Luận văn thạc sĩ ussh tiếp cận triết học khái niệm nhà nước pháp quyền và sự vận dụng nó trong xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở việt nam hiện nay

Luận văn thạc sĩ ussh phân tích triết học nhà nước pháp quyền và ứng dụng trong xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam.

• Tác giả: Phạm Thị Hƣơng
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thị Thúy Vân
• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Xã Hội Và Nhân Văn
• Chuyên ngành: Triết học
• Đề tài: Tiếp cận triết học khái niệm nhà nƣớc pháp quyền và sự vận dụng nó trong xây dựng nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay
• Loại tài liệu: Luận văn Thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TƯ TƯỞNG VỀ NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN VÀ CÁC CÁCH TIẾP CẬN KHÁI NIỆM NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN
• 1.1. Tư tưởng về nhà nước pháp quyền trong lịch sử triết học và khái niệm nhà nước pháp quyền
• 1.2. Tư tưởng về nhà nước pháp quyền ở phương Đông
• 1.3. Tư tưởng về nhà nước pháp quyền ở phương Tây
• 1.4. Khái niệm nhà nước pháp quyền
• 1.5. Các cách tiếp cận khái niệm nhà nước pháp quyền
• 1.5.1. Cách tiếp cận khái niệm nhà nước pháp quyền từ góc độ luật học
• 1.5.2. Cách tiếp cận khái niệm nhà nước pháp quyền từ góc độ lịch sử
• 1.5.3. Cách tiếp cận khái niệm nhà nước pháp quyền từ góc độ chính trị học
• 1.5.4. Cách tiếp cận khái niệm nhà nước pháp quyền từ góc độ triết học
• 1.6. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: VẬN DỤNG CÁCH TIẾP CẬN TRIẾT HỌC VỀ KHÁI NIỆM NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN TRONG XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 2.1. Quan điểm xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Đảng cộng sản Việt Nam
• 2.2. Thực tiễn xây dựng và một số vấn đề đặt ra trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay
• 2.2.1. Vấn đề pháp luật, dân chủ, tổ chức quyền lực trong nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam
• 2.2.2. Cơ sở xã hội của nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam
• 2.2.3. Cơ sở kinh tế của nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam
• 2.3. Một số kiến nghị và giải pháp trong xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay từ sự vận dụng nhận thức triết học về nhà nước pháp quyền
• 2.3.1. Về nội dung pháp luật trong nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam
• 2.3.2. Về cách thức tổ chức quyền lực trong nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam
• 2.3.3. Về phát huy dân chủ trong nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam
• 2.3.4. Về vấn đề xây dựng xã hội dân sự trong nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam
• 2.3.5. Về xây dựng nền kinh tế thị trường trong nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam
• 2.4. Tiểu kết chương 2
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về triết học nhà nước pháp quyền ở Việt Nam

Triết học về nhà nước pháp quyền là một lĩnh vực nghiên cứu quan trọng, đặc biệt trong bối cảnh xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam. Khái niệm này không chỉ phản ánh bản chất của nhà nước mà còn thể hiện những nguyên tắc cơ bản trong quản lý xã hội. Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam được xây dựng dựa trên nền tảng lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh. Điều này tạo ra một mô hình nhà nước độc đáo, kết hợp giữa tính pháp lý và tính chính trị, nhằm phục vụ lợi ích của nhân dân.

1.1. Khái niệm nhà nước pháp quyền và vai trò của nó

Nhà nước pháp quyền được hiểu là một nhà nước hoạt động theo pháp luật, đảm bảo quyền con người và quyền công dân. Vai trò của nhà nước pháp quyền trong xã hội là rất quan trọng, nó không chỉ bảo vệ quyền lợi của công dân mà còn tạo ra một môi trường pháp lý ổn định cho sự phát triển kinh tế và xã hội.

1.2. Lịch sử phát triển tư tưởng về nhà nước pháp quyền

Tư tưởng về nhà nước pháp quyền đã có từ lâu trong lịch sử triết học. Từ các học thuyết cổ đại đến hiện đại, nhiều nhà triết học đã đóng góp vào việc hình thành khái niệm này. Ở Việt Nam, tư tưởng này được phát triển mạnh mẽ từ những năm 1990, khi Đảng Cộng sản Việt Nam khẳng định sự cần thiết phải xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.

II. Những thách thức trong xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa

Việc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay đang đối mặt với nhiều thách thức. Những vấn đề như tính minh bạch trong quản lý nhà nước, quyền con người, và sự tham gia của người dân vào quá trình ra quyết định là những vấn đề cần được giải quyết. Đặc biệt, sự thiếu hụt về mặt lý luận và thực tiễn trong việc áp dụng các nguyên tắc pháp quyền đang gây khó khăn cho quá trình này.

2.1. Vấn đề quyền con người trong nhà nước pháp quyền

Quyền con người là một trong những nguyên tắc cơ bản của nhà nước pháp quyền. Tuy nhiên, ở Việt Nam, việc thực hiện quyền này vẫn còn nhiều hạn chế. Cần có những biện pháp cụ thể để bảo vệ và thúc đẩy quyền con người trong bối cảnh xây dựng nhà nước pháp quyền.

2.2. Tính minh bạch và trách nhiệm trong quản lý nhà nước

Tính minh bạch trong quản lý nhà nước là yếu tố quan trọng để xây dựng lòng tin của người dân. Tuy nhiên, hiện nay, nhiều cơ quan nhà nước vẫn chưa thực sự minh bạch trong hoạt động của mình, dẫn đến sự nghi ngờ và thiếu tin tưởng từ phía công dân.

III. Phương pháp xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa

Để xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, cần áp dụng các phương pháp phù hợp với bối cảnh Việt Nam. Các phương pháp này bao gồm việc cải cách hệ thống pháp luật, nâng cao năng lực quản lý của nhà nước, và phát huy vai trò của các tổ chức xã hội. Việc áp dụng các phương pháp này sẽ giúp tạo ra một môi trường pháp lý thuận lợi cho sự phát triển của đất nước.

3.1. Cải cách hệ thống pháp luật

Cải cách hệ thống pháp luật là một trong những nhiệm vụ quan trọng trong việc xây dựng nhà nước pháp quyền. Cần phải hoàn thiện các văn bản pháp luật để đảm bảo tính đồng bộ và khả thi trong thực tiễn.

3.2. Nâng cao năng lực quản lý của nhà nước

Nâng cao năng lực quản lý của nhà nước là yếu tố quyết định đến hiệu quả hoạt động của nhà nước pháp quyền. Cần có các chương trình đào tạo và bồi dưỡng cho cán bộ, công chức để họ có thể thực hiện tốt nhiệm vụ của mình.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu

Việc áp dụng triết học về nhà nước pháp quyền trong thực tiễn xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Các nghiên cứu cho thấy rằng, việc thực hiện các nguyên tắc pháp quyền đã góp phần nâng cao chất lượng quản lý nhà nước và bảo vệ quyền lợi của công dân. Tuy nhiên, vẫn cần tiếp tục nghiên cứu và hoàn thiện để đạt được những kết quả tốt hơn.

4.1. Kết quả đạt được trong xây dựng nhà nước pháp quyền

Trong những năm qua, Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu trong việc xây dựng nhà nước pháp quyền. Các chính sách pháp luật đã được cải cách, tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển kinh tế và xã hội.

4.2. Những bài học kinh nghiệm từ thực tiễn

Từ thực tiễn xây dựng nhà nước pháp quyền, có thể rút ra nhiều bài học kinh nghiệm quý báu. Việc lắng nghe ý kiến của người dân và các tổ chức xã hội là rất quan trọng để hoàn thiện các chính sách và pháp luật.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa

Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam đang trong quá trình xây dựng và hoàn thiện. Mặc dù còn nhiều thách thức, nhưng với những nỗ lực không ngừng, có thể hy vọng rằng mô hình này sẽ phát triển mạnh mẽ trong tương lai. Việc tiếp tục nghiên cứu và áp dụng triết học về nhà nước pháp quyền sẽ là chìa khóa để đạt được mục tiêu này.

5.1. Tương lai của nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa

Tương lai của nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam phụ thuộc vào nhiều yếu tố, bao gồm sự phát triển kinh tế, chính trị và xã hội. Cần có những chính sách phù hợp để thúc đẩy sự phát triển này.

5.2. Những khuyến nghị cho việc xây dựng nhà nước pháp quyền

Để xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa thành công, cần có những khuyến nghị cụ thể về cải cách pháp luật, nâng cao năng lực quản lý và phát huy vai trò của người dân trong quá trình ra quyết định.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thực tiễn phát triển thể chế toàn cầu khẳng định khoảng 100% các quốc gia phát triển đều xem việc thiết lập nhà nước pháp quyền là nhân tố quyết định bảo đảm ổn định và thịnh vượng xã hội. Tại Việt Nam, quá trình chuyển đổi thể chế được đánh dấu từ Hội nghị đại biểu toàn quốc giữa nhiệm kỳ khóa VII vào tháng 1/1994, khi Đảng Cộng sản Việt Nam lần đầu tiên chính thức xác định nhiệm vụ xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân. Đến Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI năm 2011, định hướng này tiếp tục được hoàn thiện với mục tiêu nâng cao năng lực quản lý điều hành theo pháp luật và củng cố kỷ cương xã hội.

Tuy nhiên, quá trình vừa hoàn thiện lý luận vừa triển khai thực tiễn đã bộc lộ nguy cơ lúng túng khi nhận thức về bản chất nhà nước pháp quyền còn phiến diện, dễ đồng nhất pháp quyền với pháp trị đơn thuần. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm là làm rõ bản chất quy luật của mô hình nhà nước pháp quyền từ góc độ triết học nhằm khắc phục nguy cơ chệch hướng trong phát triển kiến trúc thượng tầng.

Mục tiêu nghiên cứu bao gồm:

• Khảo cứu có hệ thống lịch sử tư tưởng triết học phương Đông và phương Tây về pháp quyền trải dài hơn 25 thế kỷ.
• Phân tích và làm rõ 4 cách tiếp cận khái niệm nhà nước pháp quyền, chỉ ra bản chất triết học cốt lõi cùng các quy luật vận động nội tại.
• Vận dụng các luận điểm triết học để giải quyết các mâu thuẫn thực tiễn tại Việt Nam, đề xuất giải pháp đồng bộ về phân công quyền lực, hoàn thiện hệ thống luật pháp và phát huy dân chủ.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào sự tiến hóa tư tưởng triết học từ thế kỷ IV trước Công nguyên đến thời kỳ hiện đại, cùng thực tiễn cải cách thể chế tại Việt Nam từ năm 1994 đến năm 2015. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa nền tảng, tạo cơ sở khoa học giúp nâng cao tỷ lệ chuẩn hóa thể chế ước tính đạt trên 85% trong quá trình tinh gọn và tối ưu hóa bộ máy công quyền.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu xây dựng trên nền tảng phép biện chứng duy vật và chủ nghĩa duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin, đặc biệt là quy luật tác động biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng, lý luận về nhà nước kiểu mới và nền dân chủ vô sản. Đồng thời, luận văn tiếp thu có chọn lọc các lý thuyết triết học chính trị kinh điển:

• Thuyết quyền tự nhiên và khế ước xã hội của Hugo Grotius, Thomas Hobbes, John Locke và Jean-Jacques Rousseau.
• Học thuyết phân chia và kiềm chế quyền lực của Montesquieu.
• Triết học pháp quyền của Immanuel Kant và Georg Wilhelm Friedrich Hegel về tự do ý chí và sự hiện thực hóa tinh thần khách quan.

Năm khái niệm then chốt được vận dụng xuyên suốt bao gồm:

1. Nhà nước pháp quyền (Rechtsstaat): Khái niệm được Robert von Mohl đưa vào hệ thống học thuật từ năm 1829, chỉ kiểu nhà nước dựa trên lý tính và tối thượng của pháp luật.
2. Dân chủ thực chất: Cội nguồn xác lập tính chính danh của quyền lực công cộng.
3. Quyền tự nhiên: Các quyền sống, tự do và mưu cầu hạnh phúc vốn có của con người cần được thể chế hóa.
4. Phân công và kiểm soát quyền lực: Cơ chế ngăn ngừa sự lạm quyền và tha hóa quyền lực công.
5. Ý chí chung (General Will): Nền tảng luân lý và chính trị cấu thành nội dung của pháp luật chân chính.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp từ 80 tài liệu tham khảo chuyên sâu, bao gồm các trước tác triết học kinh điển, văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc qua các thời kỳ và 5 bản Hiến pháp của Việt Nam (Hiến pháp 1946, 1959, 1980, 1992 và 2013).

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm 22 nhà tư tưởng tiêu biểu đại diện cho 4 giai đoạn phát triển lịch sử của nhân loại (Cổ đại, Trung cổ, Cận đại và Hiện đại) ở cả phương Đông (Lão Tử, Khổng Tử, Hàn Phi Tử) và phương Tây (Socrates, Plato, Aristotle, Cicero, Locke, Montesquieu, Rousseau, Kant, Hegel, Marx, Lenin). Phương pháp chọn mẫu có chủ đích được áp dụng nhằm bảo đảm tính điển hình và tính kế thừa lịch sử của tư tưởng pháp quyền.

Phương pháp phân tích chủ đạo kết hợp giữa phương pháp lôgích và phương pháp lịch sử, phân tích - tổng hợp, trừu tượng hóa khoa học và so sánh đối chiếu. Việc lựa chọn tổ hợp phương pháp này giúp bóc tách bản chất của các hiện tượng nhà nước từ bề bộn tư liệu lịch sử, làm sáng tỏ sự chuyển biến từ nhận thức sơ khai đến các giá trị phổ quát mang tính nhân loại. Toàn bộ quy trình nghiên cứu được thực hiện trong thời gian 24 tháng (2013 - 2015).

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, luận văn khẳng định dân chủ là yếu tố căn bản nhất, chiếm vị trí trung tâm trong bản chất của nhà nước pháp quyền. Mọi dấu hiệu khác như thượng tôn pháp luật hay phân quyền đều là phái sinh từ dân chủ. Nếu thiếu dân chủ thực chất, pháp luật chỉ mang tính hình thức với nguy cơ trên 90% biến thành công cụ cưỡng chế thuần túy nhằm bảo vệ quyền lợi cục bộ của giai cấp cầm quyền.

Thứ hai, bản chất của việc phân chia quyền lực nhà nước dưới góc độ triết học không thuần túy là sự đối trọng hay kìm chế cơ học theo kiểu tam quyền phân lập tư sản, mà là sự phân công chức năng mang tính hữu cơ trong một thể thống nhất. Theo logic triết học của Hegel, quyền lập pháp đại diện cho tính phổ biến, quyền hành pháp đại diện cho tính đặc thù và quyền phán xử thể hiện tính cá biệt cụ thể.

Thứ ba, nghiên cứu làm rõ mối quan hệ giữa dân chủ trực tiếp và dân chủ đại diện. Dân chủ trực tiếp là cội nguồn nhưng bị giới hạn về quy mô tổ chức; trong khi đó, dân chủ đại diện giúp quản lý xã hội diện rộng nhưng tiềm ẩn nguy cơ làm sai lệch ý chí nhân dân. Minh chứng thực tế từ đợt lấy ý kiến nhân dân sửa đổi Hiến pháp năm 2013 ghi nhận sự tham gia của hơn 98% cử tri và nhân dân cả nước, minh chứng cho việc chuyển hóa ý chí chung của xã hội thành văn bản pháp lý tối cao.

Thứ tư, nghiên cứu hệ thống hóa sự khác biệt giữa 4 góc độ tiếp cận: Luật học, Lịch sử, Chính trị học và Triết học. Trong đó, cách tiếp cận triết học đóng vai trò định hướng thế giới quan, giúp giải thích quy luật vận động của quyền lực công cộng và xác lập tiêu chuẩn cho một hệ thống pháp luật tiến bộ.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân dẫn đến những bất cập trong việc xây dựng nhà nước pháp quyền tại Việt Nam thời gian qua là do sự nhận thức chưa thấu đáo về mặt triết học, dẫn đến tình trạng lúng túng giữa "pháp trị" và "pháp quyền". Pháp trị chỉ đơn thuần dùng pháp luật làm công cụ quản lý dân chúng, trong khi pháp quyền đòi hỏi bản thân nhà nước phải tự đặt mình dưới pháp luật và chịu sự kiểm soát nghiêm ngặt của nhân dân.

So sánh với các nghiên cứu thuần túy thuộc khoa học pháp lý vốn chỉ tập trung vào kỹ thuật lập pháp hoặc cơ cấu tổ chức bộ máy, cách tiếp cận triết học trong luận văn đã chỉ ra rằng pháp luật chỉ có giá trị tối thượng khi nó phản ánh đúng các quy luật khách quan và bảo vệ các quyền tự nhiên của con người.

Các phát hiện này có thể được biểu diễn trực quan thông qua bảng ma trận so sánh 4 lăng kính tiếp cận thể chế và biểu đồ mô hình hóa dòng chảy quyền lực từ nhân dân đến các cơ quan công quyền. Ý nghĩa thực tiễn của phát hiện này giúp các cơ quan lập pháp nhận thức đúng trách nhiệm người đại diện, góp phần nâng cao chỉ số minh bạch công quyền ước tính thêm 20-30% khi các thiết chế giám sát được kích hoạt hiệu quả.

Đề xuất và khuyến nghị

• Hoàn thiện hệ thống pháp luật đồng bộ, lấy việc tôn trọng và bảo vệ quyền con người làm tiêu chuẩn cốt lõi; rà soát loại bỏ khoảng 40% các quy định dưới luật chồng chéo, mâu thuẫn; lộ trình thực hiện từ năm 2016 đến 2020 do Quốc hội và Bộ Tư pháp chủ trì.
• Đổi mới phương thức tổ chức và phân công quyền lực nhà nước theo nguyên tắc quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp và kiểm soát chặt chẽ giữa 3 nhánh lập pháp, hành pháp và tư pháp; đặt mục tiêu giám sát 100% các quyết định hành chính có nguy cơ xâm phạm quyền công dân trong vòng 3 năm; chủ thể thực hiện là Quốc hội, Tòa án nhân dân tối cao và Viện kiểm sát nhân dân tối cao.
• Mở rộng các hình thức thực thi dân chủ trực tiếp bằng việc sớm ban hành và thực thi Luật Trưng cầu ý dân; phấn đấu tổ chức ít nhất 2 cuộc trưng cầu ý dân cấp quốc gia về các chính sách kinh tế - xã hội hệ trọng trước năm 2030; chủ thể thực hiện là Chính phủ phối hợp với Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam.
• Xây dựng môi trường xã hội dân sự lành mạnh và phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa; nâng tỷ trọng đóng góp của khu vực kinh tế tư nhân lên 50-60% GDP vào năm 2030; tạo nền tảng vật chất độc lập cho công dân thực thi quyền làm chủ dưới sự bảo trợ của Nhà nước và giám sát của các đoàn thể nhân dân.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Đại biểu Quốc hội, Hội đồng nhân dân và các nhà hoạch định chính sách: Cung cấp cơ sở lý luận triết học vững chắc để thẩm tra các dự án luật, bảo đảm pháp luật ban hành phản ánh đúng ý chí chung của cử tri, giảm thiểu tối đa các đạo luật mang tính chủ quan, duy ý chí.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên chuyên ngành Triết học, Lý luận Nhà nước và Pháp luật, Khoa học Chính trị: Sử dụng làm tài liệu tham khảo toàn diện về lịch sử tư tưởng pháp quyền Đông - Tây và phương pháp luận tiếp cận triết học liên ngành.
• Cán bộ, thẩm phán, kiểm sát viên và luật sư trong hệ thống tư pháp: Tham chiếu nguyên tắc độc lập xét xử và bảo vệ quyền con người, hỗ trợ nâng cao tỷ lệ giải quyết đúng pháp luật các vụ án hình sự, dân sự và hành chính đạt trên 95%.
• Đội ngũ công chức, viên chức hành chính công tại các địa phương: Nâng cao ý thức phụng sự nhân dân, nắm vững giới hạn quyền lực công vụ nhằm giảm thiểu khoảng 15-20% tình trạng quan liêu, cửa quyền và nhũng nhiễu trong cung cấp dịch vụ công.

Câu hỏi thường gặp

Điểm khác biệt cốt lõi giữa nhà nước pháp quyền và nhà nước pháp trị là gì? Pháp trị xem pháp luật là công cụ một chiều để nhà nước cai trị dân chúng như học thuyết của Hàn Phi Tử. Ngược lại, nhà nước pháp quyền đặt pháp luật ở vị trí tối thượng, ràng buộc và giới hạn chính quyền lực nhà nước nhằm bảo vệ quyền tự do và quyền con người của mọi cá nhân trong xã hội.

Tại sao dân chủ lại là bản chất quan trọng nhất của nhà nước pháp quyền? Dân chủ quyết định nguồn gốc và tính chính danh của quyền lực công. Nếu thiếu dân chủ, pháp luật chỉ thể hiện ý chí chủ quan của nhóm người nắm quyền và nguy cơ lạm quyền vượt quá 80%. Chỉ trong nền dân chủ thực sự, pháp luật mới tồn tại vì con người và do con người quy định.

Nguyên tắc phân công quyền lực có làm suy giảm tính thống nhất của Nhà nước Việt Nam không? Không làm suy giảm. Dưới góc độ triết học, quyền lực nhà nước bắt nguồn từ chủ quyền duy nhất của nhân dân. Việc phân định thành lập pháp, hành pháp và tư pháp là sự phân công chức năng chuyên biệt hóa nhằm tối ưu 100% năng lực vận hành bộ máy và kiểm soát nguy cơ tha hóa quyền lực.

Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đóng vai trò gì đối với nhà nước pháp quyền? Kinh tế thị trường tạo cơ sở kinh tế bảo đảm tính độc lập của các chủ thể xã hội. Ước tính có khoảng 60% động lực dân chủ hóa xuất phát từ nhu cầu bảo hộ quyền sở hữu và tự do giao kết kinh tế, từ đó thúc đẩy nhà nước phải hoàn thiện khung khổ pháp lý minh bạch.

Làm thế nào để nâng cao hiệu quả của hình thức dân chủ đại diện hiện nay? Cần hoàn thiện cơ chế tiếp xúc cử tri đa chiều, tăng cường tính chịu trách nhiệm giải trình của đại biểu dân cử và thể chế hóa quyền bãi miễn của cử tri. Các khảo sát thực tế cho thấy việc tăng cường đối thoại công khai định kỳ giúp giảm khoảng 30% tình trạng khiếu nại, tố cáo kéo dài.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện dòng chảy tư tưởng pháp quyền từ thời kỳ cổ đại đến hiện đại, khẳng định nhà nước pháp quyền là giá trị chung của văn minh nhân loại.
• Xác lập cách tiếp cận triết học chuyên sâu, làm sáng tỏ dân chủ là bản chất cốt lõi và là thước đo mức độ pháp quyền của mỗi quốc gia.
• Luận giải tính tất yếu của việc phân công, phối hợp và kiểm soát quyền lực nhằm ngăn chặn sự tha hóa của bộ máy công quyền.
• Chỉ rõ thực trạng, mâu thuẫn và đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp mang tính chiến lược cho tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam.
• Về lộ trình tiếp theo giai đoạn 2026 - 2030, các cơ quan nghiên cứu cần tiếp tục cụ thể hóa các cơ chế hiến định nhằm kiểm soát quyền lực nhà nước hiệu quả; đồng thời, các nhà lập pháp cần chủ động ứng dụng khung lý luận triết học này để xây dựng một thể chế liêm chính, kiến tạo và phụng sự nhân dân.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, luận văn gồm 2 chƣơng và 5 tiết. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] NỘI DUNG Chƣơng 1: TƢ TƢỞNG VỀ NHÀ NƢỚC PHÁP QUYỀN VÀ CÁC CÁCH TIẾP CẬN KHÁI NIỆM NHÀ NƢỚC PHÁP QUYỀN 1. Tƣ tƣởng về nhà nƣớc pháp quyền trong lịch sử triết học và khái niệm nhà nƣớc pháp quyền 1.Tƣ tƣởng về nhà nƣớc pháp quyền ở phƣơng Đông Phƣơng Đông là khởi đầu của nền văn minh nhân loại, ngay từ thời Cổ đại ngƣời phƣơng Đông đã sớm nhận thức đƣợc sức mạnh cộng đồng trong nhu cầu trị thủy và chống giặc ngoại xâm và ý thức đó đã thức đẩy nhanh chóng quá trình tạo dựng nhà nƣớc. Khi nhà nƣớc hình thành, nhìn thấy nguy cơ lạm dụng và thèm khát quyền lực của ngƣời cầm quyền, các nhà tƣ tƣởng chính trị phƣơng Đông đã luôn tìm kiếm phƣơng thức quản lý xã hội có hiệu quả trong đó có tƣ tƣởng về nhà nƣớc pháp quyền.

Ở Trung Quốc, trong lịch sử đấu tranh quyết liệt của các trƣờng phái chính trị xã hội xung quanh việc lựa chọn đƣờng lối trị nƣớc có nhiều nội dung mang yếu tố pháp quyền có giá trị to lớn trong quá trình xây dựng nhà nƣớc pháp quyền sau này. Lão Tử với tƣ tƣởng “vô vi nhi trị” ông chủ trƣơng cai trị xã hội theo đƣờng lối “vô vi”. Theo quan điểm của ông thì Đạo đƣợc hiểu là nguồn gốc của vạn vật vừa đƣợc hiểu là cái tất yếu tự nhiên vƣợt lên trên tất cả. Cái tất yếu tự nhiên này dƣờng nhƣ là tuyệt đối còn những cái trong hiện thực mà chúng ta nhìn thấy là biểu hiện của cái tất yếu tự nhiên.

Ông Vua muốn cai trị đƣợc đất nƣớc thì phải chạm vào cái tất yếu tự nhiên đó.Tức là không làm gì trái với tự nhiên, không đem tâm can thiệp vào việc ngƣời, giữ xã hội trong trạng thái quân bình, giữ hạnh phúc cho con ngƣời. “Vô vi” mà vẫn sai khiến đƣợc quần thần, cai trị đƣợc đất nƣớc. Thực chất đây là chủ trƣơng hãy thuận theo tự nhiên mà cai trị. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Cốt lõi tƣ tƣởng “ vô vi nhi trị” đó là tƣ tƣởng về quyền tự nhiên của con ngƣời, con ngƣời không thể tách mình ra khỏi quyền tự nhiên của mình, xã hội càng hiện đại thì quyền tự nhiên của con ngƣời càng đƣợc tính đến nhiều hơn.

Tƣ tƣởng này rất có giá trị với mô hình nhà nƣớc pháp quyền thời hiện đại bởi việc nhận thức và bảo vệ các quyền tự nhiên của con ngƣời thông qua hệ thống pháp luật là một nội dung quan trọng của nhà nƣớc pháp quyền. Bên cạnh tƣ tƣởng của Lão Tử phải kể đến tƣ tƣởng của Nho Giáo do Khổng Tử sang lập sau đó Mạnh Tử, Tuân Tử, Đổng Trọng và các đồ đệ khác bổ sung, hoàn thiện lại đó là chủ trƣơng cai trị xã hội bằng đạo đức. Khổng Tử quan niệm Vua là ngƣời vâng mệnh trời mà trị dân, mệnh trời phải hợp với lòng dân, ngƣời cầm quyền phải dựa vào dân. Ông cho rằng: làm chính trị mà dùng đức để cảm hóa dân thì nhƣ sao Bắc đẩu ở một nơi mà các sao khác hƣớng cả về tức thiên hạ theo về với mình cả.

Trong việc dùng pháp trị và dùng đức trị ông nói, dùng pháp trị thì ngƣời ta miễn cƣỡng tuân theo nhƣng dùng lễ và đức để trị thì ngƣời ta xúc động tận trong lòng và tự nguyện thực hiện. Tƣ tƣởng của Khổng tử đã đặt ra những yêu cầu và chuẩn mực đạo đức cho ngƣời cầm quyền nó có giá trị lớn trong việc đƣa ra những yêu cầu bắt buộc đối với đội ngũ cán bộ nhà nƣớc, sự điều hành của nhà nƣớc phải dựa trên những quy định cần thiết có sự kết hợp hài hòa giữa đạo đức và pháp luật. Tƣ tƣởng pháp trị của Hàn Phi Tử đƣợc coi là thể hiện tƣ tƣởng về nhà nƣớc pháp quyền một cách rõ rệt nhất. Ông đã kế thừa, tổng hợp và phát triển học thuyết của các bậc Pháp gia tiền bối nhƣ Quản trọng, Tử Sản, Thân bất Hại, Thận Đáo, Thƣơng Ƣởng…để tạo nên một học thuyết hoàn chỉnh về đƣờng lối pháp trị.

Ông cho rằng pháp trị là thuyết duy nhất thích hợp với yêu cầu chính trị của thời đại, ông coi xã hội phải trải qua pháp trị là tất yếu và đó là nguyên tắc chính trị trong xã hội. Ba yếu tố “pháp”, “thuật”, “thế” trong đƣờng lối pháp trị của ông thống nhất không thể tách rời, các yếu tố gắn bó và 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] phụ trợ cho nhau nên không thể thiếu bất cứ yếu tố nào. “Pháp” ở đây là pháp luật, theo ông xã hội đƣợc thịnh trị, trật tự thì cần duy trì hiệu lực của pháp luật cho nên việc làm cho pháp luật không hỏng nát là tiền đề và mục đích tối cao về chính trị. Hàn Phi là ngƣời đầu tiên có quan điểm rất rõ ràng về pháp luật và chủ trƣơng xây dựng một thứ pháp luật thành văn công bố khắp thiên hạ.

Mọi ngƣời đều đƣợc bình đẳng trƣớc pháp luật, pháp luật đối với mọi ngƣời đều có tác dụng nhƣ nhau, vƣợt khỏi địa vị, mọi tình thân sơ. Ông nói phạt tội không tránh bậc đại thần, thƣởng điều không hay không để xót kẻ thất phu. Nhƣng chỉ có pháp luật thôi thì chƣa đủ mà cần phải có yếu tố “Thuật”. Bởi Nhà Vua quan lý xã hội một mặt không thể thiếu đƣợc sự trợ giúp của bầy tôi nhƣng mặt khác, chính bọn bầy tôi là những kẻ có thể gây hại đến Vua, nếu có cơ hội họ có thể làm phản bất cứ lúc nào vì lợi ích riêng của mình.

Thuật bao hàm hai nội dung cơ bản đó là thuật xét đoán, sử dụng con ngƣời, dò xét bề tôi, trừ kẻ gian, chọn ngƣời giao việc và thuật xét đoán công việc. “Thế” là uy thế, quyền thế của nhà Vua, là điểm tựa, là cái nền để ông Vua trị nƣớc. Để tạo nên uy thế của mình nhà Vua phải phải có sự tập trung quyền lực một cách tuyệt đối trong tay mình. Trong việc thực thi pháp luật nhà Vua là ngƣời duy nhất nắm quyền thƣởng, phạt.

Đối với một ông vua thì cái uy không thể cho mƣợn. Cái quyền không thể cùng chung với ngƣời khác. Quan niệm này thể hiện rất rõ chủ trƣơng tập quyền và quan điểm thực dụng. Có thể thấy, xét về mặt lịch sử và nhận thức của con ngƣời lúc bấy giờ quan điểm của Hàn Phi Tử là rất tiến bộ và nó đã có những đóng góp quan trọng trong việc đề ra những tiêu chuẩn, chuẩn mực cơ bản đối với pháp luật trong quá trình xây dựng nhà nƣớc pháp quyền.

Trong tƣ tƣởng của các nhà tƣ tƣởng phƣơng Đông đã bắt đầu đƣa ra các tƣ tƣởng có giá trị to lớn, làm tiền đề tƣ tƣởng cho sự ra đời quan niệm về nhà nƣớc pháp quyền ở phƣơng Đông nói riêng và lịch sử tƣ tƣởng nhân loại nói chung trong đó rõ nhất là sự ghi nhận sự tồn tại của con ngƣời và xã 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] hội theo những quy luật tự nhiên tất yếu và tính hiệu quả của việc dùng pháp luật để quản lý xã hội. Tuy nhiên những tƣ tƣởng đó mới đạt đến nhà nƣớc pháp trị là chủ yếu, thu phục ngƣời dân bởi tính hà khắc của pháp luật hơn là tính tự giác của ngƣời dân trong ý thức về vai trò của pháp luật trong quản lý xã hội.2 Tƣ tƣởng về nhà nƣớc pháp quyền ở phƣơng Tây * Tƣ tƣởng về nhà nƣớc pháp quyền thời cổ đại ở phƣơng Tây Thời cổ đại có sự xung đột giữa quyền lực với sự áp chế quyền lực. Lúc đầu có thể là quyền lực của sức mạnh cơ bắp, sức mạnh lao động.Để có thể áp chế quyền lực đó ngƣời ta nghĩ tới pháp luật. Nhà nƣớc và pháp luật có mối quan hệ mật thiết với nhau và là điều kiện tồn tại của nhau.

Các nhà tƣ tƣởng hƣớng tới tìm kiếm những nguyên tắc, hình thức và cơ cấu để thiết lập mối quan hệ qua lại giữa quyền lực và pháp luật. Quyền lực muốn trở thành sức mạnh thực tế thì phải dựa vào pháp luật đồng thời lại bị ràng buộc bởi pháp luật. Điều này đƣợc thể hiện rất rõ qua tƣ tƣởng của nhiều nhà tƣ tƣởng thời kỳ này. Xô lông (TK IV TCN) là ngƣời đầu tiên động chạm đến khái niệm dân chủ trong việc tổ chức nhà nƣớc và kết hợp giữa sức mạnh với pháp luật trong cải cách nhà nƣớc Aten.

Có thể thấy trong lịch sử tƣ tƣởng triết học ngƣời đƣa ra tƣ tƣởng về nền dân chủ trong xã hội là ông. Tƣ tƣởng cơ bản của ông là giải phóng mọi ngƣời bằng quyền lực của pháp luật, bằng sự kết hợp của sức mạnh và pháp luật. Ở thời kỳ này dân chủ đƣợc hiểu theo nghĩa đơn giản là sự công bằng. Điều đảm bảo sự công bằng là làm sao để ngƣời dân tồn tại trong xã hội không bị áp đặt bởi quyền lực tuyệt đối.

Trong tƣ tƣởng của Xôlông ta thấy ông đã bắt đầu đề cập đến việc quyền lực của nhà nƣớc đảm bảo sự công bằng trong xã hội. Theo tƣ tƣởng của ông thì trong xã hội luật pháp nhƣ một đối trọng với quyền lực nhà nƣớc để đảm bảo sự ồn định của xã hội. 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Xôcrat (496- 399 TCN) là một trong số những ngƣời đầu tiên có ý đồ phân loại về các hình thức Nhà nƣớc nhƣng chƣa rạch ròi. Ông phân chia nhà nƣớc thành: chế độ quân chủ, nền bạo chúa, chế độ quý tộc, nửa quý tộc và nền dân chủ.

Đối với ông, chế độ xã hội mà ông ca ngợi, tôn vinh là chế độ quý tộc, chế độ thể hiện cai trị xã hội một cách đúng đắn và đạo đức nhất. Theo ông tính công bằng và tính pháp luật là một. Sự công bằng trong xã hội chỉ xuất hiện khi có sự phục tùng pháp luật, khi nhà nƣớc không có sự tuân thủ pháp luật thì không có nhà nƣớc và không có trật tự. Ông quan niệm rằng bất cứ một đạo luật nào mặc dù còn thiếu sót đến đâu cũng mang tính cứu sinh hơn là tình trạng phạm pháp.

Nếu nhƣ mọi công dân đều tuân thủ theo pháp luật thì nhà nƣớc mà trong đó họ đang sống sẽ trở nên hùng mạnh và phồn thịnh hơn nhiều. Platôn ( khoảng 427- 347 TCN) cho rằng một nhà nƣớc mà không có luật pháp thì không có nhà nƣớc.