ĐẶT VẤN ĐỀ Có thể nói việc nhà khoa học Jenner phát minh ra vắc xin vào năm 1796 là một thành tựu Y học vĩ đại của nhân loại. Kể từ khi vắc xin ra đời loài người đã thực sự có được một loại vũ khí siêu hạng, sắc bén nhất, hữu hiệu nhất để chủ động phòng chống các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm. Về bản chất việc tiêm chủng chính là sử dụng vắc xin nhằm kích thích cơ thể sinh ra miễn dịch chủ động đặc hiệu để chống lại một bệnh truyền nhiễm nào đó. Đến nay đã có gần 30 bệnh truyền nhiễm có vắc xin phòng bệnh và khoảng 190 quốc gia và vùng lãnh thổ đã đưa vắc xin vào sử dụng phổ cập cho người dân và tiêm chủng thực sự có vai trò rất lớn đối với toàn xã hội.
Tại Việt Nam lợi ích của tiêm chủng thực sự vô cùng to lớn. Chương trình TCMR đã được Bộ Y tế và các tổ chức quốc tế đánh giá là một trong những chương trình Y tế công cộng hiệu quả và thành công nhất ở Việt Nam. Chính nhờ có chương trình TCMR hàng năm chúng ta đã bảo vệ được cho được hàng triệu trẻ không bị mắc, không bị chết cũng như các di chứng của các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm, phổ biến. Bảo vệ cho hàng triệu phụ nữ và trẻ sơ sinh không bị mắc uốn ván trong sản khoa.
Không có một chương trình phòng bệnh nào lại hiệu quả như thế nhờ thứ vũ khí siêu hạng là vắc xin. Bên cạnh sự thành công đó cũng gặp không ít khó khăn về sự cố vắc xin, về phản ứng sau tiêm chủng xuất hiện sau khi sử dụng vắc xin. Để đảm bảo được tiêm chủng an toàn, công tác tiêm chủng phải được thực hiện theo đúng quy định từ việc bảo quản, vận chuyển, sử dụng, chỉ định và tiêm chủng vắc xin. Vì vắc xin là một sinh phẩm đặc biệt rất nhạy cảm với nhiệt độ và đông băng nên bảo quản ở đúng nhiệt độ cho phép từ nơi sản xuất đến nơi sử dụng là yếu tố quan trọng đảm bảo cho hiệu lực và an toàn của vắc xin.
Ngày nay kinh tế càng phát triển, dân trí ngày một nâng lên, nhu cầu 1 tiêm ngừa cũng ngày một tăng cao, người dân không chỉ tiêm những vắc xin trong chương trình mở rộng mà còn có nhu cầu tiêm những loại vắc xin dịch vụ. Trung tâm kiểm soát bệnh tật tỉnh Bình Dương là đơn vị sự nghiệp Nhà nước, một trong các nhiệm vụ trọng tâm là quản lý và triển khai công tác tiêm chủng mở rộng và tiêm chủng dịch vụ cho người dân trên địa bàn. Hiện nay Trung tâm kiểm soát bệnh tật Bình Dương chưa có nghiên cứu đánh giá về vấn đề tồn trữ vắc xin. Để tìm hiểu về thực trạng công tác quản lý vắc xin tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: Phân tích thực trạng tồn trữ vắc xin tại Trung tâm kiểm soát bệnh tật tỉnh Bình Dương năm 2020.
Mục tiêu của đề tài: 1. Phân tích hoạt động bảo quản vắc xin tại Trung tâm kiểm soát bệnh tật tỉnh Bình Dương năm 2020. Phân tích thực trạng dự trữ vắc xin tại Trung tâm kiểm soát bệnh tật tỉnh Bình Dương năm 2020. Từ đó đưa ra một số kiến nghị và đề xuất với Ban lãnh đạo Trung Tâm kiểm soát bệnh tật tỉnh Bình Dương nhằm nâng cao công tác tồn trữ vắc xin tốt hơn.1 TỔNG QUAN VỀ VẮC XIN VÀ TIÊM CHỦNG 1.
Vắc xin Vắc xin là thuốc chứa kháng nguyên tạo cho cơ thể khả năng đáp ứng miễn dịch, được dùng với mục đích phòng bệnh, chữa bệnh [5]. Vắc xin chứa các phiên bản suy yếu của virus hay phiên bản gần giống như virus (được gọi là kháng nguyên). Điều này chứng tỏ các kháng nguyên không thể tạo ra các dấu hiệu hoặc triệu chứng của bệnh, nhưng chúng kích thích hệ thống miễn dịch tạo ra các kháng thể. Những kháng thể này sẽ bảo vệ cơ thể khi tiếp xúc với các virus trong tương lai.
Phân loại vắc xin : + Vắc xin giải độc tố : được sản xuất từ ngoại độc tố của vi khuẩn bằng cách làm mất tính độc nhưng vẫn giữ được tính kháng nguyên. Khi hệ miễn dịch tiếp nhận vacxin giải độc tố, chúng học cách chống lại độc tố tự nhiên. Hệ miễn dịch sản xuất ra các kháng thể trung hòa độc tố. Ví dụ: vacxin bạch hầu, vacxin uốn ván… + Vắc xin bất hoạt (chết) : được sản xuất từ vi sinh vật gây bệnh đã chết.
Các vacxin này an toàn và ổn định hơn vacxin sống, các vi sinh vật gây bệnh đã chết không thể đột biến trở lại. Các kháng nguyên chủ yếu kích thích đáp ứng miễn dịch. Ví dụ: vacxin ho gà, vacxin thương hàn, vacxin tả, vacxin Salk (phòng bại liệt), vacxin viêm não Nhật Bản… + Vắc xin sống giảm độc lực : được sản xuất từ vi sinh vật gây bệnh hoặc vi sinh vật giống với vi sinh vật gây bệnh đã được làm giảm độc lực không còn khả năng gây bệnh. Do vacxin sống, giảm độc lực gần giống như đáp ứng với nhiễm trùng tự nhiên nên chúng tạo ra đáp ứng miễn dịch và sinh kháng thể mạnh, thường gây ra miễn dịch lâu dài chỉ với 1 hoặc 2 liều.
Ví dụ: 3 vacxin BCG sống, vacxin thương hàn, vacxin Sabin (phòng bại liệt), vacxin sởi… + Vắc xin tách chiết : Kháng nguyên được tách chiết từ vi sinh vật. Ví dụ: kháng nguyên polysaccharid của cầu khuẩn màng não, polysaccharid của phế cầu… + Vắc xin tái tổ hợp : bằng công nghệ sinh học hiện đại, gen mã hóa cho kháng nguyên vi sinh vật cần có để làm vacxin được tách và tái tổ hợp vào E. coli hoặc một dòng tế bào thích hợp. Ví dụ: vacxin tả, vacxin thương hàn… 1.
Tiêm chủng Tiêm chủng là việc đưa vắc xin vào cơ thể con người với mục đích tạo cho cơ thể khả năng đáp ứng miễn dịch để dự phòng bệnh tật [4]. Hiện nay nhu cầu vắc xin phòng bệnh ngày càng được người dân quan tâm và thực hiện tốt hơn. Đảng và Nhà nước đưa công tác phòng bệnh cho người dân lên hàng đầu. Chính vì vậy song song các chương trình phục vụ theo nhu cầu của người dân, Nhà nước có chương trình tiêm chủng miễn phí chó Trẻ em và Bà mẹ mang thai gọi là chương trình Tiêm chủng mở rộng.
Các loại vắc xin được sử dụng trong Chương trình Tiêm chủng mở rộng Bảng 1.1 Danh mục vắc xin trong chương trình TCMR STT Vắc Liều lượng xin 1 BCG 0,1ml 2 DPT-VGB-Hib 0,5ml 3 Viêm gan B 0,5ml 4 OPV Giọt 5 Sởi 0,5ml 6 Uốn ván 0,5ml 0,5ml (trẻ từ 1-3 tuổi) 7 Viêm não Nhật Bản 1 ml (trẻ > 3 tuổi) 8 Rubella 0.5 ml 9 Tả [7] 0,5ml 1. BẢO QUẢN VẮC XIN Vắc xin là sản phẩm sinh học rất nhạy cảm với nhiệt độ. Hiệu lực của vắc xin có thể giảm khi vắc xin tiếp xúc với nhiệt độ cao hoặc nhiệt độ đông băng. Khi đã giảm hiệu lực, vắc xin không thể phục hồi trở lại được.
Để đảm bào chất lượng, vắc xin phải luôn được bảo quản trong dây chuyền lạnh với nhiệt độ phù hợp với từng loại vắc xin [4] [9] [10]. Các yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng vắc xin 5 1. Ảnh hưởng của nhiệt độ cao tới vắc xin Bảng 1.2 Vắc xin nhạy cảm với nhiệt độ Nhạy cảm nhất Ít nhạy cảm Nhóm A Nhóm B Nhóm C Nhóm D Nhóm E Nhóm F OPV cúm IPV Tả BCG VGB VNNB đông Dtap-VG B- Hib- HPV Hib đông khô IPV VNNB khô Sởi/MR/MMR DTwP hoặc DTwP- Uốn ván, Não mô cầu VGB-Hib TD, Td A Hib dung dịch Phế cầu Sởi Rotavirus (dung dịch/đông khô) Rubella (đông khô) Sốt vàng (đông khô) Bảng 1.2 thể hiện sư nhạy cảm với nhiệt độ cao của các loại vắc xin. Vắc xin được chia thành 06 nhóm A,B,C,D,E,F theo thứ tự nhạy cảm với nhiệt độ.
Nhóm nhạy cảm nhất với nhiệt độ cao là nhóm A và nhạy cảm ít nhất với nhiệt độ cao là nhóm F Lưu ý : Thông tin về tính ổn định với nhiệt độ cao của vắc xin đông khô chỉ áp dụng đối với lọ vắc xin chưa mở, vắc xin sau khi pha hồi chỉnh rất dễ bị mất hiệu lực. Ảnh hưởng của đông băng tới vắc xin Vắc xin nhạy cảm với nhiệt độ đông băng cần được bảo quản tránh tiếp xúc với nhiệt độ dưới 00C.3 Vắc xin nhạy cảm với nhiệt độ đông băng KHÔNG ĐỂ ĐÔNG BĂNG CÁC VẮC XIN NÀY • Tả • Dtap-VGB-Hin-IP • DTwP hoặc DTwP-VGB-Hib • Viêm gan B • Hib dung dịch • HPV • IPV • Cúm • Phế cầu • Uốn ván, DT, Td 1. Ảnh hưởng của ánh sáng tới vắc xin Một số vắc xin rất nhạy cảm với ánh sáng, những vắc xin này cần được bảo vệ tránh hoặc giảm sự tiếp xúc với ánh sáng mặt trời hoặc ánh sáng mạnh khác ( đèn nê ông, đèn tuýp ). Vắc xin nhạy cảm với ánh sáng bao gồmBCG, Sởi, MR, MMR, Rubella.
Những vắc xin này thường được đóng trong các lọ thủy tinh tối màu và được bảo quản trong hộp càng lâu càng tốt trong quá trình bảo quản và vận chuyển để hạn chế bị ảnh hưởng bởi ánh sáng. Quy định bảo quản vắc xin, dung môi 1. Quy định nhiệt độ bảo quản vắc xin trong TCMR [10] 7 Bảng 1. Quy định nhiệt độ bảo quản vắc xin Kho tại các tuyến Vắc xin Cơ sở y tế Quốc gia Khu vực Tỉnh Huyện tiêm chủng OPV Bảo quản ở nhiệt độ -150C đến -250C BCG Bảo quản ở nhiệt Bảo quản ở nhiệt độ +20C đến +80C Sởi độ từ +20C đến MR nhưng cũng có thể bảo quản ở nhiệt độ +80C Hib đông khô từ -15 C đến -25 C nếu không đủ chỗ 0 0 Hib dung dịch Viêm gan B DPT DT/TT/Td DTP-VGB- Bảo quản ở nhiệt độ +20C đến +80C, không được để đông băng Hib DTP-VGB- IPV-Hib 1.
Quy định thời gian lưu giữ vắc xin trong TCMR tại các tuyến Quy định về thời gian lưu giữ vắc xin tại các tuyến chỉ nhằm mục đích phục vụ cho việc lập kế hoạch cấp phát để bảo đảm tính kịp thời và liên tục trong việc cung ứng đủ vắc xin trong TCMR. Thời gian lưu giữ này không ảnh hưởng đến thời hạn sử dụng hay chất lượng của vắc xin đã được nhà sản xuất công bố. Thời gian lưu giữ vắc xin tối đa tại kho các tuyến được qui định như sau: - Kho TCMR tuyến Quốc gia, khu vực: 12 tháng. - Kho Trung tâm Y tế dự phòng/Kiểm soát bệnh tật tuyến tỉnh, thành phố: 6 tháng.
- Kho Trung tâm Y tế quận, huyện: 3 tháng. - Cơ sở y tế: 1 tháng.