Chương 1 GIỚI THIỆU CHUNG VỀ TRUYỆN CỔ TÍCH VÀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU TRUYỆN CỔ TÍCH THẦN KỲ Ở VIỆT NAM 1. Khái quát về truyện cổ tích 1. Khái niệm về truyện cổ tích Theo Nhikiphôrôp, nhà nghiên cứu folklore Nga, trong bài viết nhan đề “Truyện cổ tích, sự lưu hành truyện cổ tích và những người kể chuyện cổ tích” trích trong Văn hóa dân gian mấy vấn đề phương pháp luận và nghiên cứu thể loại của Chu Xuân Diên đưa ra định nghĩa ngắn gọn như sau: “Truyện cổ tích là những truyện kể truyền miệng, lưu hành trong nhân dân, có mục đích giải trí người nghe, nội dung kể lại những sự kiện khác thường (những sự kiện tưởng tượng có tính chất thần kỳ hoặc thế sự) và mang những nét đặc trưng về hình thức cấu tạo và phong cách thể hiện” [12;2001]. Trong nghiên cứu văn học dân gian có nhiều định nghĩa về truyện cổ tích.
Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Đổng Chi, ông nhận xét: “Khi nói đến truyện cổ tích hay truyện đời xưa chúng ta đều sẵn có quan niệm cho rằng đó là một danh từ chung bao gồm hết thảy mọi chuyện do quần chúng vô danh sáng tác và lưu truyền qua các thời đại. Cũng vì thế, xác định nội dung từng loại truyện khác nhau để đi đến phân loại truyện cổ vẫn là công việc hứng thú và luôn có ý nghĩa … Tuy nhiên công việc đó đến nay vẫn chưa hoàn thành vẫn chưa có một kiến giải nào khả dĩ gọi là thỏa đáng”[5; tr11-12]. Thời điểm đó Nguyễn Đồng Chi chưa đưa ra được một khái niệm cụ thể về truyện cổ tích mà mới chỉ nêu ra sự lẫn lộn giữa hai khái niệm “truyện cổ” và “truyện cổ tích”. Hiện tượng này không chỉ bắt gặp ở Việt Nam ta mà còn là hiện tượng của toàn thế giới nói chung và các nhà nghiên cứu folklore nói riêng.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN http://www.vn/ Giáo trình Văn học dân gian Việt Nam, Hoàng Tiến Tựu đã định nghĩa về truyện cổ tích như sau: “Truyện cổ tích là một loại truyện kể dân gian ra đời từ thời kỳ cổ đại, gắn liền với quá trình tan rã của chế độ công xã nguyên thủy, hình thành của gia đình phụ quyền và phân hóa giai cấp trong xã hội; nó hướng vào những vấn đề cơ bản những hiện tượng có tính phổ biến trong đời sống nhân dân, đặc biệt là những xung đột mang tính chất riêng tư giữa người với người trong phạm vi gia đình và xã hội. Nó dùng một thứ tưởng tượng và hư cấu riêng “có thể gọi là tưởng tượng và hư cấu cổ tích”, kết hợp với các thủ pháp nghệ thuật đặc thù khác để phản ánh đời sống và mơ ước của nhân dân đáp ứng nhu cầu hiện thực, thẩm mỹ giáo dục và giải trí của nhân dân trong thời kỳ những hoàn cảnh lịch sử khác nhau của xã hội có giai cấp (ở nước ta chủ yếu là xã hội phong kiến” [83]. Trong Văn học dân gian Việt Nam do Đinh Gia Khánh (chủ biên), Chu Xuân Diên, Võ Quang Nhơn, Nhà xuất bản Giáo dục năm 2008, cho rằng: “Truyện cổ tích xuất hiện phần lớn khi công xã thị tộc tan rã và được thay thế bằng gia đình riêng lẻ, khi xã hội có phân chia giai cấp. Truyện cổ tích chủ yếu phản ánh cuộc đấu tranh xã hội, nội dung chính của lịch sử khi ấy.
Truyện cổ tích có thể đặt ra những vấn đề liên quan đến cuộc đấu tranh giữa người với thiên nhiên, nhưng trước hết và chủ yếu nó phản ánh những mâu thuẫn giai cấp”[44]. Giáo trình Văn học dân gian do giáo sư Vũ Anh Tuấn chủ biên có mục viết về truyện cổ tích đã định nghĩa như sau: “Truyện cổ tích là sáng tác dân gian thuộc loại hình tự sự, chủ yếu sử dụng yếu tố nghệ thuật kì ảo để thể hiện cái nhìn hiện thực của nhân dân với đời sống, bộc lộ quan niệm về đạo đức cũng như về công lý xã hội và ước mơ một cuộc sống tốt đẹp hơn của nhân dân lao động”[80]. Theo Nguyễn Bích Hà, giáo trình Văn học dân gian Việt Nam định nghĩa: “Truyện cổ tích là những truyện có yếu tố hoang đường kì ảo, nó ra Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN http://www.vn/ đời sớm nhưng đặc biệt nở rộ trong xã hội có sự phân hóa giàu nghèo, xấu tốt. Qua những số phận khác nhau của nhân vật, truyện trình bày kinh nghiệm sống, quan niệm đạo đức, lí tưởng và ước mơ của nhân dân lao động về một xã hội công bằng dân chủ, hạnh phúc”[27].
Còn các tác giả trong Từ điển thuật ngữ văn học, truyện cổ tích là “một loại truyện kể dân gian nẩy sinh từ xã hội nguyên thủy nhưng chủ yếu phát triển trong xã hội có giai cấp với những chức năng chủ yếu là phản ánh và lí giải những vấn đề xã hội, những số phận khác nhau của con người trong cuộc sống muôn màu muôn vẻ khi đã có chế độ tư hữu tài sản, có gia đình riêng (chủ yếu là giâ đình phụ quyền ) có mâu thuẫn giai cấp và đấu tranh xã hội quyết liệt”[24]. Các khái niệm tuy có sự khác nhau về cách diễn đạt nhưng bản chất mà các tác giả đưa ra đều có những đặc điểm giống nhau. Tăng Kim Ngân đã khái quát hàng loạt định nghĩa về truyện cổ tích và đưa ra được nhận xét những nét giống nhau như sau: “Truyện cổ tích nẩy sinh từ trong xã hội nguyên thủy do đó có những yếu tố phản ánh quan niệm thần thoại của nhân dân về các hiện tượng tự nhiên xã hội và có ý nghĩa ma thuật. Chủ đề chủ yếu của nó là chủ đề xã hội, phản ánh nhận thức của nhân dân về những xung đột đặc trưng cho các thời kỳ lịch sử khi đã có chế độ tư hữu tài sản, có gia đình riêng có mâu thuẫn giai cấp và đấu tranh giai cấp.
Truyện cổ tích biểu hiện cách nhìn nhận thức của nhân dân đối với thực tại, đồng thời nói lên những quan điểm đạo đức, những quan điểm về công lý xã hội và ước mơ về cuộc sống tốt đẹp hơn cuộc sống hiện tại. Truyện cổ tích là những sản phẩm của trí tưởng tượng phong phú của nhân dân và ở một bộ phận chủ yếu, yếu tố tưởng tượng thần kỳ tạo nên một đặc trưng nổi bật trong phương pháp phản ánh hiện thực và ước mơ” [57]. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN http://www.vn/ Cũng trong giáo trình này, Tăng Kim Ngân đã nêu lên quan điểm của tác giả Lê Chí Quế khi bàn về bản chất thể loại của truyện cổ tích:“Truyện cổ tích là sáng tác dân gian thuộc loại hình tự sự mà thuộc tính của nó là xây dựng trên những trục cốt truyện. Truyện cổ tích là tác phẩm nghệ thuật được xây dựng thông qua sự hư cấu nghệ thuật thần kỳ.
Truyện cổ tích là thể loại hoàn chỉnh của văn học dân gian được hình thành một cách lịch sử. Sự hư cấu thần kỳ trong truyện cổ tích do hiện thực đời sống quy định và nó chịu sự biến đổi theo quá trình lịch sử”[57]. Có thể nói truyện cổ tích là những truyện đời xưa được nhân dân lưu giữ lại. Nó mang tính chất hư cấu, kì ảo.
Truyện có nội dung phong phú nhằm phản ánh và lí giải hiện thực xã hội những số phận khác nhau của con người khi có chế độ tư hữu, dần thoát khỏi chế độ xã hội nguyên thủy; đồng thời truyện phản ánh mối quan hệ giữa con người với con người, con người với thiên nhiên nhằm phản ánh những ước mơ khát vọng của nhân dân lao động về một xã hội công bằng dân chủ. Bản chất và cảm xúc cội nguồn của truyện cổ tích Truyện cổ tích là thể loại đặc biệt quan trọng của văn học dân gian. Truyện cổ tích không giống với thể loại thần thoại ra đời trong thời nguyên thủy, là đặc sản của xã hội thị tộc khi chưa phân hóa giai cấp. Vì thế nhân vật trong thần thoại chủ yếu là các vị thần.
Trong khi đó truyện cổ tích là sản phẩm của xã hội bắt đầu có sự phân chia giai cấp, nhân vật phản ánh chủ yếu trong cổ tích là người. Tuy nhiên vẫn có những trường hợp bị nhầm lẫn giữa cổ tích và thần thoại vì chúng ta đều biết rằng một số thần trong thần thoại vốn xuất thân từ xã hội loài người. Nhân vật chính trong truyện cổ tích chính là các hình tượng có thật ở ngoài đời sống của xã hội loài người, khi xã hội có sự phân chia giai cấp, phân chia giàu nghèo. Truyện là loại văn xuôi truyền miệng do nhân dân lao động sáng tác nên đặc trưng về nhân vật cổ tích là hệ thống những nhân vật có Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN http://www.vn/ số phận bất hạnh, trong đó nổi lên là nhân vật mồ côi, nhân vật người em út, nhân vật người con riêng.
Đây là ba hình tượng nhân vật chủ yếu chiếm số lượng đông đảo nhất trong thể loại truyện cổ tích, đặc biệt là cổ tích thần kỳ. Nói tóm lại bản chất của truyện cổ tích là truyện của những người cùng khổ. Ba nhân vật cùng khổ đầu tiên của nhân loại đã trở thành 3 nguyên mẫu của những nhân vật cổ tích, đó là nhân vật người mồ côi, người em út, người con riêng. Cảm xúc sáng tạo chủ đạo của các tác giả cổ tích là cảm xúc về những số phận nghèo hèn.
Cuộc đấu tranh muôn màu trong cổ tích là cuộc đấu tranh giữa cái Thiện và cái Ác. Tác giả dân gian luôn yêu thương chở che mà mơ ước hạnh phúc đến với những con người hiền lành lương thiện, đối với những kẻ xấu xa độc ác là thái độ phê phán và luôn phải nhận lấy sự trừng phạt thích đáng đúng với câu “Ở hiền gặp lành, ác giả ác báo”. Truyện cổ tích là những truyện chứa đựng những lớp nghĩa sâu xa, là những bài học, những lời khuyên của ông cha dành cho con cháu về tình yêu thương đồng loại, về số phận của nhân dân đau khổ, nhất là với truyện cổ tích thần kỳ điều này được thể hiện rất rõ. Lâu nay nói đến truyện cổ tích người ta thường chỉ nghĩ đến sự hoang đường, phi lý để thể hiện ước mơ không thể có ở thời đại cổ tích.
Những nhà mỹ học lớn như Ăng ghen đã nhấn mạnh đến sự hoang đường kỳ ảo. Ăng ghen nói đại ý: các tác giả cổ tích bằng tinh thần yêu đời yêu cuộc sống đã biến những người vợ khỏe mạnh của mình thành những nàng công chúa, biến cái lầu rách cũ nát thành những tòa lâu đài… M.Gorki cũng là người nói về cổ tích rất hay.