Nghiên cứu tiêu chí làng sinh thái thích ứng với biến đổi khí hậu tại Đồng bằng sông Cửu Long

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu tiêu chí xây dựng làng sinh thái thích ứng biến đổi khí hậu tại đồng bằng sông Cửu Long, dựa vào cộng đồng nông thôn.

• Tác giả: Nguyễn Thị Dịu
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Kiều Băng Tâm
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Khoa học Môi trường
• Đề tài: Tiêu Chí Làng Sinh Thái Thích Ứng Biến Đổi Khí Hậu
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỞ ĐẦU
• 2. CHƯƠNG 1: Tổng quan về đồng bằng sông Cửu Long
• 1.1. Điều kiện tự nhiên
• 1.1.1. Vị trí địa lý
• 1.1.2. Đặc điểm địa hình
• 1.1.3. Đặc điểm khí hậu
• 1.1.4. Đặc điểm thủy văn
• 1.1.4.1. Hệ thống sông ngòi, kênh rạch
• 1.1.4.2. Dòng chảy
• 1.1.4.3. Thủy triều
• 1.2. Hiện trạng kinh tế - xã hội
• 1.2.1. Dân số
• 3. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Đánh giá đặc điểm dân cư nông thôn khu vực nghiên cứu
• 4.2. Đánh giá tổng quan quá trình hình thành và phát triển dân cư nông thôn
• 4.3. Đánh giá tập quán cư trú trước đây và hiện nay của cư dân ĐBSCL
• 4.4. Đặc điểm điều kiện sống khu vực khảo sát
• 4.5. Cơ sở để xây dựng các tiêu chí cho làng sinh thái
• 4.5.1. Cơ sở xác định tiêu chí
• 4.5.2. Nguyên tắc cơ bản xây dựng tiêu chí
• 4.5.3. Xây dựng tiêu chí cho LST thích ứng với BĐKH
• 4.5.4. Đề xuất một số tiêu chí LST thích ứng với BĐKH vùng ĐBSCL
• 4.5.5. Xây dựng tiêu chí, chỉ tiêu đề xuất
• 4.5.5.1. Tiêu chí nguồn cấp nước
• 4.5.5.2. Tiêu chí xử lý chất thải
• 4.5.5.3. Tiêu chí về giao thông
• 4.5.5.4. Tiêu chí về năng lượng
• 4.5.5.5. Tiêu chí về nhà cộng đồng tránh, trú bão
• 4.5.5.6. Tiêu chí về cây xanh
• 4.5.5.7. Tổng điểm đánh giá cho các tiêu chí LST thích ứng với biến đổi khí hậu
• 4.6. Áp dụng các tiêu chí đánh giá cho khu vực ấp Hiệp Dư và đề xuất một số giải pháp
• 4.6.1. Đề xuất một số biện pháp cho việc áp dụng hiệu quả tiêu chí
• 5. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về tiêu chí làng sinh thái thích ứng biến đổi khí hậu

Tiêu chí làng sinh thái thích ứng biến đổi khí hậu là một khái niệm quan trọng trong bối cảnh hiện nay, khi mà biến đổi khí hậu đang ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống và môi trường. Mô hình này không chỉ giúp bảo vệ môi trường mà còn nâng cao chất lượng cuộc sống cho cộng đồng dân cư nông thôn. Việc xây dựng tiêu chí này cần dựa trên các yếu tố tự nhiên, xã hội và kinh tế của khu vực, đặc biệt là đồng bằng sông Cửu Long, nơi chịu nhiều tác động từ biến đổi khí hậu.

1.1. Khái niệm và vai trò của làng sinh thái

Làng sinh thái là mô hình sống bền vững, được hình thành từ cộng đồng dân cư nông thôn. Mô hình này không chỉ giúp bảo tồn tài nguyên thiên nhiên mà còn tạo ra môi trường sống an toàn và lành mạnh cho cư dân. Làng sinh thái còn đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển bền vững và thích ứng với biến đổi khí hậu.

1.2. Tình hình biến đổi khí hậu tại đồng bằng sông Cửu Long

Đồng bằng sông Cửu Long là một trong những khu vực dễ bị tổn thương nhất do biến đổi khí hậu. Nước biển dâng, xâm nhập mặn và lũ lụt là những vấn đề nghiêm trọng mà khu vực này đang phải đối mặt. Việc xây dựng tiêu chí làng sinh thái thích ứng với biến đổi khí hậu là cần thiết để bảo vệ cộng đồng và môi trường.

II. Thách thức trong việc xây dựng tiêu chí làng sinh thái

Việc xây dựng tiêu chí làng sinh thái thích ứng với biến đổi khí hậu gặp nhiều thách thức. Các yếu tố như điều kiện tự nhiên, kinh tế và xã hội đều ảnh hưởng đến khả năng thực hiện mô hình này. Đặc biệt, sự thiếu hụt nguồn lực và nhận thức của cộng đồng về biến đổi khí hậu là những rào cản lớn.

2.1. Điều kiện tự nhiên và tác động của biến đổi khí hậu

Điều kiện tự nhiên của đồng bằng sông Cửu Long rất đa dạng nhưng cũng rất dễ bị tổn thương. Biến đổi khí hậu đã làm gia tăng tình trạng xâm nhập mặn và lũ lụt, ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp và đời sống của người dân.

2.2. Khó khăn trong việc huy động nguồn lực

Việc huy động nguồn lực cho xây dựng tiêu chí làng sinh thái gặp nhiều khó khăn. Các chính sách hỗ trợ từ chính phủ chưa đủ mạnh, trong khi cộng đồng dân cư còn thiếu kiến thức và kỹ năng cần thiết để thực hiện các giải pháp thích ứng.

III. Phương pháp xây dựng tiêu chí làng sinh thái hiệu quả

Để xây dựng tiêu chí làng sinh thái thích ứng với biến đổi khí hậu, cần áp dụng các phương pháp khoa học và thực tiễn. Việc tham gia của cộng đồng là rất quan trọng trong quá trình này. Các tiêu chí cần được xác định dựa trên nhu cầu thực tế và khả năng của từng khu vực.

3.1. Phương pháp nghiên cứu và khảo sát

Nghiên cứu và khảo sát là bước đầu tiên trong việc xây dựng tiêu chí. Cần thu thập dữ liệu về điều kiện tự nhiên, kinh tế và xã hội của khu vực để có cái nhìn tổng quan và chính xác.

3.2. Tham gia của cộng đồng trong quá trình xây dựng

Cộng đồng cần được tham gia vào quá trình xây dựng tiêu chí. Việc lắng nghe ý kiến và nhu cầu của người dân sẽ giúp tạo ra các tiêu chí thực tế và khả thi hơn.

IV. Ứng dụng thực tiễn của tiêu chí làng sinh thái

Các tiêu chí làng sinh thái thích ứng với biến đổi khí hậu đã được áp dụng tại nhiều khu vực, mang lại những kết quả tích cực. Việc áp dụng các tiêu chí này không chỉ giúp bảo vệ môi trường mà còn nâng cao chất lượng cuộc sống cho cư dân.

4.1. Kết quả từ các mô hình làng sinh thái

Nhiều mô hình làng sinh thái đã được triển khai thành công, giúp cải thiện điều kiện sống và bảo vệ môi trường. Các mô hình này đã chứng minh được tính khả thi và hiệu quả trong việc thích ứng với biến đổi khí hậu.

4.2. Bài học từ các mô hình thành công

Các mô hình thành công đã rút ra nhiều bài học quý giá về cách thức triển khai và quản lý. Việc áp dụng các bài học này sẽ giúp nâng cao hiệu quả của các mô hình làng sinh thái trong tương lai.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của làng sinh thái

Tiêu chí làng sinh thái thích ứng với biến đổi khí hậu là một giải pháp cần thiết trong bối cảnh hiện nay. Việc xây dựng và áp dụng các tiêu chí này không chỉ giúp bảo vệ môi trường mà còn nâng cao chất lượng cuộc sống cho cộng đồng. Tương lai của mô hình này phụ thuộc vào sự tham gia của cộng đồng và các chính sách hỗ trợ từ chính phủ.

5.1. Tầm quan trọng của việc duy trì mô hình làng sinh thái

Mô hình làng sinh thái cần được duy trì và phát triển để đáp ứng các thách thức từ biến đổi khí hậu. Việc này không chỉ giúp bảo vệ môi trường mà còn tạo ra một cộng đồng bền vững.

5.2. Hướng đi tương lai cho làng sinh thái

Tương lai của làng sinh thái sẽ phụ thuộc vào việc áp dụng các công nghệ mới và các giải pháp sáng tạo. Cần có sự hợp tác chặt chẽ giữa các bên liên quan để đạt được mục tiêu phát triển bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) là vùng đất thấp rộng khoảng 3,96 triệu ha, nằm ở hạ lưu lưu vực sông Mekong, với dân số khoảng 17,4 triệu người, trong đó phần lớn cư trú ở khu vực nông thôn. Đây là một trong ba đồng bằng trên thế giới dễ bị tổn thương nhất trước tác động của biến đổi khí hậu (BĐKH), đặc biệt là nước biển dâng và xâm nhập mặn. Theo dự báo, nếu mực nước biển dâng 1m, khoảng 39% diện tích ĐBSCL có nguy cơ bị ngập, ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống và sản xuất của cộng đồng dân cư nông thôn ven biển. Tình trạng xâm nhập mặn đã lan rộng đến 50% diện tích toàn vùng, gây thiệt hại lớn cho nông nghiệp và nguồn nước sinh hoạt.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là xây dựng bộ tiêu chí làng sinh thái (LST) thích ứng với biến đổi khí hậu dựa vào cộng đồng dân cư nông thôn ĐBSCL, nhằm hướng tới mô hình sống bền vững, giảm thiểu tác động tiêu cực của BĐKH, đồng thời phát huy vai trò cộng đồng trong việc bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế. Phạm vi nghiên cứu tập trung tại ấp Hiệp Dư, xã Nguyễn Huân, huyện Đầm Dơi, tỉnh Cà Mau – một làng điển hình chịu ảnh hưởng nặng nề của biến đổi khí hậu và nước biển dâng.

Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc cung cấp cơ sở khoa học cho các nhà quản lý và chính quyền địa phương trong việc xây dựng và áp dụng các tiêu chí LST phù hợp, góp phần nâng cao khả năng thích ứng của cộng đồng dân cư nông thôn ĐBSCL trước những thách thức của biến đổi khí hậu.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết và mô hình sau:

• Lý thuyết hệ sinh thái bền vững: Nhấn mạnh sự cân bằng giữa con người và môi trường tự nhiên, trong đó con người đóng vai trò trung tâm điều hòa các mối quan hệ nhằm sử dụng tối ưu nguồn tài nguyên sẵn có, hướng tới sự ổn định và bền vững về mặt sinh thái và xã hội.

• Mô hình làng sinh thái (Ecological Village Model): Là cộng đồng sống có truyền thống hoặc đặc trưng sử dụng các quy trình địa phương để tạo nên sự bền vững đa chiều về sinh thái, kinh tế, xã hội và văn hóa, giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường.

• Khái niệm thích ứng với biến đổi khí hậu: Tập trung vào việc xây dựng các giải pháp và tiêu chí nhằm giảm thiểu rủi ro, tăng cường khả năng chống chịu và thích nghi của cộng đồng trước các tác động của BĐKH như xâm nhập mặn, ngập lụt, hạn hán.

Các khái niệm chính bao gồm: tiêu chí làng sinh thái, thích ứng biến đổi khí hậu, cộng đồng dân cư nông thôn, nguồn nước sinh hoạt, xử lý chất thải, năng lượng tái tạo, hạ tầng giao thông, nhà cộng đồng tránh trú bão và cây xanh.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Kết hợp dữ liệu thứ cấp từ các báo cáo, tài liệu nghiên cứu về ĐBSCL, biến đổi khí hậu, mô hình làng sinh thái trên thế giới và Việt Nam; dữ liệu sơ cấp thu thập qua khảo sát thực địa tại ấp Hiệp Dư, xã Nguyễn Huân, huyện Đầm Dơi, tỉnh Cà Mau.

• Phương pháp điều tra khảo sát: Phỏng vấn trực tiếp 50 hộ dân nhằm thu thập thông tin về tập quán sinh hoạt, tác động của biến đổi khí hậu, nguồn nước sử dụng, xử lý chất thải, điều kiện nhà ở và giao thông.

• Phương pháp phân tích đa tiêu chí (MCA): Được sử dụng để xây dựng và đánh giá hệ thống tiêu chí làng sinh thái, xác định trọng số và mức độ quan trọng của từng tiêu chí dựa trên ý kiến chuyên gia và cộng đồng dân cư.

• Phương pháp chuyên gia: Tham khảo ý kiến các chuyên gia trong lĩnh vực môi trường và biến đổi khí hậu để hoàn thiện hệ thống tiêu chí và đánh giá.

• Timeline nghiên cứu: Khảo sát thực địa được tiến hành vào tháng 7 năm 2014; tổng hợp, phân tích và xây dựng tiêu chí hoàn thành trong năm 2015.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Đặc điểm dân cư và điều kiện sống: Ấp Hiệp Dư có dân cư chủ yếu là nông dân, sống tập trung thành cụm nhỏ, với nguồn thu nhập chính từ đánh bắt cá và làm thuê. Nhà ở chủ yếu là nhà sàn truyền thống hoặc nhà ống xây dựng bằng vật liệu địa phương. Khoảng 75,82% dân số nông thôn ĐBSCL được sử dụng nước hợp vệ sinh, tuy nhiên tại khu vực khảo sát, nguồn nước giếng khoan bị xâm nhập mặn nghiêm trọng, người dân phải sử dụng thêm nước mưa và nước đóng chai với chi phí cao.

2. Tình trạng xử lý chất thải: Tổng lượng chất thải rắn phát sinh tại ĐBSCL khoảng 3,7 triệu tấn/năm, trong đó 90% chưa được thu gom và xử lý đúng cách. Tại ấp Hiệp Dư, rác thải sinh hoạt thường bị vứt bừa bãi ra sông, kênh rạch, gây ô nhiễm môi trường nước và mất mỹ quan. Công trình vệ sinh còn đơn giản, nhiều hộ sử dụng nhà vệ sinh tạm, xả thải trực tiếp ra môi trường.

3. Giao thông và hạ tầng: Giao thông đường bộ tại khu vực còn yếu kém, chủ yếu là đường đất, chưa được cứng hóa, dễ bị ngập úng khi triều cường dâng cao. Giao thông thủy phát triển mạnh nhưng chi phí đi lại bằng ghe máy cao hơn nhiều so với xe máy đường bộ. Tỷ lệ xã đạt tiêu chuẩn giao thông nông thôn mới chỉ khoảng 10,38% năm 2013.

4. Tiêu chí xây dựng làng sinh thái thích ứng với BĐKH: Luận văn đề xuất 6 tiêu chí chính gồm: cấp nước sinh hoạt, xử lý chất thải, giao thông, năng lượng, nhà cộng đồng tránh trú bão và cây xanh. Mỗi tiêu chí được phân tích chi tiết với các chỉ tiêu cụ thể nhằm đảm bảo tính khả thi và phù hợp với điều kiện thực tế của cộng đồng.

Thảo luận kết quả

Kết quả khảo sát cho thấy cộng đồng dân cư nông thôn ĐBSCL đang chịu ảnh hưởng nặng nề của biến đổi khí hậu, đặc biệt là xâm nhập mặn và ngập lụt, làm suy giảm chất lượng nguồn nước và ảnh hưởng đến đời sống sinh hoạt. Việc xây dựng tiêu chí làng sinh thái dựa vào cộng đồng là hướng đi phù hợp để tăng cường khả năng thích ứng, đồng thời phát huy vai trò chủ thể của người dân trong bảo vệ môi trường.

So với các mô hình làng sinh thái trên thế giới như Hà Lan, Trung Quốc hay Thái Lan, mô hình tại ĐBSCL cần tập trung nhiều hơn vào các yếu tố thích ứng với biến đổi khí hậu như quản lý nguồn nước, xử lý chất thải và hạ tầng chống chịu thiên tai. Việc áp dụng phương pháp phân tích đa tiêu chí giúp xác định rõ trọng số và mức độ ưu tiên của từng tiêu chí, từ đó đề xuất các giải pháp phù hợp.

Dữ liệu có thể được trình bày qua các biểu đồ so sánh tỷ lệ sử dụng nước hợp vệ sinh, mức độ thu gom chất thải, tỷ lệ đường giao thông cứng hóa và mức độ ảnh hưởng của triều cường tại khu vực nghiên cứu, giúp minh họa rõ nét thực trạng và hiệu quả của các tiêu chí đề xuất.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đa dạng hóa nguồn nước sinh hoạt: Khuyến khích sử dụng kết hợp nước giếng khoan, nước mưa và các công nghệ xử lý nước để đảm bảo nguồn nước sạch, an toàn cho sinh hoạt. Chủ thể thực hiện: chính quyền địa phương và cộng đồng dân cư; thời gian: 1-2 năm.

2. Xây dựng hệ thống thu gom và xử lý chất thải hiệu quả: Thiết lập các điểm thu gom rác thải, áp dụng công nghệ xử lý nước thải và rác thải phù hợp với điều kiện địa phương, đồng thời nâng cao nhận thức cộng đồng về phân loại và xử lý rác thải. Chủ thể: chính quyền, tổ chức xã hội và người dân; thời gian: 2-3 năm.

3. Cải thiện hạ tầng giao thông nông thôn: Đầu tư cứng hóa đường giao thông, xây dựng hệ thống thoát nước chống ngập úng, đảm bảo giao thông thuận lợi trong mọi điều kiện thời tiết, đặc biệt là trong mùa mưa và triều cường. Chủ thể: chính quyền địa phương, ngành giao thông; thời gian: 3-5 năm.

4. Phát triển năng lượng tái tạo và tiết kiệm năng lượng: Khuyến khích sử dụng năng lượng mặt trời trong chiếu sáng, đun nước và các hoạt động sinh hoạt khác; thiết kế nhà ở đảm bảo thông gió và chiếu sáng tự nhiên để giảm tiêu thụ điện năng. Chủ thể: cộng đồng dân cư, các tổ chức hỗ trợ; thời gian: 2-4 năm.

5. Xây dựng nhà cộng đồng tránh trú bão và lũ: Thiết kế và xây dựng nhà sinh hoạt cộng đồng đa chức năng, vừa phục vụ sinh hoạt văn hóa, học tập, vừa là nơi tránh trú an toàn trong các đợt thiên tai. Chủ thể: chính quyền địa phương, cộng đồng; thời gian: 1-3 năm.

6. Tăng cường trồng cây xanh và bảo vệ môi trường sinh thái: Phát triển hệ thống cây xanh công cộng và trong các hộ gia đình nhằm cải thiện vi khí hậu, chống xói mòn đất và tạo cảnh quan xanh sạch đẹp. Chủ thể: cộng đồng dân cư, chính quyền; thời gian: liên tục.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà quản lý và hoạch định chính sách: Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng các chương trình, kế hoạch phát triển nông thôn bền vững, thích ứng với biến đổi khí hậu tại ĐBSCL.

2. Các tổ chức phi chính phủ và cộng đồng dân cư: Áp dụng bộ tiêu chí làng sinh thái để triển khai các dự án phát triển cộng đồng, nâng cao nhận thức và năng lực thích ứng với biến đổi khí hậu.

3. Các nhà nghiên cứu và học viên cao học: Tham khảo phương pháp luận và kết quả nghiên cứu để phát triển các đề tài liên quan đến môi trường, biến đổi khí hậu và phát triển bền vững.

4. Các cơ quan quản lý tài nguyên và môi trường: Sử dụng tiêu chí để đánh giá và giám sát các mô hình làng sinh thái, từ đó đề xuất các giải pháp bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế địa phương.

Câu hỏi thường gặp

1. Làng sinh thái là gì và tại sao cần xây dựng tiêu chí thích ứng với biến đổi khí hậu?
   Làng sinh thái là cộng đồng sống bền vững, sử dụng tài nguyên hiệu quả và bảo vệ môi trường. Tiêu chí thích ứng giúp cộng đồng giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu như ngập lụt, xâm nhập mặn, đảm bảo cuộc sống ổn định.

2. Tiêu chí nào quan trọng nhất trong xây dựng làng sinh thái tại ĐBSCL?
   Tiêu chí cấp nước sinh hoạt và xử lý chất thải được đánh giá rất quan trọng do ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe và môi trường sống của cộng đồng.

3. Phương pháp phân tích đa tiêu chí (MCA) được áp dụng như thế nào trong nghiên cứu?
   MCA giúp xác định trọng số và mức độ ưu tiên của từng tiêu chí dựa trên dữ liệu khảo sát và ý kiến chuyên gia, từ đó lựa chọn các giải pháp tối ưu cho làng sinh thái.

4. Làm thế nào để cộng đồng dân cư tham gia vào quá trình xây dựng và áp dụng tiêu chí?
   Thông qua các hoạt động khảo sát, phỏng vấn, tập huấn và tham vấn ý kiến, cộng đồng được nâng cao nhận thức và chủ động tham gia vào việc xây dựng và thực hiện các tiêu chí.

5. Các giải pháp đề xuất có thể áp dụng trong thời gian bao lâu để thấy hiệu quả?
   Các giải pháp có thể được triển khai trong khoảng 1-5 năm tùy theo tính chất và quy mô, với hiệu quả cải thiện môi trường và đời sống cộng đồng dần được thể hiện rõ rệt.

Kết luận

• ĐBSCL là vùng chịu ảnh hưởng nặng nề của biến đổi khí hậu, đặc biệt là xâm nhập mặn và ngập lụt, ảnh hưởng trực tiếp đến cộng đồng dân cư nông thôn ven biển.
• Luận văn đã xây dựng thành công bộ tiêu chí làng sinh thái thích ứng với biến đổi khí hậu dựa vào cộng đồng dân cư, gồm 6 tiêu chí chính: cấp nước sinh hoạt, xử lý chất thải, giao thông, năng lượng, nhà cộng đồng tránh trú bão và cây xanh.
• Phương pháp phân tích đa tiêu chí giúp xác định trọng số và mức độ ưu tiên của từng tiêu chí, đảm bảo tính khả thi và phù hợp với điều kiện thực tế.
• Các giải pháp đề xuất tập trung vào đa dạng hóa nguồn nước, xử lý chất thải, cải thiện hạ tầng giao thông, phát triển năng lượng tái tạo, xây dựng nhà cộng đồng và tăng cường cây xanh.
• Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn cho các nhà quản lý, cộng đồng và các tổ chức liên quan trong việc xây dựng mô hình làng sinh thái bền vững, thích ứng với biến đổi khí hậu tại ĐBSCL.

Hành động tiếp theo: Khuyến khích các địa phương áp dụng bộ tiêu chí vào thực tiễn, đồng thời tiếp tục nghiên cứu mở rộng phạm vi và hoàn thiện các giải pháp thích ứng nhằm nâng cao khả năng chống chịu của cộng đồng trước biến đổi khí hậu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. Tổng quan về đồng bằng sông Cửu Long 1. Điều kiện tự nhiên a). Vị trí địa lý Đồng bằng sông Cửu Long, còn được gọi là miền Tây Nam Bộ, nằm ở hạ lưu châu thổ sông Mê Kông có diện tích 3,96 triệu ha [16].

Giới hạn địa lý của vùng này được xác định từ vĩ độ 8o30’N - 10º40’N và kinh độ 104º26’E - 106o40’E; phía Đông Bắc giáp vùng Đông Nam Bộ, phía Bắc giáp Campuchia, phía Tây Nam là vịnh Thái Lan, phía Đông Nam là biển Đông. Địa giới hành chính của vùng được xác định bởi 12 tỉnh và 1 thành phố, bao gồm các tỉnh Long An, Tiền Giang, Bến Tre, Đồng Tháp, Vĩnh Long, Trà Vinh, An Giang, Hậu Giang, Sóc Trăng, Bạc Liêu, Cà Mau, Kiên Giang và Thành phố Cần Thơ. Hình 1: Vị trí địa lý khu vực đồng bằng sông Cửu Long [5] 3 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Đặc điểm địa hình Phần lớn có cao độ trung bình từ 0,7-1,2 m so với mực nước biển.

Dọc theo biên giới Campuchia có địa hình cao hơn, cao trình từ 2,0-4,0 m, sau đó thấp dần vào đến trung tâm đồng bằng ở cao trình 1,0-1,5 m, và chỉ còn 0,3-0,7 m ở khu vực giáp triều, ven biển. Ven bờ biển thường do hoạt động của hải lưu, gió và phù sa sông, tạo thành các giồng cát cao ven biển có hình cung lồi ra phía biển, nằm xen kẽ các vùng trũng thấp ngập triều. Vùng Bắc Đông là vùng rất khó khăn về tiêu thoát của vùng Đồng Tháp Mười, hạ lưu vực sông Cái Lớn-Cái Bé và U Minh Thượng, U Minh Hạ là những vùng đất thấp hơn cả, với cao độ từ 0,3-0,7 m, luôn ngập do triều cao, nước mưa nội đồng và nước lũ thượng nguồn [16]. Đặc điểm khí hậu Nằm trong vùng nhiệt đới gió mùa nên nền khí hậu ở ĐBSCL quanh năm nắng ấm và sự phân mùa khô ẩm rất sâu sắc tuỳ theo hoạt động của hoàn lưu gió mùa.

Mùa khô thường trùng với mùa ít mưa, đây cũng là thời kỳ khống chế của gió mùa Đông-Bắc kéo dài khoảng từ tháng XI đến tháng IV năm sau, khí hậu đặc trưng là khô, nóng và rất ít mưa. Mùa ẩm trùng với mùa mưa, là thời kỳ khống chế của gió mùa Tây-Nam kéo dài từ tháng V đến tháng X, có khí hậu đặc trưng là nóng, ẩm và mưa nhiều. Khí hậu ở đồng bằng sông Cửu Long có sắc thái riêng, đó là khí hậu nhiệt đới ẩm, gió mùa cận xích đạo, nắng nhiều, nhiệt độ cao quanh năm, mùa mưa về cơ bản là mùa hè, mùa khô xuất hiện vào các tháng giữa và cuối mùa đông, đầu mùa hè. Bức xạ tổng cộng trung bình năm khoảng (150-160) kcal/cm2, số giờ nắng trung bình năm khoảng (2.

Khu vực có nền bức xạ khá cao, địa hình khá bằng phẳng nên nhiệt độ phân bố tương đối đều trong vùng đồng bằng sông Cửu Long, theo Đài khí tượng thủy văn khu vực Nam Bộ (năm 2013) nhiệt độ không khí trung bình năm biến đổi trong phạm vi (26-29)o C. Độ ẩm tương đối trung bình năm khoảng (70-80)% [14]. 4 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Lượng mưa năm trung bình nhiều năm biến đổi trong phạm vi từ dưới 1.400 mm ở khu vực giữa sông Tiền - sông Hậu ở các tỉnh Đồng Tháp, An Giang, Vĩnh Long tăng lên trên 2.400 mm ở bán đảo Cà Mau. Mùa mưa xuất hiện các tháng V- XI, trong đó 3 tháng có lượng mưa trung bình tháng lớn nhất xuất hiện vào các tháng VII-IX; lượng mưa mùa mưa chiếm khoảng (88-95)% lượng mưa năm.

Đặc điểm thủy văn  Hệ thống sông ngòi, kênh rạch [5] Chế độ thủy văn của ĐBSCL chịu sự chi phối hoàn toàn của sông Mê Kông; phần lưu vực sông Mê Kông chảy ngang qua Việt Nam được gọi là sông Lớn, sông Cái, hay sông Cửu Long. Hệ thống sông Cửu Long gồm nhiều con sông lớn nhỏ, bao gồm: Sông Hậu: chảy qua tỉnh An Giang (Châu Đốc, Long Xuyên), làm ranh giới tự nhiên giữa các tỉnh Đồng Tháp và Cần Thơ, Vĩnh Long và Cần Thơ, Hậu Giang và Vĩnh Long, Trà Vinh và Sóc Trăng và đổ ra biển trước kia bằng 03 cửa, bao gồm cửa Định An, cửa Ba Thắc, cửa Tranh Đề. Cửa Ba Thắc khoảng thập niên 1970 đã bị bồi lấp nên sông Hậu chỉ còn hai cửa biển ngày nay. Đoạn rộng nhất của con sông này là giữa huyện Cầu Kè (Trà Vinh) và huyện Long Phú (Sóc Trăng) khoảng gần 4 km.

Sông Tiền: có lòng sông rộng với nhiều cù lao ở giữa dòng, chảy qua Tân Châu (An Giang), Hồng Ngự và Cao Lãnh (Đồng Tháp), Vĩnh Long, Trà Vinh, Bến Tre đến Cai Lậy (Tiền Giang) thì chia làm bốn sông đổ ra biển bằng 06 cửa là sông Mỹ Tho (45km), sông Hàm Luông (70km), sông Cổ Chiên (82km), sông Ba Lai (55km). Ngoài hệ thống sông Cửu Long, ĐBSCL còn có một số hệ thống sông, kênh lớn khác như sông Vàm Cỏ: có khoảng 10 chi lưu trong đó hai chi lưu trực tiếp tạo nên dòng sông là sông Vàm Cỏ Đông và sông Vàm Cỏ Tây. Sông Sở Thượng và Sở Hạ: nằm dọc biên giới Việt Nam - Campuchia (thuộc Đồng Tháp Mười). Cả 2 con sông này đều chảy ra rạch Hồng Ngự (Đồng Tháp) rồi đổ ra sông Tiền.

Sông Giang Thành: là con sông nhỏ, xuất phát vùng núi phía Tây-Nam Campuchia, sau đó chảy dọc theo biên giới Việt Nam - Campuchia và đổ ra biển tại thị xã Hà Tiên (Kiên 5 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Sông Châu Đốc: bắt nguồn từ Campuchia, chảy song song và hợp lại với sông Hậu tại Châu Đốc. Sông Cái Lớn và Cái Bé: xuất phát từ cửa Ông Trang thuộc vịnh Thái Lan, chảy ra cửa Bồ Đề thuộc biển Đông. Hệ thống kênh đào: ở vùng ĐBSCL rất dày đặc, mục đích phục vụ sản xuất nông nghiệp và giao thông thủy.

Hiện nay, hệ thống này đã bao gồm kênh trục, kênh cấp I, kênh cấp II, và kênh nội đồng. Hệ thống kênh đào nối sông Vàm Cỏ với sông Tiền; nối sông Tiền với sông Hậu; nối sông Hậu với vịnh Thái Lan, với sông Cái Lớn và một số sông khác; nối thông các vùng nằm sâu trong nội địa ra sông chính.  Dòng chảy Chế độ dòng chảy: Mùa lũ hàng năm thường xuất hiện vào các tháng VII-XI. Lượng dòng chảy mùa lũ chiếm khoảng (70-85)% lượng dòng chảy năm.

Lũ thường gây ngập lụt ở đồng bằng sông Cửu Long. Mùa cạn từ tháng XII đến tháng VI năm sau, lượng dòng chảy mùa cạn chiếm khoảng (15-30)% dòng chảy năm, 3 tháng liên tục có dòng chảy nhỏ nhất xuất hiện vào các tháng II-IV [14]. Chế độ nước sông ở vùng đồng bằng ven biển còn chịu chi phối bởi thuỷ triều Biển Đông và vịnh Thái Lan với chế độ triều tương ứng là bán nhật triều không đều và nhật triều không đều. Hai loại triều với chế độ khác nhau này xâm nhập vào trong sông ngòi kênh rạch, tạo nên bức tranh thuỷ triều rất phức tạp.

Tuy nhiên, thủy triều Biển Đông chiếm ưu thế so với thủy triều từ vịnh Thái Lan xâm nhập vào. Thủy triều: Thủy triều có ảnh hưởng sâu sắc đến dòng chảy vùng ven biển ĐBSCL. Vùng ven biển phía Đông từ Cần Giờ đến mũi Cà Mau chịu ảnh hưởng của thuỷ triều biển Đông; vùng ven biển phía Tây từ mũi Cà Mau đến Hà Tiên chịu ảnh hưởng của thủy triều biển Tây. Thủy triều vùng ven biển Đông có chế độ bán nhật triều không đều, mỗi ngày nước lên xuống 2 lần, có 2 đỉnh và 2 chân.

Hai đỉnh triều chênh lệch nhau ít nhưng 2 chân chênh lệch nhau nhiều. Với dạng triều này sẽ có tác dụng đưa nước vào nội đồng nhiều hơn. Xu thế thuỷ triều ven biển Đông là từ Vũng Tàu đến Gành Hào biên độ triều tăng lên nhưng thời gian xuất hiện đỉnh triều chậm dần. 6 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Thủy triều ven biển Tây thuộc loại hỗn hợp thiên về nhật triều.

Trong ngày có 2 đỉnh, 2 chân nhưng những dao động lớn hoàn toàn chiếm ưu thế và thiên về nhật triều. Có nghĩa là 2 đỉnh chênh lệch nhau đáng kể nhưng 2 chân xấp xỉ nhau. Dạng triều này có thời gian duy trì mức nước thấp dài nên tạo ra việc tiêu tháo nước thuận lợi. Hiện trạng kinh tế - xã hội a).

Dân số Dân số 13 tỉnh/ thành phố thuộc khu vực ĐBSCL là 17.390,5 nghìn người. Tỉnh có dân số đông nhất hiện nay trên toàn khu vực là An Giang với 2.153,7 nghìn người, tỉnh có số dân ít nhất là Hậu Giang, chỉ có 769,7 nghìn người. Diện tích và dân số các tỉnh được cụ thể như dưới đây: Bảng 1. Diện tích và dân số các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long Dân số Mật độ Diện tích Tốc độ tăng Thành Nông thôn Tên tỉnh (Nghìn (Người/ (km²) dân số (%) thị (%) (%) người) km²) Long An 4.478,9 - - - 490 Nguồn: [19] 7 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Dân số ở các tỉnh trên toàn khu vực chủ yếu tập trung ở các vùng nông thôn, chỉ có Cần Thơ là thành phố có 66,32% dân số tập trung ở thành thị.

Bến Tre là tỉnh có tỷ lệ dân cư tập trung ở nông thôn cao nhất khu vực với gần 90%. Mật độ dân số trung bình ở các tỉnh ĐBSCL là 490 người/km²; cao gấp 1,6 lần mật độ dân số trung bình toàn quốc. Tỉnh/thành phố có mật độ dân số cao nhất ở khu vực là Cần Thơ, với 868 người/km², trong khi đó ở Cà Mau mật độ dân số chỉ có 230 người/km². Tóm lược hiện trạng phát triển kinh tế các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long Tốc độ tăng trưởng kinh tế toàn vùng giai đoạn 2000-2011 đạt khoảng 11,5%/năm, năm 2012 đạt mức tăng khoảng 10% cao hơn nhiều so với mức tăng của cả nước.

Bên cạnh đó cơ cấu giữa các khu vực kinh tế đã có bước chuyển dịch tích cực, giá trị dịch vụ đã được tăng lên đáng kể trong giai đoạn 2000 đến 2012. Giá trị xuất nhập khẩu toàn vùng năm 2012 đạt 14,27 tỷ đô la, chiếm 9% tổng giá trị xuất nhập khẩu của cả nước. Xuất khẩu đạt 10,07 tỷ đô la, nhập khẩu đạt 4,2 tỷ đô la. Năm 2012, thu nhập bình quân đầu người đạt 32,33 triệu đồng/người.

- Nông, lâm, ngư nghiệp: Giá trị sản xuất toàn ngành nông nghiệp tăng từ 56.292 tỷ đồng năm 2000 lên 101.000 tỷ đồng năm 2010 và năm 2012 đạt 122. Tăng trưởng bình quân giai đoạn 2000-2010 đạt 6,9%/năm. Hiệu quả thu nhập trên mỗi ha đất nông nghiệp tăng nhanh từ 20,2 triệu đồng/ha.năm vào năm 2000 lên gần 38 triệu đồng/ha.năm vào năm 2010 và 41 triệu đồng/ha.