàn Lâm Khoa Học Xã Hội Việt Nam
• Chuyên ngành: Văn hóa học
• Đề tài: Nghiên cứu văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ tại đảo Hải Nam, Trung Quốc
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHÁI QUÁT VỀ TÍN NGƯỠNG MA TỔ Ở TRUNG QUỐC
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.2. Các nghiên cứu về tín ngưỡng Ma Tổ của đảo Hải Nam ở các nước Đông Nam Á
• 1.3. Các nghiên cứu về tín ngưỡng Ma Tổ ở Trung Quốc trong xã hội đương đại
• 1.4. Các nghiên cứu về tín ngưỡng Ma Tổ ở đảo Hải Nam
• 1.5. Nhận xét, đánh giá
• 1.6. Khái niệm và cơ sở lý luận
• 1.7. Khái quát về tín ngưỡng Ma Tổ ở Trung Quốc
• 1.8. Bối cảnh lịch sử và sự hình thành tín ngưỡng Ma Tổ ở Phúc Kiến, Trung Quốc
• 1.9. Sự lan tỏa của tín ngưỡng Ma Tổ ở Trung Quốc và trên thế giới
• 1.10. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: BỐI CẢNH ĐỊA LÝ, DÂN CƯ, KINH TẾ, VĂN HÓA XÃ HỘI ĐẢO HẢI NAM VÀ TÍN NGƯỠNG MA TỔ Ở ĐẢO HẢI NAM
• 2.1. Bối cảnh địa lý, dân cư, kinh tế, văn hóa xã hội đảo Hải Nam
• 2.2. Bối cảnh địa lý, dân cư đảo Hải Nam
• 2.3. Bối cảnh kinh tế, xã hội gắn với các vùng văn hóa đảo Hải Nam
• 2.4. Tổng quan về tín ngưỡng Ma Tổ ở đảo Hải Nam
• 2.5. Tín ngưỡng Ma Tổ trong tổng thể tín ngưỡng dân gian đảo Hải Nam
• 2.6. Tín ngưỡng Ma Tổ ở đảo Hải Nam theo diễn trình lịch sử
• 2.7. Sự thành vượng của tín ngưỡng Ma Tổ ở đảo Hải Nam thời kỳ Minh, Thanh
• 2.8. Tín ngưỡng Ma Tổ ở đảo Hải Nam từ sau giải phóng (1949) đến nay
• 2.9. Tín ngưỡng Ma Tổ tại các Hội quán Hải Nam ở các nước Đông Nam Á
• 2.10. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: VĂN HÓA TÍN NGƯỠNG MA TỔ CỦA ĐẢO HẢI NAM TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY
• 3.1. Văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ trong gia đình
• 3.2. Văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ của dòng họ Lâm
• 3.3. Về cơ sở thờ tự
• 3.4. Thực hành nghi lễ
• 3.5. Văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ trong cộng đồng
• 3.6. Đền thờ Ma Tổ
• 3.7. Đặc điểm kiến trúc, mỹ thuật và bài trí điện thần
• 3.8. Việc trông coi và quản lý
• 3.9. Thực hành nghi lễ thờ cúng Ma Tổ trong cộng đồng
• 3.10. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: CHỨC NĂNG, VAI TRÒ CỦA VĂN HÓA TÍN NGƯỠNG MA TỔ ĐẢO HẢI NAM TRONG BỐI CẢNH ĐƯỜNG ĐỜI VÀ VIỆC BẢO TỒN PHÁT HUY
• 4.1. Chức năng của văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ trong bối cảnh kinh tế, chính trị và văn hóa - xã hội đảo Hải Nam hiện nay
• 4.2. Chức năng đáp ứng nhu cầu bình an
• 4.3. Chức năng đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế
• 4.4. Chức năng cố kết gia đình, dòng tộc, cộng đồng
• 4.5. Văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ trong chính sách phát triển văn hóa xã hội, kinh tế, chính trị của đảo Hải Nam hiện nay
• 4.6. Văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ với chính sách bảo tồn phát huy di sản văn hóa dân tộc
• 4.7. Văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ với chính sách phát triển kinh tế du lịch
• 4.8. Văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ với chính sách đối ngoại
• 4.9. Một số vấn đề liên quan đến bảo tồn, phát huy văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ của đảo Hải Nam hiện nay
• 4.10. Tiểu kết chương 4
• DANH MỤC BÀI BÁO LIÊN QUAN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu cơ sở lý luận và khái quát về tín ngưỡng Ma Tổ ở Trung Quốc

Nghiên cứu về văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ tại đảo Hải Nam đã thu hút sự quan tâm của nhiều học giả trong và ngoài nước. Các nghiên cứu này không chỉ tập trung vào tín ngưỡng dân gian mà còn mở rộng ra các khía cạnh xã hội, lịch sử và văn hóa. Đặc biệt, tín ngưỡng Ma Tổ đã được ghi nhận là một phần quan trọng trong văn hóa dân tộc của người Hoa tại Trung Quốc và các nước Đông Nam Á. Sự hình thành và phát triển của tín ngưỡng này gắn liền với bối cảnh lịch sử và sự di cư của người Hoa từ Phúc Kiến đến Hải Nam. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng tín ngưỡng Ma Tổ không chỉ là một hình thức tôn giáo mà còn là một yếu tố kết nối cộng đồng, thể hiện sự đoàn kết và bản sắc văn hóa của người dân nơi đây. Theo các tài liệu, tín ngưỡng Ma Tổ đã lan tỏa ra nhiều quốc gia khác, tạo nên một mạng lưới văn hóa phong phú và đa dạng.

1.1. Các nghiên cứu về tín ngưỡng Ma Tổ của đảo Hải Nam ở các nước Đông Nam Á

Tín ngưỡng Ma Tổ đã được nghiên cứu rộng rãi ở nhiều quốc gia Đông Nam Á như Việt Nam, Malaysia, và Singapore. Các nghiên cứu này cho thấy sự tương đồng và khác biệt trong cách thức thực hành tín ngưỡng giữa các cộng đồng người Hoa tại các quốc gia này. Tín ngưỡng Ma Tổ không chỉ là một phần của văn hóa tâm linh mà còn là một yếu tố quan trọng trong việc duy trì bản sắc văn hóa của người Hoa tại nước ngoài. Nhiều học giả đã chỉ ra rằng, tín ngưỡng này đã được điều chỉnh và thích nghi với bối cảnh văn hóa địa phương, tạo nên những hình thức thực hành độc đáo. Sự giao thoa văn hóa này không chỉ làm phong phú thêm tín ngưỡng Ma Tổ mà còn góp phần vào việc bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể của các cộng đồng người Hoa tại Đông Nam Á.

1.2. Nhận xét đánh giá

Các nghiên cứu về tín ngưỡng Ma Tổ cho thấy sự phong phú và đa dạng trong thực hành văn hóa của người dân Hải Nam. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều khoảng trống trong việc nghiên cứu sâu hơn về các khía cạnh xã hội và tâm linh của tín ngưỡng này. Việc thiếu hụt tài liệu và nghiên cứu có hệ thống đã làm hạn chế khả năng hiểu biết về tín ngưỡng truyền thống này. Do đó, cần có những nghiên cứu tiếp theo để làm rõ hơn về vai trò và ý nghĩa của tín ngưỡng Ma Tổ trong bối cảnh hiện đại, đặc biệt là trong việc phát triển du lịch tâm linh và bảo tồn di sản văn hóa. Những nghiên cứu này không chỉ có giá trị lý luận mà còn có ý nghĩa thực tiễn trong việc xây dựng chính sách bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa của tín ngưỡng Ma Tổ.

II. Bối cảnh địa lý dân cư kinh tế văn hóa xã hội đảo Hải Nam và tín ngưỡng Ma Tổ

Đảo Hải Nam, với vị trí địa lý đặc biệt và nền văn hóa đa dạng, đã trở thành nơi phát triển mạnh mẽ của tín ngưỡng Ma Tổ. Đảo có diện tích lớn và dân số đông, chủ yếu là người Hoa, đã tạo nên một môi trường thuận lợi cho sự phát triển của các tín ngưỡng dân gian. Tín ngưỡng Ma Tổ không chỉ phản ánh đời sống tâm linh của người dân mà còn gắn liền với các hoạt động kinh tế, xã hội. Các lễ hội và nghi lễ liên quan đến Ma Tổ thường được tổ chức với quy mô lớn, thu hút đông đảo người dân tham gia, từ đó tạo ra một không gian văn hóa phong phú. Sự kết hợp giữa tín ngưỡng và các hoạt động kinh tế như du lịch đã góp phần nâng cao giá trị văn hóa của tín ngưỡng Ma Tổ, đồng thời tạo ra nguồn thu nhập cho người dân địa phương.

2.1. Bối cảnh địa lý dân cư đảo Hải Nam

Đảo Hải Nam nằm ở phía nam của Trung Quốc, có vị trí địa lý chiến lược và tài nguyên thiên nhiên phong phú. Dân cư trên đảo chủ yếu là người Hoa, với nhiều nhóm dân tộc khác nhau, tạo nên một bức tranh văn hóa đa dạng. Sự giao thoa giữa các nền văn hóa đã hình thành nên một môi trường văn hóa đặc sắc, trong đó tín ngưỡng Ma Tổ đóng vai trò quan trọng. Các nghi lễ và phong tục tập quán liên quan đến Ma Tổ không chỉ thể hiện niềm tin tâm linh mà còn là một phần không thể thiếu trong đời sống hàng ngày của người dân. Điều này cho thấy sự kết nối chặt chẽ giữa văn hóa dân tộc và tín ngưỡng, góp phần tạo nên bản sắc văn hóa riêng biệt của đảo Hải Nam.

2.2. Bối cảnh kinh tế xã hội gắn với các vùng văn hóa đảo Hải Nam

Kinh tế của đảo Hải Nam chủ yếu dựa vào nông nghiệp, ngư nghiệp và du lịch. Sự phát triển của ngành du lịch đã tạo ra nhiều cơ hội cho việc bảo tồn và phát huy văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ. Các lễ hội và nghi lễ liên quan đến Ma Tổ không chỉ thu hút du khách mà còn góp phần nâng cao nhận thức về giá trị văn hóa của người dân địa phương. Sự kết hợp giữa kinh tế và văn hóa đã tạo ra một mô hình phát triển bền vững, trong đó tín ngưỡng Ma Tổ không chỉ là một phần của đời sống tâm linh mà còn là một yếu tố quan trọng trong việc phát triển kinh tế địa phương. Điều này cho thấy sự cần thiết phải nghiên cứu sâu hơn về mối liên hệ giữa tín ngưỡng và phát triển kinh tế xã hội tại đảo Hải Nam.

III. Văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ của đảo Hải Nam trong giai đoạn hiện nay

Trong giai đoạn hiện nay, văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ tại đảo Hải Nam đang trải qua nhiều biến đổi. Sự phát triển của xã hội hiện đại đã ảnh hưởng đến cách thức thực hành tín ngưỡng của người dân. Nhiều nghi lễ truyền thống đã được điều chỉnh để phù hợp với bối cảnh mới, trong khi vẫn giữ được bản sắc văn hóa riêng. Các hoạt động tín ngưỡng không chỉ diễn ra trong không gian tôn giáo mà còn được tổ chức trong các sự kiện văn hóa lớn, thu hút sự tham gia của đông đảo người dân và du khách. Điều này cho thấy sự linh hoạt và khả năng thích ứng của tín ngưỡng Ma Tổ trong bối cảnh hiện đại.

3.1. Văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ trong gia đình

Trong gia đình, tín ngưỡng Ma Tổ thường được thực hành qua các nghi lễ cúng bái, thể hiện lòng thành kính và tri ân đối với tổ tiên. Các gia đình thường lập bàn thờ Ma Tổ, nơi diễn ra các nghi lễ hàng năm, đặc biệt là trong các dịp lễ lớn. Những nghi lễ này không chỉ mang ý nghĩa tâm linh mà còn là dịp để các thành viên trong gia đình quây quần, gắn kết tình cảm. Sự thực hành tín ngưỡng trong gia đình cũng phản ánh những giá trị văn hóa truyền thống, góp phần duy trì bản sắc văn hóa của người dân Hải Nam. Điều này cho thấy vai trò quan trọng của tín ngưỡng Ma Tổ trong việc giáo dục và truyền bá các giá trị văn hóa cho thế hệ trẻ.

3.2. Thực hành nghi lễ

Thực hành nghi lễ liên quan đến tín ngưỡng Ma Tổ thường diễn ra trong các dịp lễ hội lớn, thu hút sự tham gia của đông đảo người dân. Các nghi lễ này không chỉ mang tính chất tôn giáo mà còn là một phần của đời sống văn hóa cộng đồng. Những nghi lễ này thường được tổ chức tại các đền thờ Ma Tổ, nơi diễn ra các hoạt động như rước kiệu, cúng tế và các trò chơi dân gian. Sự tham gia của cộng đồng trong các nghi lễ này không chỉ thể hiện lòng thành kính đối với Ma Tổ mà còn là dịp để gắn kết tình cảm giữa các thành viên trong cộng đồng. Điều này cho thấy sự quan trọng của tín ngưỡng Ma Tổ trong việc xây dựng và củng cố mối quan hệ xã hội trong cộng đồng.

IV. Chức năng vị thế của văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ đảo Hải Nam trong bối cảnh đương đại và việc bảo tồn phát huy

Văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ tại đảo Hải Nam không chỉ có giá trị tâm linh mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển kinh tế và xã hội. Tín ngưỡng này đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống của người dân, góp phần tạo nên sự đoàn kết và bản sắc văn hóa. Trong bối cảnh hiện đại, việc bảo tồn và phát huy văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ đang trở thành một nhiệm vụ quan trọng. Các chính sách phát triển văn hóa và du lịch cần chú trọng đến việc bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống, đồng thời tạo điều kiện cho sự phát triển bền vững của tín ngưỡng này.

4.1. Chức năng đáp ứng nhu cầu bình an

Tín ngưỡng Ma Tổ đóng vai trò quan trọng trong việc đáp ứng nhu cầu bình an của người dân. Các nghi lễ cúng bái không chỉ mang ý nghĩa tâm linh mà còn giúp người dân cảm thấy an tâm hơn trong cuộc sống. Sự hiện diện của Ma Tổ trong đời sống hàng ngày giúp người dân cảm thấy được bảo vệ và che chở, từ đó tạo ra một không khí bình an trong cộng đồng. Điều này cho thấy vai trò của tín ngưỡng Ma Tổ trong việc xây dựng một xã hội hòa bình và ổn định.

4.2. Chức năng đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế

Tín ngưỡng Ma Tổ cũng đóng góp vào việc phát triển kinh tế địa phương thông qua du lịch tâm linh. Các lễ hội và nghi lễ liên quan đến Ma Tổ thu hút đông đảo du khách, tạo ra nguồn thu nhập cho người dân địa phương. Sự phát triển của ngành du lịch không chỉ giúp bảo tồn các giá trị văn hóa mà còn tạo ra nhiều cơ hội việc làm cho người dân. Điều này cho thấy sự kết nối giữa văn hóa tín ngưỡng và phát triển kinh tế, góp phần nâng cao đời sống của người dân trên đảo Hải Nam.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Văn hóa học (mã số: 9.40) với đề tài "Văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ ở đảo Hải Nam, Trung Quốc" được nghiên cứu sinh Zhu Si (Chu Tứ) thực hiện tại Học viện Khoa học Xã hội thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Nguyễn Thị Yên (bảo vệ năm 2024).

Đảo Hải Nam (tên gọi cổ là Quỳnh Châu, Quỳnh Nhai, gọi tắt là "Quỳnh") nằm ở phía Nam Trung Quốc, sở hữu diện tích lục địa 35,4 nghìn km², diện tích vùng biển khoảng 2 triệu km² cùng đường bờ biển kéo dài 3.743,56 km. Cư dân sinh sống trên đảo khoảng 10,232 triệu người, tập trung chủ yếu vào ba ngành sinh kế truyền thống và hiện đại là ngư nghiệp, nông nghiệp và du lịch. Với đặc điểm địa lý tự nhiên bao bọc bởi biển cả và cấu trúc xã hội có tính chất mở, thoáng hơn các vùng nội địa, Hải Nam trở thành không gian giao lưu tiếp biến văn hóa đặc thù. Trong đó, tín ngưỡng Ma Tổ (tức Thiên Hậu Thánh Mẫu) giữ vị trí trung tâm trong đời sống tâm linh của ngư dân và cư dân duyên hải. Sự kết hợp giữa các luồng di dân (chủ yếu từ Phúc Kiến, Quảng Đông) và cư dân địa phương đã định hình nên diện mạo văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ vừa bảo lưu yếu tố truyền thống, vừa thích ứng linh hoạt với điều kiện sinh thái - xã hội hải đảo.

Tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ yêu cầu làm rõ phương thức cấu thành, duy trì và biến đổi của tín ngưỡng Ma Tổ trong bối cảnh kinh tế, chính trị, văn hóa - xã hội đương đại tại Hải Nam. Tín ngưỡng này không dừng lại ở việc đáp ứng nhu cầu tâm linh cá nhân, mà còn đóng vai trò cấu kết cộng đồng làng xã, dòng tộc, giáo dục đạo đức, tham gia vào kinh tế du lịch và đóng góp vào việc định hình bản sắc văn hóa trong tiến trình toàn cầu hóa, nhất là sau khi UNESCO ghi danh tín ngưỡng Ma Tổ vào Danh sách Di sản Văn hóa Phi vật thể đại diện của nhân loại vào tháng 9 năm 2009.

Luận án đặt ra hai câu hỏi nghiên cứu trọng tâm:

1. Văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ ở đảo Hải Nam được cấu thành từ những yếu tố cơ bản nào và cách thức thực hành của người dân đương đại ra sao?
2. Chức năng và vị thế của văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ dưới sự ảnh hưởng của bối cảnh kinh tế, chính trị, văn hóa - xã hội của địa phương hiện nay như thế nào?

Mục đích nghiên cứu của luận án là khảo cứu một cách hệ thống về văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ ở đảo Hải Nam, từ đó làm sáng tỏ chức năng và vị thế của loại hình văn hóa tín ngưỡng này dưới sự tác động của bối cảnh kinh tế, chính trị, văn hóa - xã hội địa phương giai đoạn hiện nay.

Để đạt được mục đích trên, luận án xác định bốn nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

• Tìm hiểu sự hình thành, lan tỏa của văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ đảo Hải Nam trong mối liên hệ với bối cảnh địa lý, dân cư, văn hóa biển và với các quốc gia ven biển trong khu vực Đông Nam Á.
• Nghiên cứu văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ đảo Hải Nam trong diễn trình lịch sử, phân tích những thăng trầm và sự hồi sinh từ sau chính sách Cải cách Mở cửa (1978) đến nay.
• Khảo sát thực hành văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ ở đảo Hải Nam trong giai đoạn hiện nay, chỉ ra tính đa dạng của thực hành tín ngưỡng gắn với nhu cầu của người dân và sự tác động từ các chủ trương, chính sách của chính quyền địa phương.
• Phân tích, bàn luận về chức năng đáp ứng nhu cầu của cư dân đương đại, các yếu tố đặc trưng trong văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ cùng tính cách văn hóa của cư dân trên đảo Hải Nam.

Đối tượng nghiên cứu của luận án là văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ của đảo Hải Nam ở ba cấp độ: gia đình, dòng họ và cộng đồng, được thể hiện thông qua hệ thống thiết chế thờ tự (bàn thờ, đền, miếu thờ) cùng các thực hành nghi lễ và phong tục tập quán liên quan.

Phạm vi nghiên cứu được xác định rõ:

• Phạm vi thời gian tư liệu thứ cấp: Khảo cứu tư liệu lịch sử và di tích đền thờ Ma Tổ từ thời nhà Tống đến nay.
• Phạm vi địa bàn khảo sát: Khu vực ven biển phía Đông và phía Tây đảo Hải Nam, nơi tập trung truyền thống tôn thờ Ma Tổ với các ngôi đền lịch sử tiêu biểu.
• Phạm vi thời gian điền dã thực tế: Thực hiện từ năm 2019 đến năm 2024.
• Phạm vi nội dung: Tập trung vào văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ giai đoạn đương đại, làm rõ thực hành tín ngưỡng gắn với nhu cầu xã hội và tác động từ chủ trương, chính sách phát triển của địa phương.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án tiến hành tổng quan tình hình nghiên cứu theo ba hướng chủ đạo:

Thứ nhất, các nghiên cứu về tín ngưỡng Ma Tổ của đảo Hải Nam tại các nước Đông Nam Á:

• Tại Việt Nam: Tín ngưỡng Ma Tổ theo chân các đợt di dân người Hoa du nhập vào đầu thế kỷ XVII. Các học giả như Phan An, Ngô Hưng Đan, Chế Thị Hồng Hoa, Trần Kinh Hòa, Trần Hồng Liên, Lê Hồng Lý, Phan Thị Hoa Lý, Nguyễn Xuân Hương, Nguyễn Ngọc Thơ, Nguyễn Thị Thanh Xuyên đã công bố nhiều công trình liên quan. Nguyễn Thị Thanh Xuyên (Tín ngưỡng Thiên Hậu ở quận 5 thành phố Hồ Chí Minh) chỉ ra cách gọi Đại Mẫu hoặc Ma Tổ của nhóm Mân Nam và Hải Nam. Nguyễn Ngọc Thơ qua các công trình (Văn hóa Bách Việt vùng Lĩnh Nam trong quan hệ với văn hóa truyền thống ở Việt Nam, Tìm hiểu lễ vía Thiên Hậu Thánh Mẫu ở cộng đồng ngư dân Sông Đốc, cuốn sách Tín ngưỡng Thiên Hậu vùng Tây Nam Bộ) chỉ ra quá trình "giải kiến tạo", "tăng quyền văn hóa" và chuyển dịch nhu cầu văn hóa để thích ứng với các cộng đồng Việt, Khmer. Phan Thị Hoa Lý trong công trình Tín ngưỡng thờ Thiên Hậu ở Việt Nam đã sử dụng lý thuyết tiếp biến văn hóa và điền dã để so sánh kiến trúc đền miếu, lễ vật giữa miền Bắc (dùng đồ lễ tương tự Tứ phủ như xôi, oản, trầu) và miền Nam (dùng bánh bao chay, hải sản, màu sắc cam đỏ giống vùng Hoa Nam). Tác giả Lý Thiên Tích (Trung Quốc) nghiên cứu về bia ký và sự dung hợp văn hóa tại Hội quán Tuệ Thành (TP. Hồ Chí Minh).
• Tại Malaysia: Lý Thiên Tích (Nhìn nhận về tín ngưỡng Ma Tổ của người Hoa và Hoa kiều tại Malaysia) chỉ ra ba đặc điểm: đền Ma Tổ liên kết chặt với hội quán; tín ngưỡng Ma Tổ tương tác với thờ cúng tổ tiên; người gốc Hải Nam luôn phối thờ Ma Tổ cùng Thủy Vĩ Thánh Nương và 108 Huynh Đệ Công. Thạch Thương Kim (Điều tra về tín ngưỡng dân gian của người Hoa gốc Hải Nam tại Malaysia) nhấn mạnh tính hỗn hợp, bao dung. Lưu Xuân Yến khảo sát đền Thiên Hậu tại Penang, phân tích mối quan hệ huyết thống - tông tộc trong tế tự. Lý Hùng Chi (Tổng quan đền Thiên Hậu tại Malaysia) mô tả Thiên Hậu Cung Lạc Thánh Lĩnh xây dựng năm 1889 tại Tuyết Long (Kuala Lumpur).
• Tại Singapore: Yen Ching-hwang (A Social History of the Chinese in Singapore and Malaya), Tăng Linh ("Thần Minh" trong ranh giới của cộng đồng...), Tăng Vĩ (Nghiên cứu về sự truyền bá và bản địa hoá văn hoá Ma Tổ tại Singapore), Tiêu Văn Soái (Đặc sắc và ý nghĩa lịch sử của tín ngưỡng Thiên Hậu trong xã hội người Hoa tại Singapore vào thế kỷ XIX - XX) khảo sát các đền Thiên Phúc Cung, Việt Hải Thanh Miếu, Thiên Hậu Cung Quỳnh Châu, khẳng định vai trò liên lạc đồng hương và cố kết di dân từ thế kỷ XV-XVIII.
• Tại Thái Lan: Lý Thiên Tích, Vũ Thu Ngọc, Mã Lệ Na phân tích quá trình du nhập tín ngưỡng muộn nhất vào thời Càn Long nhà Thanh, đóng vai trò phương tiện truyền thông đa văn hóa và củng cố mạng lưới kinh doanh thương mại hàng hải.

Thứ hai, các nghiên cứu về tín ngưỡng Ma Tổ ở Trung Quốc trong xã hội đương đại:

• Về kinh tế và du lịch: Giang Kim Ba phân tích góc độ du lịch toàn cầu hóa; Phạm Chính Nghĩa khảo sát Đền Hà Lâm (Huệ An, Phúc Kiến) về sự chuyển đổi "tài nguyên hóa", phát huy giá trị thế tục để tích lũy vốn xã hội, vốn văn hóa và vốn biểu tượng; Từ Thanh Thanh nghiên cứu Đền Thiên Hậu Phúc Châu gắn với Bang hội bán trà và "Hành trình trà Phúc Kiến trên Con đường Tơ lụa trên biển".
• Về chính sách và di sản hóa: Kha Lực nghiên cứu mối quan hệ nhà nước - xã hội tại đảo Mị Châu; Trương Tiểu Nghệ và Lý Hướng Bình so sánh ba mô hình quản trị tín ngưỡng tại Thiên Tân ("chính phủ dẫn dắt"), Phúc Kiến ("chính phủ và dân gian cùng xây dựng"), Quảng Đông ("quản lý tự trị làng xã"); Trần Phấn nghiên cứu tái thiết Cung Thiên Phi Nam Kinh; Tiền Kim Hàng khảo sát lễ hội "Ma Tổ về nhà mẹ" và "Tế biển Ma Tổ"; Trần Xuân Dương và Lâm Quốc Bình phân tích tác động hành chính hóa và giải trí hóa trong lễ hội; Vương Tiêu Băng và Lâm Hải Thông bàn về sự tái cấu trúc tín ngưỡng khi trở thành di sản phi vật thể nhân loại.

Thứ ba, các nghiên cứu về tín ngưỡng Ma Tổ tại đảo Hải Nam:

• Nguồn thư tịch cổ: Quỳnh Đài Chí (niên hiệu Chính Đức 1506-1521) ghi nhận các đền Thiên Hậu có từ thời Nguyên tại Quỳnh Sơn, Vạn Châu, Nhai Châu, Cảm Ân; Hải Nam đảo sử của học giả Nhật Bản Kobayashi ghi nhận đền Bạch Sa Luật thời Nguyên; Tổng quan địa chí của địa chí đảo Hải Nam thống kê thời Nguyên có 5 đền, thời Minh - Thanh tăng thêm 42 đền ở 13 châu huyện (Văn Xương có 11 ngôi, Vạn Ninh có 7 ngôi); cận đại vùng ven biển có hơn 100 đền (riêng cảng Tân Phụ có 6 đền).
• Các tác giả đương đại: Vương Nguyên Lâm khảo cứu 70 nhân vật xây dựng đền thời Minh - Thanh (gồm 58 quan chức triều đình và gần 10 thương nhân); Lý Quyên và Vương Nguyên Lâm so sánh tín ngưỡng Ma Tổ với Tiển Phu Nhân; Hồ Đông Chí, Tiết Thế Trung (khảo cứu hơn 60 địa chí Quảng Đông - Hải Nam); Lý Hiến Chương, Lý Lệ Lệ, Lý Khánh Tân, Châu Vĩ Dân, Lý Nhất Minh (phân tích vai trò Con đường Tơ lụa trên biển và hải trình Trịnh Hòa); Tăng Đình khảo cứu lễ hội Ma Tổ ngày 23 tháng Ba và ngày 9 tháng Chín âm lịch với 5 bước nghi lễ. Lưu Phúc Chú tổng hợp các số liệu ước tính hơn 100 ngôi (Trần Cảnh, 2007) và hơn 200 ngôi (Hứa Xuân Mai, 2014), ghi nhận sự kiện thành lập Hiệp hội Trao đổi Văn hóa Ma Tổ tỉnh Hải Nam ngày 5/1/2011 với hơn 500 đại biểu. Châu Thông nghiên cứu quy hoạch du lịch văn hóa Ma Tổ tại 3 làng Lê Phong, Lê An, Lê Minh (hồ Lê An); Kim Vinh chỉ ra các hạn chế về quy mô miếu mạo nhỏ, giao thông bất tiện và quản lý lạc hậu.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án lựa chọn giải quyết: Tổng quan tài liệu cho thấy các công trình trước đây chủ yếu dừng lại ở việc miêu tả lịch sử truyền bá, thống kê địa chí rời rạc hoặc khảo sát đền miếu đơn lẻ. Chưa có công trình nào nghiên cứu một cách hệ thống, toàn diện về văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ tại Hải Nam từ góc nhìn chuyên ngành Văn hóa học, khảo sát đồng bộ trên cả 3 cấp độ (gia đình, dòng họ, cộng đồng), gắn kết thực hành nghi lễ với sự biến đổi kinh tế, chính trị, xã hội và chính sách di sản đương đại. Luận án được thực hiện nhằm lấp đầy khoảng trống học thuật này.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khái niệm và cơ sở lý luận

Luận án làm rõ các khái niệm công cụ:

• Tín ngưỡng và Văn hóa tín ngưỡng: Tiếp thu quan điểm của Đào Duy Anh, Ngô Đức Thịnh, Trần Ngọc Thêm, Nguyễn Quốc Tuấn, E.B. Tylor, S.A. Tokarev, C. Lévi-Strauss và P. Mullen. Luận án xác định tín ngưỡng là hệ thống niềm tin vào cái thiêng và các thực hành thờ cúng dân gian không bị ràng buộc bởi giáo hội chặt chẽ; văn hóa tín ngưỡng là tổng hòa các giá trị vật chất, tinh thần, chuẩn mực ứng xử và sinh hoạt nghệ thuật do con người sáng tạo xoay quanh niềm tin đó.
• Ma Tổ và Văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ: Dựa trên Thiên Phi hiển thánh lục của Chiêu Thừa (ghi chép Lâm Mặc sinh năm Kiến Long nguyên niên thời Tống - 960, ngày 23/3 âm lịch; các mốc 13 tuổi đắc Phù Lục, 16 tuổi đắc Đồng Lục, tinh thông thiên văn hàng hải, hiển linh cứu nạn). Tiếp thu định nghĩa của Hoàng Hạc Quốc (2013) trong Khái luận về Ma Tổ học, Trần Nghi Yên và cách phân chia 3 cấp độ của Viện Nghiên cứu văn hóa Ma Tổ tại Phủ Điền (cấp độ thực hành nghi lễ/hiện vật; cấp độ khoa học kỹ thuật hàng hải/thương mại; cấp độ nghệ thuật, bi ký, thư tịch).

Luận án vận dụng hai khung lý thuyết chuyên sâu:

1. Lý thuyết về sự "tái phù phép" (Re-enchantment) và tìm kiếm sự bình an trong tính hiện đại của Philip Taylor (Modernity and Re-enchantment: Religion in Post-revolutionary Vietnam, 2007): Bác bỏ giả thuyết thế tục hóa tuyến tính, khẳng định hiện đại hóa không triệt tiêu tôn giáo mà tạo ra sự tái cấu trúc, "tái phù phép" đời sống tâm linh, nơi tín ngưỡng trở thành nơi chốn tinh thần giúp cá nhân và cộng đồng xử lý các khủng hoảng, lo âu và tìm kiếm sự bình an trước những bất ổn kinh tế - xã hội.
2. Lý thuyết về nền "kinh tế nghi lễ" (Ritual Economy) của Mayfair Yang (Re-enchanting Modernity: Ritual Economy and Society, 2020): Phân tích cách thức các nguồn lực kinh tế được huy động, tái phân phối thông qua mạng lưới nghi lễ, đền miếu dân gian trong xã hội Trung Quốc đương đại, tạo nên mối quan hệ tương tác phức hợp giữa nhà nước, thị trường và các tổ chức cộng đồng.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng phương pháp nghiên cứu định tính của Văn hóa học kết hợp tiếp cận liên ngành Khoa học Xã hội (Văn hóa dân gian, Dân tộc học, Xã hội học, Tôn giáo học):

• Phương pháp phân tích tài liệu: Khai thác văn bia, cổ tịch, địa chí (Quỳnh Đài Chí, địa chí các châu huyện), báo cáo chính sách và các công trình nghiên cứu trong, ngoài nước.
• Phương pháp khảo sát điền dã dân tộc học: Sử dụng các thao tác quan sát tham dự, ghi âm, ghi hình, phỏng vấn sâu và phỏng vấn hồi cố các trưởng ban quản lý di tích, thủ nhang, học giả và người dân bản địa.
• Phương pháp so sánh: So sánh giữa tín ngưỡng Ma Tổ tại Phúc Kiến và Hải Nam; so sánh tín ngưỡng Ma Tổ tại Hải Nam với cộng đồng người Hoa gốc Hải Nam tại Việt Nam và Đông Nam Á.

Chỉ số hoạt động khảo sát thực địa	Số lượng / Dữ liệu thực tế
Thời gian khảo sát điền dã	2019 – 2024
Tổng số đợt khảo sát	23 đợt
Địa bàn khảo sát trọng tâm	TP. Hải Khẩu, TP. Tam Á, Quỳnh Hải, Vạn Ninh, Lăng Thủy...
Số lượng ngôi đền khảo sát trực tiếp	15 ngôi đền
Số buổi lễ hội trực tiếp tham dự	8 buổi lễ hội
Số lượng đối tượng phỏng vấn sâu/hồi cố	46 người
Trường hợp hoãn lễ do dịch Covid-19	Đền Ma Tổ làng La Mã, thị trấn Cửu Sở, huyện Lạc Đông

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu, cơ sở lý luận và khái quát về tín ngưỡng Ma Tổ ở Trung Quốc

Chương 1 hệ thống hóa toàn diện các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước về tín ngưỡng Ma Tổ theo ba trục không gian: khu vực Đông Nam Á, Trung Quốc đương đại và đảo Hải Nam; đồng thời nhận xét, đánh giá các thành tựu và chỉ ra khoảng trống học thuật mà luận án tập trung giải quyết. Tác giả xác lập khung khái niệm (tín ngưỡng, văn hóa tín ngưỡng, văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ) và xây dựng nền tảng lý luận dựa trên lý thuyết "tái phù phép" / tìm kiếm sự bình an của Philip Taylor và lý thuyết "kinh tế nghi lễ" của Mayfair Yang.

Về mặt lịch sử, chương này khái quát bối cảnh hình thành tín ngưỡng tại Mị Châu (Phủ Điền, Phúc Kiến) vào thời Tống gắn liền với cuộc đời bà Lâm Mặc (sinh năm 960). Dưới góc độ lịch sử và nhân học, Ma Tổ từ một nhân vật nữ nhân có thật, thông thạo địa lý biển cả, khí tượng và y thuật, sau khi mất đã được thiêng hóa thành vị hải thần bảo hộ ngư dân. Trải qua các triều đại Tống, Nguyên, Minh, Thanh, thông qua các sắc phong của triều đình phong kiến và hoạt động hàng hải thương mại, tín ngưỡng Ma Tổ đã lan tỏa khắp vùng duyên hải Trung Quốc, hiện diện tại 6 trên 7 lục địa và trở thành Di sản Văn hóa Phi vật thể đại diện của nhân loại vào năm 2009.

Chương 2: Bối cảnh địa lý, dân cư, kinh tế, văn hóa xã hội đảo Hải Nam và tín ngưỡng Ma Tổ ở đảo Hải Nam

Chương 2 phân tích các điều kiện địa lý tự nhiên, sinh thái biển và cơ cấu dân cư đảo Hải Nam (diện tích lục địa 35,4 nghìn km², diện tích biển 2 triệu km², bờ biển dài 3.743,56 km, dân số 10,232 triệu người). Không gian sinh tồn phụ thuộc lớn vào biển cả đã định hình môi trường thuận lợi cho sự tiếp nhận và dung hợp tín ngưỡng hải thần. Tín ngưỡng Ma Tổ được đặt trong bức tranh tổng thể của tín ngưỡng dân gian đảo Hải Nam, tồn tại đan xen và phối thờ bên cạnh các vị thần bảo trợ khác như Tiển Phu Nhân, Thủy Vĩ Thánh Nương và 108 Huynh Đệ Công.

Thời kỳ lịch sử	Diễn biến và quy mô đền thờ Ma Tổ tại Hải Nam
Thời Tống – Nguyên	Tín ngưỡng theo chân di dân Phúc Kiến du nhập. Thời Nguyên xây dựng đền Bạch Sa Môn (Hải Khẩu) với lịch sử hơn 800 năm; toàn đảo có 5 ngôi đền Thiên Hậu ghi nhận trong địa chí.
Thời Minh – Thanh	Phát triển thịnh vượng; xây dựng thêm 42 ngôi đền tại 13 châu huyện (Văn Xương 11 đền, Vạn Ninh 7 đền). Khảo cứu 70 người lập đền có 58 quan chức triều đình và gần 10 thương nhân.
Thời Cận đại	Phổ biến tại hầu hết các cảng khẩu, bến đò; tổng số đền vượt trên 100 ngôi (riêng cảng Tân Phụ có 6 đền).
1949 – 1978	Trải qua giai đoạn suy thoái, gián đoạn do phong trào bài trừ mê tín dị đoan và Cách mạng Văn hóa; nhiều cơ sở thờ tự bị phá hủy.
1978 đến nay	Hồi sinh mạnh mẽ sau Cải cách Mở cửa và mốc UNESCO ghi danh năm 2009. Thành lập Hiệp hội Trao đổi Văn hóa Ma Tổ tỉnh Hải Nam (2011); hàng chục đền thờ được phục hồi.

Chương này cũng phân tích sự lan tỏa của tín ngưỡng Ma Tổ từ Hải Nam sang các Hội quán Hải Nam tại Đông Nam Á (Việt Nam, Malaysia, Singapore, Thái Lan), nơi đền thờ Ma Tổ trở thành biểu tượng cố kết tộc người và gìn giữ bản sắc văn hóa cội nguồn của cộng đồng di dân.

Chương 3: Văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ của đảo Hải Nam trong giai đoạn hiện nay

Chương 3 trình bày chi tiết kết quả khảo sát thực địa về thực hành văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ đương đại trên 3 cấp độ xã hội:

• Cấp độ gia đình: Khảo sát cấu trúc bàn thờ, vị trí bài trí tượng/ảnh Ma Tổ trong không gian thờ tự của các gia đình ngư dân ven biển; các nghi thức khấn nguyện thường nhật, nghi lễ cầu bình an trước mỗi chuyến ra khơi đánh bắt và lễ tạ ơn sau khi cập bến an toàn.
• Cấp độ dòng họ: Phân tích thực hành tín ngưỡng trong dòng họ Lâm (dòng họ cùng huyết thống với Ma Tổ Lâm Mặc). Khảo cứu các nhà thờ họ tích hợp bàn thờ tổ tiên với điện thờ Ma Tổ (cô tổ), phân tích quy chuẩn nghi lễ gia tộc và sự kết nối giữa ý thức huyết thống với lòng tôn kính vị nữ thần bảo hộ.
• Cấp độ cộng đồng:
  • Kiến trúc và bài trí điện thần: Khảo sát 15 ngôi đền tiêu biểu, phân tích phong cách kiến trúc đền miếu vùng Hoa Nam, nghệ thuật điêu khắc gỗ, đá, đồ thờ tự, hoành phi câu đối và trật tự phối thờ trong chính điện (Ma Tổ giữ vị trí trung tâm, bên cạnh có Thủy Vĩ Thánh Nương, Quan Âm, Tiển Phu Nhân...).
  • Cơ chế quản lý: Phân tích mô hình tự quản của cộng đồng làng xã và ban quản lý di tích, cơ chế tài chính hình thành từ tiền công đức và đóng góp tự nguyện của dân làng và thương nhân.
  • Thực hành nghi lễ lễ hội: Mô tả tiến trình lễ hội chính vào ngày 23 tháng Ba (ngày sinh) và ngày 9 tháng Chín (ngày hóa) âm lịch. Lễ hội bao gồm hệ thống 5 bước nghi lễ nghiêm ngặt: (1) Lễ rượu lớn, (2) Lễ rượu sạch, (3) Lễ dạo chơi (nghi thức rước kiệu tuần du quanh làng chài), (4) Lễ về nhà mẹ đẻ, (5) Lễ "lấy tro hương" của Lễ Phân thần.

Chương 4: Chức năng, vị thế của văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ đảo Hải Nam trong bối cảnh đương đại và việc bảo tồn phát huy

Chương 4 phân tích chức năng, vị thế xã hội của tín ngưỡng Ma Tổ và các chính sách quản lý đương đại:

• Chức năng xã hội:
  • Chức năng đáp ứng nhu cầu bình an: Đóng vai trò điểm tựa tâm linh, giải tỏa âu lo tâm lý cho ngư dân trước sự bất định và hiểm nguy của biển cả.
  • Chức năng đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế: Vận hành theo mô hình "kinh tế nghi lễ", thu hút nguồn lực tài chính tái đầu tư hạ tầng cộng đồng, thúc đẩy dịch vụ hậu cần và kích cầu du lịch văn hóa tâm linh.
  • Chức năng cố kết gia đình, dòng họ, cộng đồng: Củng cố quan hệ huyết thống dòng tộc họ Lâm và thắt chặt tinh thần tương trợ giữa các hộ ngư dân trong làng chài.
• Vị thế trong chính sách phát triển của nhà nước:
  • Bảo tồn di sản văn hóa dân tộc: Tín ngưỡng được hợp thức hóa và tôn vinh thông qua danh hiệu Di sản Văn hóa Phi vật thể của UNESCO, thúc đẩy chính quyền công nhận và xếp hạng di tích bảo vệ.
  • Khai thác kinh tế du lịch: Tích hợp đền miếu Ma Tổ vào quy hoạch phát triển Đảo Du lịch Quốc tế Hải Nam (điển hình như kế hoạch phát triển du lịch tại khu vực 3 làng Lê Phong, Lê An, Lê Minh quanh hồ Lê An).
  • Phục vụ chính sách đối ngoại: Trở thành cầu nối ngoại giao văn hóa, tăng cường giao lưu nhân dân giữa đảo Hải Nam với cộng đồng Hoa kiều tại Đông Nam Á và thúc đẩy quan hệ hữu nghị xuyên eo biển thông qua các kỳ diễn đàn, đại hội giao lưu văn hóa Ma Tổ do Hiệp hội tỉnh Hải Nam tổ chức.
• Vấn đề bảo tồn và phát huy: Chỉ ra các bất cập thực tế như quy mô đền miếu còn nhỏ, hạ tầng giao thông kết nối chưa hoàn thiện, năng lực quản lý của ban trị sự cơ sở còn hạn chế và mức độ tham gia của cộng đồng chưa đồng đều; từ đó đề xuất các giải pháp bảo tồn nguyên vẹn giá trị di sản gắn với phát triển bền vững.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án đạt được những kết quả và đóng góp mới trên hai phương diện:

Về mặt lý luận:

• Vận dụng nhất quán hướng tiếp cận chuyên ngành Văn hóa học và liên ngành Khoa học Xã hội để nghiên cứu toàn diện văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ tại một không gian hải đảo đặc thù.
• Làm rõ cấu trúc đa tầng của văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ thông qua việc phân tích đồng bộ trên 3 cấp độ: gia đình, dòng họ và cộng đồng.
• Khẳng định quy luật giao lưu và tiếp biến văn hóa là thuộc tính cốt lõi trong quá trình dung hợp vị nữ thần biển gốc Phúc Kiến vào đời sống kinh tế - xã hội của cư dân bản địa Hải Nam.
• Bàn luận sâu sắc về cơ chế "tái phù phép" và sự vận hành của "kinh tế nghi lễ", lý giải nguyên nhân tín ngưỡng dân gian hồi sinh mạnh mẽ và giữ vị thế quan trọng trong xã hội hiện đại thay vì bị suy giảm bởi tiến trình hiện đại hóa.

Về mặt thực tiễn:

• Cung cấp nguồn tư liệu điền dã thực chứng, cập nhật và có hệ thống về 15 ngôi đền Ma Tổ, 8 lễ hội và thực trạng quản lý văn hóa tâm linh tại đảo Hải Nam giai đoạn 2019-2024.
• Đóng góp tài liệu tham khảo cho công tác nghiên cứu, giảng dạy chuyên ngành Văn hóa học, Tôn giáo học, Nhân học và nghiên cứu so sánh văn hóa tín ngưỡng dân gian giữa Trung Quốc và Việt Nam.
• Cung cấp cơ sở thực chứng giúp các nhà quản lý văn hóa, hoạch định chính sách du lịch đánh giá đúng chức năng, vị thế của tín ngưỡng dân gian để xây dựng phương án bảo tồn di sản gắn với phát triển kinh tế - xã hội và công tác đối ngoại nhân dân.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án:

• Quá trình triển khai khảo sát điền dã thực địa trong giai đoạn 2020 – 2023 chịu tác động trực tiếp của dịch bệnh Covid-19, dẫn đến việc một số cơ sở thờ tự phải tạm dừng tổ chức lễ hội định kỳ (tiêu biểu như đền Ma Tổ tại làng La Mã, thị trấn Cửu Sở, huyện Lạc Đông), buộc nghiên cứu sinh phải thu thập tư liệu bổ trợ thông qua phương pháp phỏng vấn hồi cố và tổng hợp nguồn tài liệu thứ cấp.
• Phạm vi khảo sát thực địa mới chỉ bao quát các cụm đền miếu trọng điểm tại dải ven biển phía Đông và phía Tây đảo Hải Nam, chưa thể mở rộng khảo sát toàn diện các điểm thờ tự quy mô nhỏ phân tán ở các làng xã nội địa.

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Mở rộng phạm vi điền dã đến các vùng sâu nội địa đảo Hải Nam để hoàn thiện bản đồ phân bố di tích tín ngưỡng Ma Tổ trên toàn đảo.
• Triển khai các nghiên cứu so sánh thực địa đa chiều giữa thực hành tín ngưỡng Ma Tổ tại đảo Hải Nam với hệ thống đền thờ Thiên Hậu của cộng đồng người Hoa gốc Hải Nam tại các tỉnh thành của Việt Nam và các quốc gia Đông Nam Á.

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho các nhóm đối tượng:

• Giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học: Thuộc các chuyên ngành Văn hóa học, Nhân học, Tôn giáo học, Lịch sử học, Đông Nam Á học và Văn hóa Trung Quốc; đặc biệt hữu ích trong việc tham khảo khung lý thuyết tiếp cận về "tái phù phép" và "kinh tế nghi lễ".
• Cán bộ quản lý văn hóa và hoạch định chính sách: Tham khảo các mô hình quản lý đền miếu dân gian, kinh nghiệm xử lý mối quan hệ giữa nhà nước và tổ chức tín ngưỡng tự quản làng xã, giải pháp tích hợp bảo tồn di sản phi vật thể với quy hoạch phát triển kinh tế du lịch biển.
• Các nhà nghiên cứu văn hóa người Hoa và quan hệ đối ngoại: Cung cấp tư liệu đối sánh về mạng lưới hội quán, tín ngưỡng thờ Mẫu/Thiên Hậu và vai trò của văn hóa tâm linh trong việc duy trì sợi dây liên kết kiều bào và giao lưu văn hóa khu vực.

Nội dung có giá trị tham khảo sâu nhất là hệ thống tư liệu thực địa tại Chương 3 (mô tả chi tiết kiến trúc, bài trí điện thần, quy trình 5 bước nghi lễ) và các phân tích chính sách bảo tồn, khai thác du lịch tại Chương 4.

Câu hỏi thường gặp

1. Vị thần Ma Tổ có lai lịch và năng lực phi thường như thế nào theo thư tịch cổ được ghi chép trong luận án?

Theo Thiên Phi hiển thánh lục của Chiêu Thừa được luận án trích dẫn, Ma Tổ vốn là con gái gia đình họ Lâm ở Phúc Kiến thời Tống, sinh vào ngày 23 tháng Ba năm Kiến Long nguyên niên (năm 960). Khi sinh ra tròn một tháng bà không hề khóc nên được đặt tên là Lâm Mặc ("Mặc" nghĩa là im lặng). Ngay từ nhỏ bà đã thông minh đĩnh ngộ, đọc hiểu kinh điển Phật giáo như Kinh Quan Âm, Kinh Kim Cang. Năm 13 tuổi bà nhận được "Phù Lục" của thần và năm 16 tuổi nhận được "Đồng Lục", từ đó có pháp lực trừ tà cứu nạn, hiểu biết thiên văn, dự đoán hiểm nguy hàng hải, cứu giúp ngư dân và tàu thuyền vượt qua bão gió, được người đời tôn kính gọi là Thần Nữ, Long Nữ và hiển thánh thành vị hải thần bảo hộ biển cả.

2. Số lượng đền thờ Ma Tổ trên đảo Hải Nam biến đổi như thế nào qua các giai đoạn lịch sử?

Theo các thư tịch cổ và địa chí được luận án tổng hợp, thời nhà Nguyên đảo Hải Nam có 5 ngôi đền Thiên Hậu (ngôi đền cổ nhất tại Bạch Sa Môn, TP. Hải Khẩu có lịch sử hơn 800 năm). Sang thời Minh và thời Thanh, số lượng đền tăng thêm 42 ngôi phân bố khắp 13 châu huyện, trong đó huyện Văn Xương có 11 ngôi và huyện Vạn Ninh có 7 ngôi. Đến thời cận đại, số lượng đền ven biển, bến cảng tăng lên nhanh chóng, vượt qua 100 ngôi (riêng cảng Tân Phụ có 6 đền). Theo các khảo sát đương đại được tác giả điểm lại, số lượng đền thờ Ma Tổ thực tế trên đảo ước tính từ hơn 100 ngôi (Trần Cảnh, 2007) đến hơn 200 ngôi (Hứa Xuân Mai, 2014).

3. Nghiên cứu sinh đã tiến hành khảo sát thực địa với quy mô và phương pháp như thế nào?

Để thu thập dữ liệu định tính cho luận án, nghiên cứu sinh đã tiến hành 23 đợt khảo sát điền dã từ năm 2019 đến năm 2024 tại các địa bàn ven biển trọng điểm của đảo Hải Nam như TP. Hải Khẩu, TP. Tam Á, Quỳnh Hải, Vạn Ninh, Lăng Thủy... Trong quá trình điền dã, tác giả đã tiến hành khảo sát trực tiếp tại 15 ngôi đền Ma Tổ, tham dự và ghi nhận trực tiếp 8 buổi lễ hội, thực hiện phỏng vấn sâu và phỏng vấn hồi cố 46 nhân vật liên quan (bao gồm các trưởng ban quản lý di tích, thủ nhang trông coi đền, người thực hành nghi lễ và các chuyên gia nghiên cứu văn hóa).

4. Nghi lễ thờ cúng Ma Tổ trong cộng đồng cư dân Hải Nam bao gồm những bước thực hành chính nào?

Lễ hội Ma Tổ tại các làng chài ven biển Hải Nam diễn ra tập trung vào ngày 23 tháng Ba và ngày 9 tháng Chín âm lịch. Lễ hội được cấu thành bởi quy trình 5 bước nghi lễ cổ truyền: (1) Lễ rượu lớn, (2) Lễ rượu sạch, (3) Lễ dạo chơi (nghi thức rước kiệu tượng thần tuần du quanh khu dân cư), (4) Lễ "về nhà mẹ đẻ", và (5) Lễ "lấy tro hương" của Lễ Phân thần. Các nghi lễ này phản ánh lòng tri ân vị thần hộ mệnh và gửi gắm ước nguyện cầu mưa thuận gió hòa, đánh bắt bội thu và gia đạo bình an của cư dân biển.

5. Luận án vận dụng những khung lý thuyết nào để phân tích chức năng và sự hồi sinh của tín ngưỡng Ma Tổ trong bối cảnh đương đại?

Luận án vận dụng hai khung lý thuyết chủ đạo từ các công trình quốc tế: (1) Lý thuyết về sự "tái phù phép" (Re-enchantment) và tìm kiếm sự bình an trong tính hiện đại của Philip Taylor (Modernity and Re-enchantment: Religion in Post-revolutionary Vietnam, 2007), dùng để lý giải cách thức người dân tìm kiếm điểm tựa tinh thần để vượt qua những âu lo, bất định của cuộc sống đương đại; (2) Lý thuyết về nền "kinh tế nghi lễ" (Ritual Economy) của Mayfair Yang (Re-enchanting Modernity: Ritual Economy and Society, 2020), dùng để phân tích mối tương tác giữa nhà nước, kinh tế thị trường và các thiết chế tín ngưỡng dân gian trong việc huy động vốn xã hội và tái tạo nguồn lực cộng đồng.

Kết luận

Luận án tiến sĩ "Văn hóa tín ngưỡng Ma Tổ ở đảo Hải Nam, Trung Quốc" của tác giả Zhu Si (Chu Tứ) là công trình nghiên cứu hệ thống, chuyên sâu dưới góc độ Văn hóa học về sự hình thành, thực hành và biến đổi của tín ngưỡng thờ nữ thần biển tại không gian hải đảo Hải Nam. Dựa trên nguồn tư liệu điền dã thực chứng tại 15 ngôi đền và 8 lễ hội kết hợp với khung lý thuyết về sự "tái phù phép" và "kinh tế nghi lễ", công trình đã làm sáng tỏ cấu trúc thực hành tín ngưỡng ở cả ba cấp độ gia đình, dòng họ và cộng đồng. Luận án khẳng định vị thế quan trọng của tín ngưỡng Ma Tổ trong việc đáp ứng nhu cầu tâm linh tìm kiếm sự bình an, củng cố cố kết xã hội, thúc đẩy phát triển kinh tế du lịch và đóng vai trò cầu nối văn hóa đối ngoại của đảo Hải Nam trong bối cảnh đương đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

VIàN HÀN LÂM KHOA HàC Xà HàI VIàT NAM HàC VIàN KHOA HàC Xà HÞI ZHU SI (CHU T¯) VN HOÁ TÍN NG¯äNG MA Tä â ĐÀO HÀI NAM, TRUNG QUàC LUÀN ÁN TI¾N S) VN HÓA HàC HÀ NÞI, 2024 VIàN HÀN LÂM KHOA HàC Xà HàI VIàT NAM HàC VIàN KHOA HàC Xà HÞI ZHU SI (CHU T¯) VN HOÁ TÍN NG¯äNG MA Tä â ĐÀO HÀI NAM, TRUNG QUàC Ngành: Vn hoá hác Mã sá: 9.40 LUÀN ÁN TI¾N S) VN HÓA HàC Ng°ái h°ßng d¿n khoa hác:PGS. Nguyßn Thß Yên HÀ NÞI, 2024 LàI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận án tiến sĩ này là công trình nghiên cău cāa riêng tôi d°ới sự h°ớng dẫn cāa ng°ßi h°ớng dẫn khoa hác. Nếu có gì sai sót tôi xin chßu hoàn toàn trách nhiám. Tác giÁ luÁn án Zhu Si (Chu T°) LàI CÀM ¡N Để hoàn thành luận án <Văn hóa tín ng°ỡng Ma Tổ á đÁo HÁi Nam, Trung Quốc=, ngoài nß lực cāa bÁn thân, tôi đã nhận đ°ợc rÃt nhiều sự giúp đỡ từ các cá nhân và tập thể.

Tr°ớc hết, tôi xin trân tráng gửi lßi cÁm ¡n đến các thầy cô đã tham gia giÁng d¿y và gợi ý trong quá trình thực hián luận án t¿i khoa Văn hóa hác, Hác vián Hác vián Khoa hác xã hái, Vián Hàn lâm Khoa hác xã hái Viát Nam. Tôi xin gửi lßi cÁm ¡n chân thành đến các nhà khoa hác đã nhiát tình đóng góp nhiều ý t°áng cho bÁn thÁo cāa luận án nh° PGS.TS Nguyßn Thß Yên, GS.TS Lê Hồng Lý, PGS.TS Nguyßn Thß Ph°¡ng Châm, PGS.TS Ph¿m Quỳnh Ph°¡ng, PGS.TS Đß Lan Ph°¡ng, TS Hoàng Cầm, TS Phan Thß Hoa Lý, PGS.TS Trần Thß Hồng H¿nh, Đß Lan Ph°¡ng. Đặc biát là PGS.TS Nguyßn Thß Yên đã tận tình chỉ d¿y và h°ớng dẫn tôi thực hián luận án, cô không những m°ợn cuốn sách nghiên cău cāa mình cho em, mà còn nhß TS Phan Thß Hoa Lý sao chép những tài liáu liên quan đến đề tài nghiên cău cāa em. Suốt 5 năm, sự nghiêm khắc và giúp đỡ cāa cô với tôi là điều không thể quên.TS Nguyßn Thß Ph°¡ng Châm tận tâm giúp đỡ tôi trong 5 năm, không có sự quan tâm đó, khó mà t°áng t°ợng đ°ợc <cuác đßi hác thuật= mong manh cāa tôi l¿i kiên c°ßng nh° vậy.TS Lê Hồng Lý, ng°ßi rÃt đ°ợc kính tráng cũng luôn bày tỏ sự quan tâm đến khÁ năng tôi hoàn thành luận án này.

TS Hoàng Cầm, ng°ßi hiểu biết nhiều lý thuyết về Nhân hác, luôn gợi ý về lý thuyết nghiên cău và cung cÃp cho tôi mát số thông tin hác thuật vô cùng quan tráng. Sự yêu mến cāa các vß tiền bối này là mát trong những đáng lực quan tráng thúc đẩy tôi theo đuổi viác hác. Tôi xin bày tỏ lòng biết ¡n đến há qua đây. Tôi xin bày tỏ lòng biết ¡n đến các chß hác tr°ớc nh° TS Nguyßn Thß Ph°¡ng, và các chß hác sau nh° Nguyßn Bích Ngác, cùng các b¿n hác khác nh° Hoàng Thß Mai Sa; các b¿n Viát Nam tôi quen á Trung Quốc nh° TS Nguyßn Ph°ớc Tài, ThS.

Đo¿n Ngác Chung, Đ¿i hác Hà Môn; ThS. Nguyßn Thß Hiền và Lê Thß Ph°¡ng H¿nh, Đ¿i hác QuÁng Tây. đã giúp đỡ tìm kiếm tài liáu, quét hình Ánh và đ°a ra góp ý, đóng góp công săc lớn cho viác hoàn thành luận án này. CÁm ¡n TS Nguyßn Ngác Toàn và em Nguyßn Thß Mai Tuyết từ Phòng Hợp tác và Giao l°u Quốc tế cāa tr°ßng đã hß trợ tôi trong viác làm thā tÿc sang Viát Nam hác tập.

Đồng thßi, tôi xin chân thành cÁm ¡n th° ký Nguyßn Thß Mai H°¡ng cāa hác vián đã khích lá và hß trợ tôi trong quá trình hác tập. Xin cÁm ¡n Ban giám đốc Hác vián Khoa hác xã hái và lãnh đ¿o tr°ßng Đ¿i hác S° ph¿m HÁi Nam, Trung Quốc đã t¿o điều kián cho tôi hác tập. Cuối cùng, tôi xin bày tỏ lòng biết ¡n sâu sắc đến bố mẹ và các em đã luôn mong đợi và khuyến khích, giúp tôi có thêm đáng lực hoàn thành luận án. Tác giÁ luÁn án Zhu Si (Chu T°) MĀC LĀC Mâ ĐÀU.

1 Ch°¢ng 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, C¡ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHÁI QUÁT VỀ TÍN NGƯỠNG MA TỔ Ở TRUNG QUỐC. Tång quan tình hình nghiên cąu. Các nghiên cău về tín ng°ỡng Ma Tổ cāa đÁo HÁi Nam á các n°ớc Đông Nam Á. Các nghiên cău về tín ng°ỡng Ma Tổ á Trung Quốc trong xã hái đ°¡ng đ¿i.

Các nghiên cău về tín ng°ỡng Ma Tổ á đÁo HÁi Nam .4 Nhận xét, đánh giá. Khái niám và c¢ sã lý luÁn. Khái quát vÁ tín ng°ång Ma Tå ã Trung Quác. Bối cÁnh lßch sử và sự hình thành tín ng°ỡng Ma Tổ á Phúc Kiến Trung Quốc.

Sự lan tỏa cāa tín ng°ỡng Ma Tổ á Trung Quốc và trên thế giới. 51 Tiểu k¿t ch°¢ng 1. 56 Ch°¢ng 2: BàI CÀNH ĐÞA LÝ, DÂN C¯, KINH T¾, VN HÓA Xà HÞI ĐÀO HÀI NAM VÀ TÍN NG¯äNG MA Tä â ĐÀO HÀI NAM. Bái cÁnh đßa lý, dân c°, kinh t¿, vn hóa xã hßi đÁo HÁi Nam .1 Bối cÁnh đßa lý, dân c° đÁo HÁi Nam.

Bối cÁnh kinh tế, xã hái gắn với các vùng văn hóa đÁo HÁi Nam. Tång quan vÁ tín ng°ång Ma Tå ã đÁo HÁi Nam .Tín ng°ỡng Ma Tổ trong tổng thể tín ng°ỡng dân gian đÁo HÁi Nam.2 Tín ng°ỡng Ma Tổ á đÁo HÁi Nam theo dißn trình lßch sử. Sự thßnh v°ợng cāa tín ng°ỡng Ma Tổ á đÁo HÁi Nam thßi kỳ Minh, Thanh. Tín ng°ỡng Ma Tổ á đÁo HÁi Nam từ sau giÁi phóng (1949) đến nay.

Tín ng°ång Ma Tå t¿i các Hßi quán HÁi Nam ã các n°ßc Đông Nam Á. 87 Tiểu k¿t ch°¢ng 2. 94 Ch°¢ng 3: VN HOÁ TÍN NG¯äNG MA Tä CĂA ĐÀO HÀI NAM TRONG GIAI ĐO¾N HIàN NAY. Vn hóa tín ng°ång Ma Tå trong gia đình.

Vn hóa tín ng°ång Ma Tå căa dòng há Lâm. Về c¡ sá thß tự. Thực hành nghi lß. Vn hóa tín ng°ång Ma Tå trong cßng đãng.

Đền thß Ma Tổ. Đặc điểm kiến trúc, mỹ thuật và bài trí đián thần. Viác trông coi và quÁn lý. Thực hành nghi lß thß cúng Ma Tổ trong cáng đồng.

142 Tiểu k¿t ch°¢ng 3. 153 Ch°¢ng 4: CHĄC NNG, VÞ TH¾ CĂA VN HOÁ TÍN NG¯äNG MA Tä ĐÀO HÀI NAM TRONG BàI CÀNH Đ¯¡NG Đ¾I VÀ VIàC BÀO TâN PHÁT HUY. Chąc nng căa vn hóa tín ng°ång Ma Tå trong bái cÁnh kinh t¿, chính trß và vn hóa - xã hßi đÁo HÁi Nam hián nay. Chăc năng đáp ăng nhu cầu bình an.

Chăc năng đáp ăng nhu cầu phát triển kinh tế. Chăc năng cố kết gia đình, dòng tác, cáng đồng. Vn hóa tín ng°ång Ma Tå trong chính sách phát triển vn hóa xã hßi, kinh t¿, chính trß căa đÁo HÁi Nam hián nay. Văn hóa tín ng°ỡng Ma Tổ với chính sách bÁo tồn phát huy di sÁn văn hóa dân tác.

Văn hóa tín ng°ỡng Ma Tổ với chính sách phát triển kinh tế du lßch 172 4. Văn hóa tín ng°ỡng Ma Tổ với chính sách đối ngo¿i. Mßt sá v¿n đÁ liên quan đ¿n bÁo tãn, phát huy vn hóa tín ng°ång Ma Tå căa đÁo HÁi Nam hián nay. 178 Tiểu k¿t ch°¢ng 4.

184 DANH MĀC BÀI BÁO LIÊN QUAN LUÀN ÁN. 189 TÀI LIàU THAM KHÀO. 227 DANH MĀC CÁC CHỮ VI¾T TÂT AL: Âm lßch Cb: Chā biên GS: Giáo S° HN: Hà Nái NCS: Nghiên cău sinh Nxb.: Nhà xuÃt bÁn PGS: Phó giáo s° T/c: T¿p chí Tp.: Thành phố TS: Tiến sỹ Ttr: Thß trÃn UNESCO: Tổ chăc Văn hóa, Giáo dÿc, Khoa hác Liên hợp quốc VHLKHXH: Vián Hàn lâm Khoa hác xã hái Mâ ĐÀU 1. Tính c¿p thi¿t căa đÁ tài ĐÁo HÁi Nam còn đ°ợc gái là Quỳnh Châu, Quỳnh Nhai, gái tắt là <Quỳnh=, nằm á phía Nam Trung Quốc, có dián tích lÿc đßa là 35.4 nghìn km², trong đó dián tích biển chiếm khoÁng 2 triáu Km2, đ°ßng ven biển dài 3,743.56 km, tài nguyên ng° nghiáp đa d¿ng, phong phú.

Dân c° trên đÁo khoÁng 10.232 ng°ßi, chā yếu sinh sống vào các nghề chính nh° ng° nghiáp, nông nghiáp và du lßch. Đây là hòn đÁo với vß trí đßa lý có nhiều nét đặc biát và xã hái mang tính chÃt má, thoáng h¡n so với các vùng khác trong cÁ n°ớc. ĐÁo HÁi Nam, với vß thế đặc biát cÁ về đßa lý lẫn văn hóa, đã trá thành n¡i gặp gỡ và giao l°u trong đó tín ng°ỡng Ma Tổ nổi bật nh° mát phần quan tráng trong văn hóa tâm linh cāa ng°ßi dân n¡i đây. Sự kết hợp cāa các yếu tố từ ng°ßi di c° và ng°ßi đßa ph°¡ng đã t¿o nên mát văn hóa tín ng°ỡng Ma Tổ đặc sắc, phÁn ánh sự hoà quyán giữa truyền thống và sự thích nghi với môi tr°ßng sống mới.

Điều này cho thÃy sự cần thiết phÁi nghiên cău để hiểu rõ cách thăc văn hóa tín ng°ỡng Ma Tổ đ°ợc cÃu thành và duy trì trong cáng đồng HÁi Nam hián đ¿i, đặc biát là trong bối cÁnh kinh tế, chính trß và xã hái đang biến đổi m¿nh mẽ. Tính cÃp thiết cāa đề tài còn nằm á viác tín ng°ỡng Ma Tổ không chỉ là phÁn ánh đßi sống tâm linh, mà còn thể hián sự đoàn kết cáng đồng, giáo dÿc truyền thống và là nguồn cÁm hăng cho sự phát triển du lßch tâm linh, mang l¿i lợi ích kinh tế cho đßa ph°¡ng. Đồng thßi, viác nghiên cău và hiểu biết sâu sắc về văn hóa tín ng°ỡng Ma Tổ giúp đßnh hình bÁn sắc văn hóa dân tác trong bối cÁnh toàn cầu hóa, đÁm bÁo sự gìn giữ và phát triển bền vững cāa di sÁn văn hóa phi vật thể này. Nghiên cău này sẽ giÁi đáp hai câu hỏi chính: Thă nhÃt, văn hóa tín ng°ỡng Ma Tổ á đÁo HÁi Nam đ°ợc cÃu thành từ những yếu tố c¡ bÁn nào và 1 cách thăc thực hành cāa ng°ßi dân đ°¡ng đ¿i ra sao; Thă hai, chăc năng và vß thế cāa văn hóa tín ng°ỡng Ma Tổ d°ới sự Ánh h°áng cāa bối cÁnh kinh tế, chính trß, văn hóa - xã hái cāa đßa ph°¡ng hián nay nh° thế nào.

Sự hiểu biết sâu sắc về những yếu tố này sẽ cung cÃp cái nhìn toàn dián về văn hóa tín ng°ỡng Ma Tổ t¿i HÁi Nam, đồng thßi góp phần bÁo tồn và phát huy giá trß văn hóa tâm linh này trong xã hái hián đ¿i. Với những lý do khoa hác và thực tißn nh° vậy, tôi chán đề tài nghiên cău về <Văn hoá tín ngưỡng Ma Tổ á đảo Hải Nam, Trung Quốc= làm đề tài luận án Tiến sĩ, chuyên ngành Văn hoá hác. Māc đích và nhiám vā nghiên cąu căa luÁn án 2.