chương 1. Và cuối cùng, chúng tôi tập hợp thông tin về tiểu sử của Lê Hoàng cùng những bộ phim được lựa chọn đề khảo sát. Lí thuyết tác giả Với một cuốn tiéu thuyết hay một bức tượng, một bản nhạc hay một bức tranh, chúng ta dé dàng nhận biết chủ thể sáng tao và ghi nhận vai trò tác giả của những tác phẩm này. Phong cách của họ quyết định thành công nghệ thuật cho các sản phẩm sáng tạo thuộc loại hình nghệ thuật mang tính cá nhân.
Tuy nhiên, với một bộ phim, việc xác định vị trí và tầm ảnh hưởng của tác giả phức tạp hơn. Đạo diễn hợp tác với nhiều cá nhân khác nhưng là người đưa ra quyết định nghệ thuật cuối cùng ở tat cả các khâu như thiết kế ánh sáng, khung hình, tạo dựng bối cảnh, lựa chọn phong cách phục trang, hóa trang. Nhiều lí thuyết tác giả (Auteur Theory) đã được công bó, gan liền với sự phát triển của các nền điện ảnh có nhiều thành tựu trên thế giới. Ở phần tiếp theo, chúng tôi sẽ trình bày sự hình thành và phát triển của lí thuyết tác giả.
Sau đó, chúng tôi sẽ khảo sát nguyên tắc xác định phong cách tác giả và vị trí của tác giả trong điện ảnh.1 Sự hình thành và phát triển của lí thuyết tác giả Quan niệm tác giả của một bộ phim là biên kịch tổn tại trong một thời gian dài. Điều này xuất phát từ khởi nguyên của điện ảnh, khi điện ảnh chỉ là những thước 15 phim ngắn ghi hình quang cảnh đời sống thực, như những thước phim về đoàn tàu hoạt động trên sân ga hay nhà máy tan tầm của anh em nhà Lumière; cho tới khi xuất hiện việc viết kịch bản phim - một yếu tố vay mượn từ nghệ thuật sân khấu - thì biên kịch trở thành vai trò quan trọng trong quy trình thực hiện một bộ phim. “Bộ phim được coi là hoàn thành khi kịch bản được viết xong” [29; tr. Tuy nhiên, vào cuối những năm 1940, tại Pháp đã xảy ra cuộc tranh cãi kịch liệt giữa các đạo diễn và những biên kịch về vai trò của họ trong các bộ phim.
Câu hỏi: ai xứng đáng được ghi danh là tác giả của bộ phim đã thu hút nhiều nhà làm phim và nhà lí luận tham gia tranh luận. Vấn đề trên phần nào được hòa giải sau khi Alexandre Astruc cho rang đạo diễn mới dich thực là tác giả của một bộ phim, như nhà văn là tác giả của tác phẩm văn chương vậy. Cái nhìn, quan niệm và cá tính sáng tạo của đạo diễn quyết định tất cả các yếu tố tự sự và phong cách nghệ thuật của bộ phim. Từ đó, quan điểm xem đạo diễn mới là tác giả của bộ phim đã hình thành.
Quan điểm nay được Alexandre Astruc công bố trong May quay cây bút (La Camera Stylo) (1948): “Tác gia - nhà làm phim viết với chiếc máy quay của anh ta giống như nha văn viết với cây bút của minh vậy” [1; tr. Trong lịch sử điện ảnh đã xuất hiện nhiều đạo diễn xây dựng phong cách làm phim riêng có, vượt lên trên câu chuyện phim. Năm 1927, bộ phim thành công đầu tiên cua Alfred Hitchcock The Lodger: A Story of the London Fog ra đời đã hình thành thé loại phim “thriller” (rùng rợn, giật gân). Trong suốt sự nghiệp làm phim tại Hollywood của mình, ông tiếp tục thực hiện nhiều bộ phim ở thé loại này, tạo nên phong cách Hitchcock (Hitcockian).
Hitchcock sử dụng thủ pháp dựng phim va chuyên động máy quay bắt chước góc nhìn của một ngudi/thé hiện điểm nhìn của nhân vật (Point of View), nhờ đó khiến người xem chim dam vào cảm xúc hồi hộp, sợ hãi đang diễn ra trên khung hình. Đây là hiệu quả cảm xúc mà những nhà biên kịch không thê mang lại từ câu chữ trong kịch bản. Một minh chứng khác về vai trò đạo diễn vượt lên trên vai trò của biên kịch, đó là cách làm phim của những đạo diễn trong Làn sóng mới Pháp noi lên từ nửa cuối thập niên 1950. Phim của Làn sóng mới Pháp đã khiến khán giả “kinh ngạc về mặt phong cách hơn là nội dung câu chuyện”, bởi những thủ pháp như “jump cut” (cắt cảnh đột ngột - lược thời gian), đóng băng 16 gương mặt biểu cảm của diễn viên, sử dụng cảnh quay dài, pan (để máy trên chân máy quay cố định và lia máy).
Các đạo diễn Francois Truffaut, Jean Godard, Alain Resnais đã thử nghiệm nhiều ngôn ngữ điện ảnh mới, là minh chứng cho việc đạo diễn có thể tạo ra những bộ phim có tính thể nghiệm về kĩ thuật, chứ không chỉ là ghi lại các hình ảnh đời thực. Như vậy, trên thực tế, biên kịch không giữ thế độc tôn trong việc tạo nên thành công của một bộ phim; mà chính đạo diễn, bang nang luc cua minh đã mang đến hình thức cho câu chuyện, nhân vật, chi tiết. Về khía cạnh lí luận, năm 1951, tạp chí Số tay điện ảnh (Cahiers du Cinéma) (Jacques Doniol-Valcroze ấn hành) đăng nhiều bài phê bình gây tranh cãi về tiếp cận tác giả điện ảnh của những nhà phê bình trẻ như Eric Rohmer, Jean - luc Godard va Francois Truffaut. Bài luận Une Certaine Tendance du Cinéma Francais (Một xu hướng tat yếu trong nên điện ảnh Pháp) của Truffaut “tan công trực điện vào điện ảnh chất lượng như “những bộ phim của người viết kịch ban’”, những tác phẩm bộc lộ sự thiếu tính độc đáo và phụ thuộc vào những tác phẩm văn học kinh điển.
Truffaut cũng chỉ trích suy nghĩ đề cao vai trò của người viết kịch bản trên đạo diễn, khi coi đạo diễn đơn giản chỉ là người dan dựng, là “một diễn viên” [1; tr. Nhiều nhà phê bình, đặc biệt là những người chịu ảnh hưởng của Làn sóng mới Pháp cho rằng kịch bản chỉ là nguyên cớ cho hoạt động làm phim, đạo diễn mới là người quyết định các khuôn hình và đưa ra thông điệp của bộ phim qua những khuôn hình đó. “Nói về một bộ phim tác giả là nói về tất cả những thực hành làm phim được đưa vào trong quá trình dựng kịch bản đó thành phim, chứ không phải chỉ nói về kịch bản phim đó” [29; tr. Nhu vậy, trên cả lĩnh vực thực tiễn va lĩnh vực lí luận, đạo diễn đã được thừa nhận là tác giả của một bộ phim.
Cách tiếp cận tác giả của các nhà phê bình chịu ảnh hưởng Lan sóng mới Pháp được những nhà phê bình Anh như lan Cameron, Mark Shivas, Victor Perkins đón nhận qua các bài đăng trên tạp chí Movie. Họ cũng cho rằng: “tác giả xét về mặt tự biểu hiện là những đạo diễn có sự thống nhất về đề tài và phong cách trong các tác phẩm của mình” [29; tr. Nhưng khác với những nhà phê bình khởi xướng ra cách tiếp cận tác giả của Pháp, họ không đồng nhât khái niệm đạo diễn và tác giả. “Họ nhận ra rắng ngay cả tác giả cũng có thê làm 17 bộ phim tôi và các đạo diễn có thé làm một bộ phim hay” [29; tr.
Dù tiếp cận một cách cực đoan như những nhà phê bình của Cashier du cinema hay nhìn nhận khách quan hơn như những nhà phê bình Anh trên tạp chí Movie, thì họ đều cho rằng, tác giả là một đạo diễn có sự thống nhất về phong cách và đề tài qua các bộ phim của mình. Theo dong thời gian, cách tiếp cận tác giả tiếp tục phát triển tại Mỹ vào đầu những năm 60. Nhà phê bình Mỹ Andrew Sarris bắt đầu công bố “học thuyết tác giả” như một cách dé hiểu lịch sử điện ảnh Mỹ. Qua tiểu luận Các liu ý về học thuyết tác gia năm 1962 (Notes on the Auteur Theory in 1962) trên tạp chi Film Culture, ông cho rằng “li thuyết tac giả chủ yếu là lịch sử điện ảnh Mỹ vi nó phát triển nhận thức có tính lịch sử về những gì các đạo diễn Mỹ đã đạt được trong quá khứ” [29; tr.
“Tiêu chuẩn đánh giá một tác giả của Sarris cũng như các nhà phê bình tác giả khác, đó là sự thống nhất về phong cách (làm như thế nào) và đề tài (làm cái gì) trong các phim của đạo diễn” [29; tr. Warren Buckland, dẫn theo The American x Cinema, cũng khang định “Điểm bao quát của một phong cách có ý nghĩa là nó thống nhất được làm về cái gì và làm như thế nào thành một sự trình bày mang tính cá nhân” [29; tr. Day là một trong những quan điểm quan trọng trong các lí thuyết tiếp cận tác giả trong hơn hai thập kỉ. Học thuyết này mở ra cách tiếp cận tác giả điện ảnh với tư cách một cá nhân có cái nhìn, quan điểm và phong cách - hay còn gọi là cá tính sáng tạo ảnh hưởng trực tiếp tới bộ phim, làm nên phong cách tác giả.
Nguyên tắc xác định phong cách tác giả David Bordwell va Kristin Thompson trong Nghệ thudt điện ảnh khang định: “phong cách phim là kết qua của sự kết hop những yếu tố bắt buộc lich sử va su lựa chon tự do” [2; tr. Phong cách tác gia được xác định nhờ phương thức phân tích phim: - Tìm ra cấu trúc tổ chức phim, hệ thống hình thức tự sự và phi tự sự của nó. - Nhận diện những kĩ thuật chủ chốt được sử dụng. - Vạch ra những mô hình kĩ thuật trong một bộ phim hoàn chỉnh.
18 - Dé xuất những chức năng cho kĩ thuật chủ chốt và mẫu hình mà chúng tạo nên. Phương thức này giúp chúng ta xác định được phong cách của đạo diễn trong một bộ phim. Đề tìm hiểu về phong cách tác giả, chúng ta cần lựa chọn nhiều tác phẩm của đạo diễn đó trong một khoảng thời gian sáng tạo, đặt chồng các phim đó lên nhau, tìm ra các yếu tố lặp đi lặp lại. Các yếu tố này thuộc cả khu vực tự sự và ngôn ngữ điện ảnh.
David Bordwell và Kristin Thompson đã đưa ra ý kiến rằng: “một đạo diễn thực sự chỉ có thể làm một phim và không ngừng làm lại bộ phim đó” [1; tr. Nhưng các nhà phê bình theo phong cách tiếp cận tác giả đều chống lại phương thức sản xuất rất công thức của nền đại công nghiệp điện ảnh Hollywood - nơi mà mọi phương thức của tác giả đều nhằm mục đích thê hiện nội dung của một kịch bản ba hồi kinh điển hoặc làm lại (Remake) những bộ phim thành công của chính nền điện ảnh Mỹ hay các nền điện ảnh khác trên thế giới. Do đó, một tác giả thành công là người không ngừng sáng tạo trên hành trình sáng tác của mình.