Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài Chương 2: Cơ sở lý luận về đổi mới sự lãnh đạo của Đảng trong điều kiện xây dựng Nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam Chương 3: Thực trạng sự lãnh đạo của Đảng trong điều kiện xây dựng Nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay, liên hệ với thực tiễn Thành phố Hà Nội Chương 4: Quan điểm và giải pháp chủ yếu về đổi mới sự lãnh đạo của Đảng đáp ứng yêu cầu xây dựng Nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, liên hệ thực tiễn với Thành phố Hà Nội. 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI Vấn đề Đảng lãnh đạo và xây dựng Nhà nƣớc pháp quyền đã đƣợc đề cập ở nhiều công trình khoa học, đặc biệt là trong nƣớc. Các dạng ấn phẩm khoa học rất đa dạng, bao gồm các sách chuyên khảo, sách tham khảo, các bài báo, đề tài khoa học. Qua việc nghiên cứu, tham khảo, tác giả đã phân loại các công trình khoa học liên quan đến đề tài luận án theo các nhóm vấn đề chính nhƣ sau: 1.
Nhóm các công trình về vai trò lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nƣớc và xã hội. Nhóm các công trình về yêu cầu đổi mới sự lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nƣớc và xã hội trong điều kiện nền kinh tế thị trƣờng, xây dựng Nhà nƣớc pháp quyền và hội nhập quốc tế. Nhóm các công trình về vai trò lãnh đạo của Đảng đối với các cơ quan nhà nƣớc đáp ứng yêu cầu xây dựng Nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam trong công cuộc cải cách Nhà nƣớc, cải cách pháp luật. Nhóm các công trình khoa học ở nƣớc ngoài liên quan đến đề tài luận án.
Dƣới đây là phần tổng quan về tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án của nghiên cứu sinh: 1. Nhóm các công trình về vai trò lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nƣớc và xã hội Trong cuốn sách chuyên khảo:“Đổi mới, hoàn thiện phương thức lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam”, Nxb. Chính trị quốc gia - Sự thật, Hà Nội, 2008 của GS. Phạm Ngọc Quang, các vấn đề vị trí, vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam đã đƣợc phân tích sâu sắc.
Tác giả đã phân tích vai trò lãnh đạo của Đảng qua các thời kỳ và những thách thức đang đặt ra trong điều kiện hội nhập quốc tế. Chuyển từ nền kinh tế tập trung quan liêu, bao cấp sang nền kinh tế thị trƣờng định hƣớng xã hội chủ nghĩa đòi hỏi Đảng Cộng sản Việt Nam chuyển đổi tƣơng ứng phƣơng thức lãnh đạo của Đảng. Chính trị là sự biểu hiện 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tập trung của nền kinh tế, phƣơng thức lãnh đạo của Đảng thuộc phạm trù chính trị, do vậy, cũng do kinh tế quy định. Khi đã chuyển sang nền kinh tế thị trƣờng định hƣớng xã hội chủ nghĩa với sự đa dạng hóa chế độ sở hữu và thành phần kinh tế, lấy sự điều tiết của thị trƣờng làm căn cứ cơ bản, thị trƣờng đóng vai trò là cơ sở để kế hoạch hóa nền kinh tế quốc dân,… thì phƣơng thức lãnh đạo của Đảng nói chung, lãnh đạo trên lĩnh vực kinh tế nói riêng, không thể nhƣ cũ mà phải đƣợc thay đổi cho phù hợp.
Trong điều kiện xây dựng Nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, tác giả nhấn mạnh, Đảng phải có những phƣơng thức lãnh đạo mới. Đó là quyền lực nhà nƣớc là thống nhất, có sự phân công ràng mạch và rõ ràng, phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nƣớc trong việc thực hiện ba quyền lập pháp, hành pháp, tƣ pháp và Nhà nƣớc đƣợc đặt dƣới sự lãnh đạo của Đảng. Phƣơng thức lãnh đạo của Đảng phải đƣợc đổi mới để bảo đảm và phát huy dân chủ hóa mọi mặt trong đời sống xã hội. Phƣơng thức lãnh đạo của Đảng đƣợc đặt ra trong điều kiện phát triển mạnh mẽ của cách mạng khoa học - công nghệ, đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, hội nhập quốc tế.
Mặt bằng dân trí, khoa học - công nghệ cao, mặt bằng nghề nghiệp phát triển vừa là điều kiện cho sự lãnh đạo của Đảng, vừa là áp lực, đòi hỏi Đảng phải không ngừng nâng cao tầm tƣ tƣởng, tầm trí tuệ và tính khoa học, tính dân chủ trong phƣơng thức lãnh đạo của mình. Đổi mới phƣơng thức lãnh đạo là điều kiện tiên quyết để có phƣơng thức lãnh đạo nhƣ vậy. Phƣơng thức lãnh đạo phải đƣợc đổi mới để đáp ứng tính đặc thù của điều kiện một đảng duy nhất cầm quyền. Đổi mới phƣơng thức lãnh đạo của Đảng trong điều kiện một đảng duy nhất cầm quyền, mà không trở thành chuyên quyền, độc đoán là vấn đề sống còn của Đảng, của chế độ.
Về vai trò của Đảng với tƣ cách là một đảng cầm quyền ở nƣớc ta, đáng chú ý là tác phẩm của GS. Nguyễn Văn Huyên: “Đảng Cộng sản cầm quyền - Nội dung và phương thức cầm quyền của Đảng”, Nxb. Chính trị quốc gia - Sự thật, Hà Nội, 2011. Cuốn sách chuyên khảo tập trung phân tích chủ yếu về vấn đề: đảng chính trị và đảng cầm quyền nói chung, Đảng Cộng sản cầm quyền nói riêng, đặc biệt nhấn mạnh nội dung và phƣơng thức Đảng Cộng sản Việt Nam cầm quyền.
Cuốn sách trình bày về nguồn gốc, phạm vi và mối quan hệ tác động 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com giữa quyền lực nhà nƣớc, quyền lực nhân dân và quyền lực của các đảng chính trị; tính chính đáng của sự cầm quyền duy nhất của Đảng Cộng sản: một số ý tƣởng tiêu biểu về tính chính đáng chính trị, cấu trúc của tính chính đáng, tính chính đáng của Đảng Cộng sản duy nhất cầm quyền. Đồng thời, phân tích quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin và tƣ tƣởng Hồ Chí Minh về nội dung và phƣơng thức cầm quyền của Đảng, xây dựng một đảng cầm quyền trong sạch, vững mạnh; kinh nghiệm cầm quyền của một số đảng chính trị tiêu biểu trên thế giới ở một số nƣớc phƣơng Tây, Đảng Cộng sản Trung Quốc, sự thất bại của Đảng Cộng sản Liên Xô; những điều kiện và yêu cầu bảo đảm sự cầm quyền của Đảng trong bối cảnh xây dựng Nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa và đổi mới tổ chức bộ máy của Đảng hiện nay. Tác giả đã đƣa ra những giải pháp đổi mới nội dung và phƣơng thức cầm quyền của Đảng đối với các thành tố của hệ thống chính trị: Đổi mới sự lãnh đạo của Đảng đối với Quốc hội, Chính phủ, các cơ quan tƣ pháp, Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội; đổi mới nội dung và phƣơng thức cầm quyền của Đảng đối với các lĩnh vực công tác: đổi mới quá trình hoạch định đƣờng lối, chính sách, công tác tƣ tƣởng, công tác tổ chức - cán bộ, công tác kiểm tra, giám sát quyền lực trong nội bộ Đảng, công tác đào tạo cán bộ, công tác bầu cử. Đảng Cộng sản Việt Nam cầm quyền theo chế độ một đảng cầm quyền, nội dung Đảng lãnh đạo về thực chất là những nội dung Đảng cầm quyền.
Hệ thống một Đảng Cộng sản lãnh đạo Nhà nƣớc và xã hội ở nƣớc ta hiện nay vừa có nhiều ƣu điểm, nhƣng cũng có không ít khuyết điểm, cần kiện toàn, hoàn thiện. Nội dung cầm quyền của Đảng Cộng sản Việt Nam: Trong lĩnh vực chính trị, việc hoạch định đƣờng lối chính trị là nhiệm vụ quan trọng hàng đầu của Đảng; Trong lĩnh vực kinh tế, nội dung cầm quyền và lãnh đạo trọng tâm của Đảng là việc xây dựng thể chế kinh tế thị trƣờng định hƣớng xã hội chủ nghĩa. Trong lĩnh vực xã hội, với sứ mệnh của mình, Đảng phải lãnh đạo phát huy sức mạnh của toàn Đảng, toàn dân, toàn quân phát triển kinh tế, nâng cao đời sống nhân dân, phát triển các quan hệ xã hội lành mạnh, bảo đảm công bằng, bình đẳng xã hội, phát triển con ngƣời, xây dựng một xã hội văn minh, con ngƣời hạnh phúc; Trong lĩnh vực văn hóa, trên nền tảng xây dựng một nền văn hóa 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Đảng phải định hƣớng xây dựng một nền văn hóa chính trị nói chung và văn hóa cầm quyền của Đảng nói riêng.
Tác giả đã phân tích sự biểu hiện của phƣơng thức cầm quyền của Đảng Cộng sản Việt Nam: lãnh đạo thông qua các quan điểm, cƣơng lĩnh, chiến lƣợc, các đƣờng lối, chủ trƣơng, điều lệ, chỉ thị và các quyết định khác của Đảng đối với tổ chức và hoạt động của Nhà nƣớc, các tổ chức chính trị - xã hội; lãnh đạo Nhà nƣớc thể chế hóa cƣơng lĩnh, đƣờng lối, chủ trƣơng của Đảng thành các quyết định của cơ quan công quyền. Nội dung, phƣơng thức lãnh đạo của Đảng còn đƣợc thể hiện ở công tác tổ chức cán bộ, công tác kiểm tra của các tổ chức đảng.10: “Đảng Cộng sản - chủ thể quản lý xã hội trong điều kiện cơ chế thị trường ở nước ta hiện nay” do Trần Ngọc Liêu chủ trì đề tài (TS. Nguyễn Hàm Giá, NCS. Đinh Hữu Phí phối hợp) đã phân tích trong nội dung Đảng lãnh đạo Nhà nƣớc và xã hội, cần xây dựng đúng đắn mối quan hệ với các chủ thể quản lý, các bộ phận hợp thành của hệ thống chính trị Việt Nam.
Đảng Cộng sản lãnh đạo trên nhiều nội dung, bằng các phƣơng thức lãnh đạo khác nhau gắn liền với các yếu tố: chính trị, kinh tế, xã hội,… đặc biệt phụ thuộc vào thể chế chính trị, thể chế nhà nƣớc, trình độ dân trí và dân chủ hóa đời sống xã hội. Phƣơng thức lãnh đạo của Đảng đƣợc xem xét trên hai phƣơng diện: công cụ đƣợc Đảng sử dụng trong lãnh đạo và hình thức, phƣơng thức lãnh đạo của Đảng.01 “Cơ sở lý luận và thực tiễn về Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân” thuộc Chƣơng trình KX-04 giai đoạn 2001 - 2005 do GS. Nguyễn Duy Quý làm Chủ nhiệm đề tài, đã làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn về Nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân.