ĐẶT VẤN ĐỀ Bệnh sốt xuất huyết Dengue (SXHD) được biết đến cách đây trên 3 thế kỷ ở các khu vực khí hậu nhiệt đới và cận nhiệt đới, phổ biến ở khu vực đô thị và các vùng có mật độ giao thông đông đúc. Ngày nay bệnh SXHD lưu hành trên 100 quốc gia ở châu Phi, châu Mỹ, khu vực phía Đông Địa Trung Hải, Đông Nam Á và Tây Thái Bình Dương trong đó có Việt Nam. SXHD là bệnh nhiễm vi rút Dengue cấp tính vô cùng nguy hiểm gây ra cho người do muỗi Aedes truyền, có thể gây chết người hàng loạt nếu xảy ra dịch lớn. Ước tính có khoảng 500.000 người mắc bệnh SXHD nặng cần nhập viện mỗi năm, và khoảng 2,5% trong tổng số người bị bệnh tử vong [107], 109].
Bệnh SXHD hiện vẫn chưa có thuốc điều trị đặc hiệu, vắc xin đang trong giai đoạn nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng nên việc phòng chống véc tơ để hạn chế nhiễm bệnh là vô cùng quan trọng. Trong những năm gần đây, ở Việt Nam mặc dù đã có nhiều nỗ lực trong công tác phòng chống dịch chủ động của hệ thống y tế dự phòng và nhân dân, nhưng dịch SXHD không có xu hướng giảm mà còn nguy cơ tăng trở lại và mở rộng phạm vi, số mắc trung bình hàng năm vẫn luôn ở mức rất cao khoảng 70.000 trường hợp với hàng trăm trường hợp tử vong [30], hơn nữa dịch lớn thỉnh thoảng bùng phát gây thiệt hại kinh tế và sức khỏe cho cộng đồng. Trên thế giới đã có nhiều nghiên cứu về vai trò truyền bệnh SXHD, cũng như việc xác định ái tính của vi rút Dengue với muỗi Aedes, những nghiên cứu này chỉ ra 2 loài muỗi truyền bệnh SXHD là Aedes aegypti và Aedes albopictus [30], [47]. Tại Việt Nam những nghiên cứu về vấn đề này hiện vẫn còn rất ít, hơn nữa các quần thể muỗi Ae.
aegypti và Ae. albopictus có các đặc điểm sinh học, sinh thái và tập tính khác nhau, đôi khi thay đổi nên việc nghiên cứu sâu về các đặc điểm của chúng sẽ là cơ sở để áp dụng các biện pháp phòng chống. Mặt khác, nghiên cứu vai trò truyền bệnh SXHD của muỗi tại thực địa là rất cần thiết, góp phần quan trọng giúp cho các nhà quản lý cũng như các nhà chuyên môn 2 trong định hướng, lập kế hoạch, đề ra các chiến lược phòng chống dịch bệnh SXHD chủ động và có hiệu quả [22], [28]. Hà Nội, Hải Phòng, Thanh Hóa và Hà Tĩnh là 4 tỉnh thành trong những năm gần đây liên tục ghi nhận dịch bệnh với số mắc cao và được xác định là vùng trọng điểm nhất về SXHD của khu vực miền Bắc.
Do vậy, vấn đề được đặt ra cho nghiên cứu là đặc điểm sinh học, sinh thái, vai trò truyền bệnh của muỗi Ae. aegypti và Ae. albopictus tại đây thế nào? Mối tương quan các chỉ số véc tơ của muỗi Ae. aegypti và Ae.
albopictus đến khả năng xảy ra dịch SXHD ra sao? Mối tương quan giữa một số yếu tố khí hậu như: Nhiệt độ, độ ẩm, lượng mưa đến khả năng lan truyền SXHD như thế nào? là rất quan trọng trong việc đề ra các chiến lược giám sát, phòng chống, khống chế các ổ dịch SXHD một cách hiệu quả. Chính vì những lý do trên, đề tài: “Thực trạng véc tơ sốt xuất huyết Dengue, mối tương quan giữa khí hậu với chỉ số véc tơ và số mắc sốt xuất huyết Dengue tại 4 tỉnh miền bắc Việt Nam (2016 - 2017)” được tiến hành với 2 mục tiêu sau: 1. Mô tả sự phân bố, tập tính trú đậu, vai trò truyền bệnh SXHD và độ nhạy cảm với một số hóa chất diệt côn trùng của muỗi Ae. aegypti và Ae.
albopictus tại Hà Nội, Hải Phòng, Thanh Hóa và Hà Tĩnh, năm 2016 - 2017. Phân tích mối tương quan giữa một số yếu tố khí hậu với chỉ số véc tơ và số mắc sốt xuất huyết Dengue tại Hà Nội, năm 2016 - 2017. Tình hình bệnh sốt xuất huyết Dengue 1. Tình hình bệnh sốt xuất huyết Dengue trên thế giới Vào khoảng đầu năm 992 sau Công Nguyên, đã có một bệnh tương tự như SXHD bây giờ nhưng không rõ tác nhân gây bệnh đã được ghi nhận tại Trung Quốc.
Sau đó, dịch sốt xuất huyết này bùng phát ở nhiều nơi và ghi nhận rõ nhất cách đây đã hơn 3 thế kỷ ở các khu vực có khí hậu nhiệt đới, á nhiệt đới và ôn đới. Năm 1635, dịch bệnh ghi nhận ở vùng Tây Ấn Độ Dương thuộc Cộng hòa Pháp. Năm 1780, nhiều tác giả đã mô tả bệnh sốt ở Philadelphia có các đặc điểm lâm sàng giống với SXHD, rất có thể đấy chính là bệnh SXHD ngày nay, nhưng vào thời điểm đó các hiểu biết khoa học chưa đủ để minh chứng. Trong thế kỷ XVIII, XIX và đầu thế kỷ XX, đã xảy ra những vụ dịch sốt xuất huyết tương tự ở các khu vực có khí hậu nhiệt đới và một số vùng có khí hậu ôn đới.
Hầu hết các trường hợp bệnh của những vụ dịch này là sốt xuất huyết thể nhẹ và chỉ chiếm một tỷ lệ thấp là thể nặng [13], [47]. Vụ dịch SXHD đầu tiên được ghi nhận với tác nhân rõ ràng xảy ra tại Úc vào năm 1897, tiếp đến tại Hy Lạp vào năm 1928 và Đài Loan 1931. Một vụ đại dịch SXHD ở Đông Nam Á sau Chiến tranh thế giới thứ II, năm 1953 - 1954, dịch SXHD cũng được phát hiện tại Philippines, sau đó dịch tiếp tục xảy ra khắp các vùng/lãnh thổ châu Á gồm Ấn Độ, Indonesia, Myanmar, Sri Lanka và Thái Lan. Trước năm 1970, chỉ có 9 nước có dịch SXHD.
Ngày nay, dịch SXHD xảy ra ở hơn 100 nước ở các vùng lãnh thổ khác nhau từ châu Phi, châu Mỹ, vùng Trung Đông, Đông Nam Á và Tây Thái Bình Dương; trong đó vùng châu Mỹ, Đông Nam Á và Tây Thái Bình Dương là những nơi bị ảnh hưởng do SXHD nặng nề nhất. Tổng dân số trên toàn cầu có nguy cơ nhiễm bệnh ước tính khoảng 2,5 - 3 tỷ người, phần lớn trong số này sống tại các đô thị có khí hậu nhiệt đới và cận nhiệt đới, nơi rất phù hợp để muỗi Aedes phát triển mạnh. 4 Mặc dù trước kia bệnh SXHD được cho là chỉ xuất hiện ở khu vực thành thị, nhưng ngày nay bệnh đã trở nên phổ biến hơn tại khu vực nông thôn, đặc biệt là vùng nông thôn của các nước Đông Nam Á. Hàng năm, trên thế giới ước tính có ít nhất 100 triệu trường hợp bệnh SXHD, trong đó có khoảng 500.000 trường hợp bệnh SXHD cần phải nhập viện [73], [106], [117].
Trong số các trường hợp bệnh SXHD thì trẻ em dưới 15 tuổi bị mắc chiếm đa số, với tỷ lệ tử vong trung bình khi mắc SXHD phải nhập viện là 2,5%, tương đương khoảng 25.000 người mỗi năm [109], 112]. Theo WHO, số trường hợp bệnh SXHD được báo cáo trong khoảng thời gian 55 năm qua đã tăng tới 2. Giai đoạn ghi nhận báo cáo đầu tiên từ năm 1955 - 1959, trung bình mỗi năm có khoảng 908 trường hợp bệnh trong giai đoạn này. Đến giai đoạn từ 1960 - 1969, số trường hợp bệnh trung bình cao gấp hơn 15 lần so với giai đoạn trước đó và tiếp tục tăng cao trong các giai đoạn tiếp theo.
Năm 2010, số trường hợp bệnh SXHD trên thế giới được ghi nhận khoảng 2.516 trường hợp bệnh. Đây là số liệu được báo cáo thực tế cho WHO, tuy nhiên số lượng trường hợp bệnh mắc thực tế tại cộng đồng ở các nước có thể còn cao hơn nhiều do các nước không có báo cáo hoặc báo cáo thiếu [109]. Trong số các quốc gia có ghi nhận trường hợp bệnh SXHD nhiều nhất trên thế giới, Brazil là quốc gia có số trường hợp bệnh SXHD cao nhất. Số trường hợp bệnh SXHD trung bình trong năm giai đoạn 2004 - 2010 của quốc gia này là khoảng 447.466, tiếp đến là Indonesia với số trường hợp bệnh SXHD trung bình khoảng 129.435 và Việt Nam ghi nhận số trường hợp bệnh SXHD trung bình cao thứ 3 trên thế giới với số mắc khoảng 91.
Các quốc gia khác có số mắc cao lần lượt thuộc về châu Mỹ La Tinh và châu Á Thái Bình Dương [106], [109], [112]. Sự phân bố trường hợp SXHD trung bình trên thế giới giai đoạn 2010 - 2016 được thể hiện trên hình 1. Bản đồ phân bố trường hợp bệnh SXHD trung bình trên thế giới, 2010- 2016 (nguồn http://www.int/denguecontrol/epidemiology/en/, 2018) Tại khu vực Đông Nam Á, số mắc và tử vong do SXHD đã tăng lên trong những năm qua cùng với những vụ dịch xảy ra liên tiếp. Bên cạnh đó, tỷ lệ các trường hợp bệnh SXHD nặng ngày một tăng, nhất là tại Ấn Độ, Sri Lanka và Myanmar, do điều kiện thời tiết nắng nóng, mưa nhiều tại các quốc gia này phù hợp để muỗi Aedes phát triển [47].
Có thể nói SXHD là một trong những bệnh truyền nhiễm gây khó khăn lớn nhất về y tế công cộng cho khu vực Đông Nam Á, với 7 trong số 10 nước của khu vực bị SXHD nặng nề; SXHD là nguyên nhân hàng đầu gây bệnh dẫn đến tử vong ở trẻ em tại các quốc gia này; tỷ lệ mắc SXHD trong khu vực tăng lên đáng kể trong vòng 17 năm qua và từ năm 1980 trở lại đây số trường hợp mắc SXHD đã tăng lên gần gấp 5 lần so với 30 năm về trước và gần như tất cả các nước trong khu vực đã ghi nhận có dịch bệnh SXHD [106], [112]. Tình hình bệnh sốt xuất huyết Dengue tại Việt Nam Năm 1958, Việt Nam ghi nhận vụ dịch sốt xuất huyết đầu tiên tại miền Bắc và ở khu vực đồng bằng sông Cửu Long ở phía Nam vào đầu những năm 1960, vụ dịch sốt xuất huyết đầu tiên xác định có mầm bệnh vi rút Dengue ở Việt Nam. Từ đó bệnh trở thành dịch lưu hành địa phương ở vùng châu thổ sông Hồng, sông Cửu Long và dọc theo bờ biển miền Trung nước ta [33]. Trước năm 1990, bệnh SXHD mang tính chất chu kỳ tương đối rõ nét với chu kỳ dịch lớn xảy ra trung bình 3 - 4 năm một lần.
Sau năm 1990, bệnh xảy ra liên tục với cường độ và quy mô ngày một gia tăng nhưng chu kỳ không còn rõ rệt như giai đoạn trước năm 1990. Vụ dịch SXHD lớn xảy ra vào năm 1987 với trên 300.000 trường hợp bệnh và trên 1.500 trường hợp tử vong. Sau đó vụ dịch lớn thứ hai vào năm 1998 với 234.920 trường hợp bệnh và 377 trường hợp tử vong, tỷ lệ mắc là 306/100.000 dân, tỷ lệ chết là 0,19% trên tổng số mắc.