PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài. Trong tín ngƣỡng dân gian của ngƣời Việt, thờ Mẫu là một trong các hình thức mang những nét đặc trƣng văn hóa, thể hiện lối sống của con ngƣời Việt Nam. Tín ngƣỡng thờ Mẫu mang sắc thái nguyên thủy và có chiều dài lịch sử hàng ngàn năm, nó phát triển theo sự phát triển đa dạng của tín ngƣỡng dân gian mà không theo một quy luật định sẵn nào.
Tín ngƣỡng thờ Mẫu đƣợc bảo tồn qua lễ hội, qua niềm tin và qua đời sống tâm linh để tồn tại lâu dài trong đời sống tinh thần của ngƣời dân, để lại những giá trị văn hóa vật chất, văn hóa tinh thần và văn hóa tổ chức cộng đồng rất đặc sắc trên nhiều phƣơng diện. Trong đó, tín ngƣỡng này hƣớng tới một thế giới đề cao, tôn vinh những giá trị của ngƣời phụ nữ. Ngƣời phụ nữ giữ một vai trò vô cùng quan trọng trong lịch sử phát triển của loài ngƣời. Ở Việt Nam hình ảnh ngƣời phụ nữ luôn đƣợc coi trọng.
Sự coi trọng đó đƣợc thể hiện qua tín ngƣỡng thờ Mẫu nhằm ca ngợi các vị nữ thần có công lao với đất nƣớc, ban phát sự may mắn, hi vọng và trừ ma quỷ, những vị nữ thần gắn với các hiện tƣợng tự nhiên, vũ trụ đƣợc ngƣời đời tôn vinh là các chức năng sáng tạo ra muôn loài và mang sự sống đến cho con ngƣời nhƣ: Trời, đất, sông nƣớc…. Nguồn gốc lịch sử của tín ngƣỡng thờ Mẫu không đƣợc ghi chép rõ ràng trong sách mà nó chỉ là sự truyền miệng của dân gian về ngƣời phụ nữ. Có một số nhà nghiên cứu cho rằng tục thờ Mẫu có nguồn gốc từ thời Tiền sử khi ngƣời Việt thờ các thần linh thiên nhiên, các thần linh này kết hợp trong khái niệm Thánh Mẫu hay còn gọi là nữ thần Mẹ. Theo thời gian khái niệm Thánh Mẫu đƣợc mở rộng để bao hàm các nữ anh hùng trong dân gian - những ngƣời phụ nữ nổi lên trong lịch sử với vai trò ngƣời bảo hộ hoặc trị bệnh.
Những nhân vật lịch sử này đƣợc kính trọng, tôn thờ và cuối cùng đƣợc thần thánh hóa để trở thành một trong các hiện thân của Thánh Mẫu. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tín ngƣỡng thờ Mẫu ngày càng phát triển trong xã hội hiện đại. Với những giá trị văn hóa đặc sắc đƣợc ghi lại trong nhiều công trình tôn giáo, tín ngƣỡng, các nghi thức, lễ hội… tín ngƣỡng thờ Mẫu ở Việt Nam đã để lại những dấu ấn, giá trị văn hóa tốt đẹp, góp phần làm giàu thêm bản sắc văn hóa Việt Nam. Thờ mẫu từ bao đời nay đã trở thành mỹ tục thấm đậm nét văn hóa đặc trƣng của ngƣời Việt.
Lễ hội đền Quốc mẫu Âu Cơ thuộc xã Hiền Lƣơng, huyện Hạ Hòa đƣợc coi là khởi thủy của mỹ tục này. Đền mẫu Âu Cơ là nơi thờ Mẹ Âu Cơ đƣợc xây dựng từ thời Hậu Lê, nằm trên địa phận xã Hiền Lƣơng, huyện Hạ Hoà, tỉnh Phú Thọ ngày nay. Tƣơng truyền là nơi mẹ Âu Cơ bay về trời. Xuất xứ của tục thờ Mẫu Âu Cơ từ truyền thuyết trăm trứng, trăm con mà mẹ Âu Cơ - ngƣời mẹ của dân tộc Việt Nam.
Đền Mẫu Âu Cơ là một công trình lịch sử văn hóa đặc biệt, là biểu tƣợng của tinh thần yêu nƣớc và truyền thống đại đoàn kết dân tộc. Hình tƣợng mẹ Âu Cơ sinh ra con Lạc cháu Hồng nƣớc Việt trong một bọc trăm trứng đã trở thành hình tƣợng bất hủ trong tƣ tƣởng tình cảm và tâm trí của các thế hệ ngƣời Việt Nam. Nhắc nhở mỗi ngƣời dân Việt Nam dù đi xa tới đâu, dù đang hạnh phúc hay hoạn nạn, vẫn có một nơi để trở về. Đó là nơi mẹ Âu Cơ đã để lại dải lụa đào rồi bay về trời.
Hình ảnh ngƣời mẹ nhân từ của dân tộc vừa nhắc nhở mỗi chúng ta luôn khắc ghi đạo lý “Uống nƣớc nhớ nguồn”, vừa tiếp thêm sức mạnh cho dòng giống Tiên Rồng giữ vững tinh thần đoàn kết, tự lực tự cƣờng để xây dựng và bảo vệ từng tấc đất tổ tiên truyền lại. Không chỉ vậy, thờ Mẫu Âu Cơ còn là một hiện tƣợng mang tính phổ biến không chỉ ở xã Hiền Lƣơng mà còn ở nhiều vùng khác trên khắp đất nƣớc Việt Nam. Những năm gần đây, hoạt động thờ Mẫu nói chung và thờ cúng Mẫu Âu Cơ nói riêng là vấn đề rất đáng đƣợc quan tâm. Sự phát triển của khu di tích đền Mẫu Âu Cơ chứng tỏ sức ảnh hƣởng mạnh mẽ đối với đời sống tín ngƣỡng tâm linh tại cộng đồng bản địa.
Tuy nhiên, ta cũng nhìn 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thấy tính hai mặt trong cùng một vấn đề của tín ngƣỡng này. Đứng trên góc độ của ngƣời nghiên cứu xã hội học, tôi mong muốn làm rõ thực trạng, những biến đổi của tín ngƣỡng thờ Mẫu Âu Cơ từ xƣa đến nay. Điều đó vừa thể hiện những giá trị tôn giáo tốt đẹp, mặt khác cũng xem xét những mặt trái mà cộng đồng ngƣời dân nơi đây tạo ra trong qua trình thực hiện tín ngƣỡng thờ Mẫu Âu Cơ. Có thể nói, mỗi nơi thờ Mẫu đều để lại những dấu ấn riêng mang đậm tính bản địa.
Đặc biệt những địa điểm thờ Mẫu nổi tiếng ở khu vực Bắc Bộ nhƣ Hà Nội, Nam Định, Tuyên Quang… đều có những công trình nghiên cứu một cách tổng thể và toàn diện về những giá trị cũng nhƣ thực trạng của tín ngƣỡng thờ Mẫu tại khu vực đó. Tuy nhiên, tại đền Mẫu Âu Cơ đến giờ vẫn có rất ít những công trình nghiên cứu về tín ngƣỡng thờ Mẫu ở khu vực này. Đa phần các bài viết trên báo chí chỉ nhắc đến hoặc khái quát đôi nét nhất về truyền thuyết, nhân vật Mẹ Âu Cơ. Chính vì thế, trong luận văn “ Thực trạng thờ cúng Mẫu Âu Cơ của người dân xã Hiền Lương - Hạ Hòa - Phú Thọ” của mình, tôi sẽ đƣa ra những nét khái quát nhất về hoạt động thờ cúng Mẫu Âu Cơ tại xã Hiền Lƣơng, huyện Hạ Hòa, tỉnh Phú Thọ.
Thông qua thực trạng các hoạt động, các hình thức thờ cúng, tần suất tham gia các hoạt động nghi lễ, thờ cúng của ngƣời dân nơi đây. Cùng với đó, tôi xin đƣa ra những ý kiến đề xuất nhằm bảo tồn và phát triển những giá trị tôn giáo tín ngƣỡng tốt đẹp. Góp phần làm tiền đề cho những công trình nghiên cứu sau về tín ngƣỡng thờ Mẫu Âu Cơ. Đó là những động lực thúc đẩy tôi thực hiện đề tài nghiên cứu: “Thực trạng thờ cúng Mẫu Âu Cơ của người dân xã Hiền Lương - Hạ Hòa - Phú Thọ”.
Tổng quan vấn đề nghiên cứu. Trong khoảng vài chục năm trở lại đây, nghiên cứu về tôn giáo đã thu hút sự quan tâm của các nhà nghiên cứu từ nhiều góc độ nhƣ tôn giáo học, triết học, lịch sử, nhân học, tâm lý học và cả xã hội học. Trong các chủ đề nghiên cứu về tôn giáo, những năm gần đây, việc nghiên cứu về tín ngƣỡng 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com bản địa đã thu hút đƣợc sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu. Nghiên cứu về Đạo Mẫu ở Việt Nam đầu tiên cần kể đến những đóng góp nổi bật của nhà nghiên cứu Ngô Đức Thịnh trong việc nghiên cứu và tổ chức các nghiên cứu về Đạo Mẫu trong suốt thời gian qua.
Bộ sách Đạo mẫu Việt Nam của ông đƣợc tái bản nhiều lần và đem lại góc nhìn tổng thể về Đạo Mẫu ở Việt Nam. Một số các nhà nghiên cứu khác đã có những nghiên cứu cụ thể về tín ngƣỡng thờ Mẫu ở một số địa phƣơng. Bùi Văn Tam (2004) đã có nghiên cứu về tín ngƣỡng Mẫu Liễu Hạnh ở Phủ Dầy - Nam Định; tác giả Hồ Đức Thọ và Phạm Văn Giao (2010) với công trình giới thiệu các nơi thờ tự tiêu biểu trong nƣớc và lễ thức hầu bóng trong tục thờ Mẫu. Từ năm 2009 đến nay nhiều hội thảo khoa học về tục thờ Mẫu đã đƣợc tổ chức, thu hút sự tham gia của nhiều nhà nghiên cứu nhằm làm rõ thêm sự tích thờ Mẫu ở các địa phƣơng cụ thể.
Chẳng hạn nhƣ các hội thảo do Trung tâm nghiên cứu và bảo tồn văn hóa tổ chức gồm: “Lễ hội đền Cờn và tục thờ tứ vị nương nương” tổ chức ở Quỳnh Lƣu Nghệ An vào đầu năm 2009; hội thảo “Phủ Quảng cung Vỉ Nhuế trong tục thờ Mẫu Việt Nam” tại xã Yên Đồng (Ý Yên, Nam Định) vào tháng 11 năm 2009; hội thảo “Quốc Mẫu Tây Thiên trong tục thờ Mẫu Việt Nam” tổ chức vào tháng 3 năm 2010 tại Tam Đảo, Vĩnh Phúc…. Khi nghiên cứu về đạo Mẫu ngày càng đƣợc quan tâm nhiều hơn, có khá nhiều bài viết, nghiên cứu về Thánh Mẫu Liễu Hạnh. Theo Vũ Ngọc Khánh: “Tính từ thế kỷ XVII đến nay (không kể đến những ý kiến viện dẫn hoặc phân tích trên các sách báo và các thần tích lƣu tại các địa phƣơng và các phủ điện thờ) sơ bộ đã có 25 công trình với ba ngôn ngữ (Hán nôm, Việt, Pháp) viết về Chúa Liễu - Mẫu Liễu Hạnh gồm: Sách Hán Nôm (Vân Cát Lê gia ngọc phả; Truyền kỳ tân phả; Vân Cát thần nữ cổ lục …), sách Quốc ngữ và chữ Pháp (Nam Hải dị nhân của Phan Kế Bính; Truyện thần nữ Vân Cát của Thiên Đình hay Nam Phong 1930; Sự tích Liễu Hạnh công 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chúa của Trọng Hối 1959; Leculte des immortels… Nguyễn Văn Huyên 1944). Các nghiên cứu về Thánh Mẫu Liễu Hạnh thì: “Lê Gia ngọc phả” vẫn là tài liệu trƣớc nhất ghi chép về Liễu Hạnh.
Và có thể khẳng định là Đoàn Thị Điểm đã dựa vào truyền thuyết dân gian để sáng tạo, hƣ cấu nhiều hơn” [41]. Trong bài viết “Tín ngưỡng Mẫu Liễu nhìn từ góc độ văn hóa học” (2012) tác giả Đặng Thế Đại đã đặt câu hỏi: Hầu hết các nữ thần Việt Nam đều là có công lao lớn với dân tộc và nhân dân. Đó là mẹ Âu Cơ - ngƣời mẹ chung của dân tộc, là các nữ thần tổ nghề dạy dân trồng cây, dệt vải, nuôi tằm… Khác với họ Mẫu Liễu chỉ là một ngƣời phụ nữ bình thƣờng. Nhƣng vì sao Mẫu Liễu lại trở thành vị nữ thần đƣợc thờ phụng nhiều nhất, phổ biến nhất, đƣợc tôn vinh là Mẫu nghi thiên hạ.
Tác giả đã đƣa ra câu trả lời vì ở Mẫu Liễu có những phẩm chất của một ngƣời phụ nữ bình thƣờng. Chính vì vậy, Mẫu Liễu trở thành vị nữ thần đậm tính ngƣời nhất và gần gũi với ngƣời nhất.