Luận án tiến sĩ thực trạng nhiễm hiv và các nhiễm trùng lây qua đường tình dục ở phụ nữ bán dâm 4 quận hà nội và hiệu quả một số biện pháp can thiệp

Luận án tiến sĩ phân tích thực trạng nhiễm HIV và các nhiễm trùng lây qua đường tình dục ở phụ nữ bán dâm tại 4 quận Hà Nội, đánh giá hiệu quả biện pháp can thiệp.

• Tác giả: Phạm Thị Minh Phương
• Người hướng dẫn: PGS.TS Trần Hậu Khang
• Trường học: Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương
• Chuyên ngành: Dịch tễ học
• Đề tài: Thực Trạng HIV Và Nhiễm Trùng Lây Qua Đường Tình Dục Ở Phụ Nữ Bán Dâm Tại 4 Quận Hà Nội: Hiệu Quả Can Thiệp
• Loại tài liệu: luận án tiến sỹ y học
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ
• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Một số khái niệm
• 1.2. Tình hình hoạt động mua bán dâm trên thế giới và Việt Nam
• 1.3. Các căn nguyên của nhiễm trùng lây truyền qua đường tình dục
• 1.4. Thực trạng và một số yếu tố liên quan đến nhiễm HIV và STI ở phụ nữ bán dâm
• 1.4.1. Thực trạng tình hình nhiễm HIV và STI ở phụ nữ bán dâm
• 1.4.2. Đặc điểm và các hành vi nguy cơ của phụ nữ bán dâm
• 1.4.3. Liên quan giữa các hành vi và nhiễm HIV/STI
• 1.5. Các biện pháp can thiệp làm giảm nhiễm HIV/STI
• 1.5.1. Các can thiệp dự phòng lây nhiễm HIV/STI ở PNBD trên thế giới
• 1.5.2. Các can thiệp dự phòng lây nhiễm HIV/STI ở PNBD tại Việt Nam
• 1.6. Một số đặc điểm về thành phố Hà Nội
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 2.2. Thiết kế nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp chọn mẫu
• 2.4. Các bước tiến hành điều tra
• 2.5. Các xét nghiệm được sử dụng
• 2.5.1. Các xét nghiệm đã được sử dụng
• 2.5.2. Nguyên lý và cách tiến hành của các xét nghiệm được ứng dụng
• 2.6. Các chỉ số nghiên cứu
• 2.7. Biện pháp can thiệp
• 2.8. Nhập và phân tích số liệu
• 2.9. Hạn chế sai số
• 2.10. Đạo đức trong nghiên cứu
• 2.11. Hạn chế của nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Mô tả thực trạng và một số yếu tố liên quan đến nhiễm HIV và STI ở phụ nữ bán dâm tại 4 quận Hà Nội năm 2005-2006
• 3.1.1. Một số thông tin cá nhân của PNBD trước can thiệp
• 3.1.2. Tỷ lệ nhiễm HIV và STI của PNBD tại Hà Nội 2005-2006
• 3.1.3. Các hành vi nguy cơ nhiễm HIV và STI của PNBD tại 4 quận Hà Nội năm 2005-2006
• 3.2. Hiệu quả của mô hình can thiệp lên hành vi nguy cơ và tỷ lệ nhiễm HIV/STI của PNBD ở Hà Nội năm 2005-2010
• 3.2.1. Tỷ lệ PNBD tiếp cận với các chương trình can thiệp
• 3.2.2. Sự thay đổi hiểu biết cơ bản về HIV/STI
• 3.2.3. Sự thay đổi về thái độ xử trí khi nhiễm STI
• 3.2.4. Sự thay đổi về hành vi sử dụng ma túy
• 3.2.5. Sự thay đổi về hành vi dùng bao cao su
• 3.2.6. Sự thay đổi về tỷ lệ nhiễm HIV/STI
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Thực trạng và một số yếu tố liên quan đến nhiễm HIV và STI ở phụ nữ bán dâm tại 4 quận Hà Nội năm 2005-2006
• 4.1.1. Các đặc trưng cơ bản của PNBD ở Hà Nội năm 2005-2006
• 4.1.2. Tỷ lệ nhiễm HIV và một số STI của PNBD ở Hà Nội năm 2005-2006
• 4.1.3. Một số yếu tố ảnh hưởng tới tỷ lệ nhiễm HIV và Chlamydia trong nhóm PNBD ở Hà Nội năm 2005-2006
• 4.2. Hiệu quả một số biện pháp can thiệp phòng nhiễm HIV/STI của phụ nữ bán dâm ở Hà Nội năm 2005-2010
• 4.2.1. Tiếp cận với các hoạt động can thiệp giảm tác hại
• 4.2.2. Hiệu quả can thiệp đối với hiểu biết về HIV/STI
• 4.2.3. Hiệu quả can thiệp lên hành vi SDMT
• 4.2.4. Hiệu quả can thiệp lên hành vi sử dụng bao cao su
• 4.2.5. Hiệu quả can thiệp lên tỷ lệ nhiễm HIV
• 4.2.6. Hiệu quả can thiệp lên tỷ lệ nhiễm STI
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Thực trạng HIV và nhiễm trùng lây qua đường tình dục ở phụ nữ bán dâm tại Hà Nội

Nghiên cứu tập trung vào thực trạng HIV và nhiễm trùng lây qua đường tình dục (STI) ở phụ nữ bán dâm (PNBD) tại 4 quận Hà Nội. Kết quả cho thấy tỷ lệ nhiễm HIV và STI trong nhóm này khá cao, đặc biệt là ở những người có hành vi nguy cơ như quan hệ tình dục không an toàn và sử dụng ma túy. Hà Nội là một trong những khu vực có tỷ lệ nhiễm HIV và STI đáng kể, đòi hỏi các biện pháp can thiệp hiệu quả.

1.1. Tỷ lệ nhiễm HIV và STI

Tỷ lệ nhiễm HIV và STI ở PNBD tại Hà Nội được ghi nhận là cao hơn so với các nhóm dân số khác. Các yếu tố như tuổi tác, thời gian hành nghề, và số lượng bạn tình có ảnh hưởng đáng kể đến nguy cơ lây nhiễm. Nghiên cứu chỉ ra rằng PNBD có hành vi sử dụng ma túy và quan hệ tình dục không an toàn có nguy cơ nhiễm HIV cao hơn.

1.2. Hành vi nguy cơ

Các hành vi nguy cơ như sử dụng chung bơm kim tiêm, quan hệ tình dục không sử dụng bao cao su, và thiếu hiểu biết về bệnh lây truyền qua đường tình dục là nguyên nhân chính dẫn đến lây nhiễm. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh sự cần thiết của việc giáo dục sức khỏe và tư vấn sức khỏe để giảm thiểu các hành vi này.

II. Hiệu quả can thiệp y tế và giáo dục sức khỏe

Các can thiệp y tế và giáo dục sức khỏe đã được triển khai nhằm giảm tỷ lệ nhiễm HIV và STI ở PNBD. Kết quả cho thấy sự cải thiện đáng kể trong hiểu biết về tình dục an toàn và hành vi sử dụng bao cao su. Các chương trình phòng chống HIV cũng góp phần nâng cao nhận thức và thay đổi hành vi nguy cơ.

2.1. Can thiệp y tế

Các can thiệp y tế bao gồm xét nghiệm HIV và STI định kỳ, cung cấp bao cao su miễn phí, và điều trị các bệnh lây truyền qua đường tình dục. Những biện pháp này đã giúp giảm tỷ lệ nhiễm mới và cải thiện tình trạng sức khỏe của PNBD.

2.2. Giáo dục sức khỏe

Các chương trình giáo dục sức khỏe tập trung vào việc nâng cao hiểu biết về HIV và STI, cũng như khuyến khích sử dụng bao cao su và tránh các hành vi nguy cơ. Kết quả cho thấy sự gia tăng đáng kể trong việc sử dụng bao cao su và giảm các hành vi nguy cơ.

III. Đánh giá hiệu quả và ứng dụng thực tiễn

Nghiên cứu đánh giá hiệu quả của các can thiệp trong việc giảm tỷ lệ nhiễm HIV và STI ở PNBD tại Hà Nội. Kết quả cho thấy các biện pháp can thiệp đã mang lại hiệu quả tích cực, đặc biệt là trong việc cải thiện chăm sóc sức khỏe và tư vấn sức khỏe. Nghiên cứu cũng đề xuất các biện pháp can thiệp tiếp tục để duy trì và nâng cao hiệu quả.

3.1. Hiệu quả can thiệp

Các can thiệp đã giúp giảm tỷ lệ nhiễm HIV và STI, đồng thời cải thiện hiểu biết và hành vi của PNBD. Nghiên cứu chỉ ra rằng việc kết hợp giữa can thiệp y tế và giáo dục sức khỏe là chìa khóa để đạt được hiệu quả bền vững.

3.2. Ứng dụng thực tiễn

Nghiên cứu này có giá trị thực tiễn cao, cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng và triển khai các chương trình phòng chống HIV và STI tại Hà Nội và các khu vực khác. Các biện pháp can thiệp được đề xuất có thể áp dụng rộng rãi để giảm thiểu nguy cơ lây nhiễm trong cộng đồng.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Nhiễm vi rút gây suy giảm miễn dịch ở người (HIV) và các nhiễm trùng lây truyền qua đường tình dục (STI) là những vấn đề y tế công cộng trọng yếu trên phạm vi toàn cầu cũng như tại Việt Nam. Theo ước tính của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), toàn cầu có trên 34 triệu người nhiễm HIV còn sống và mỗi năm có khoảng 340 triệu trường hợp mắc mới các STI cổ điển bao gồm lậu, giang mai, Chlamydia và trùng roi. Các tổn thương do STI (bao gồm cả dạng loét và dạng viêm) làm tăng nguy cơ lây truyền HIV; đặc biệt các STI có loét có thể làm tăng khả năng lây nhiễm HIV lên tới 300 lần khi có quan hệ tình dục không an toàn.

Tại Việt Nam, hình thái dịch HIV tập trung chủ yếu ở các nhóm quần thể có hành vi nguy cơ cao, trong đó phụ nữ bán dâm (PNBD) đóng vai trò trung gian truyền bệnh quan trọng giữa các nhóm nguy cơ cao (như nhóm tiêm chích ma túy) và cộng đồng dân cư nói chung. Tại Hà Nội, số liệu giám sát trọng điểm ghi nhận tỷ lệ nhiễm HIV trong nhóm PNBD luôn duy trì ở mức cao (từ 13% đến 16% trong giai đoạn 2003–2005), vượt trội so với mức bình quân 3%–5% của các tỉnh tham gia giám sát trọng điểm toàn quốc. Mặc dù đã có một số nghiên cứu mô tả cắt ngang về tình hình nhiễm HIV/STI trên nhóm đối tượng này, nhưng trước thời điểm đề tài thực hiện, tại Hà Nội chưa có can thiệp phòng chống HIV/STI nào được tiến hành và đánh giá bài bản trực tiếp trên nhóm phụ nữ bán dâm tại cộng đồng.

Xuất phát từ thực tế đó, nghiên cứu "Tình trạng nhiễm HIV, các nhiễm trùng lây qua đường tình dục ở phụ nữ bán dâm tại 4 quận Hà Nội và hiệu quả một số biện pháp can thiệp" được thực hiện để kiểm định hai giả thuyết khoa học:

1. Tỷ lệ nhiễm HIV và STI trên phụ nữ bán dâm tại cộng đồng ở 4 quận nội thành Hà Nội ở mức cao.
2. Các biện pháp can thiệp can thiệp cộng đồng giúp làm giảm tỷ lệ nhiễm HIV/STI, nâng cao hiểu biết và giảm thiểu các hành vi nguy cơ lây nhiễm trong nhóm đối tượng này.

Mục tiêu nghiên cứu

1. Mô tả tình trạng và một số yếu tố liên quan đến nhiễm HIV và các nhiễm trùng lây qua đường tình dục ở phụ nữ bán dâm tại 4 quận Hà Nội năm 2005–2006.
2. Đánh giá hiệu quả một số biện pháp can thiệp phòng nhiễm HIV và các nhiễm trùng lây qua đường tình dục ở phụ nữ bán dâm tại Hà Nội giai đoạn 2005–2010.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Phụ nữ bán dâm tại cộng đồng, định nghĩa là những phụ nữ có quan hệ tình dục qua đường âm đạo hoặc hậu môn với nam giới để đổi lấy tiền, vật chất hoặc quyền lợi ít nhất 1 lần trong vòng 1 tháng trước thời điểm điều tra. Đối tượng được chia làm hai phân nhóm chính:
  • Phụ nữ bán dâm đường phố (BDĐP): Đón khách tại vỉa hè, công viên hoặc các địa điểm công cộng.
  • Phụ nữ bán dâm nhà hàng (BDNH): Tiếp cận và đón khách tại cơ sở kinh doanh dịch vụ giải trí (quán bar, nhà hàng, khách sạn, vũ trường, cơ sở xông hơi, mát-xa, cà phê, karaoke).
• Tiêu chuẩn lựa chọn: Phụ nữ từ đủ 18 tuổi trở lên; tự nguyện đồng ý tham gia nghiên cứu; chấp thuận thực hiện khám lâm sàng và lấy mẫu xét nghiệm HIV/STI.
• Tiêu chuẩn loại trừ: Người dưới 18 tuổi; các trường hợp phát sinh vấn đề ảnh hưởng đến an toàn của đối tượng hoặc gây cản trở quy trình nghiên cứu.
• Địa bàn nghiên cứu: 4 quận nội thành thuộc thành phố Hà Nội: Đống Đa, Hai Bà Trưng, Thanh Xuân, Cầu Giấy.
• Thời gian nghiên cứu: Từ năm 2005 đến năm 2010.
  • Điều tra trước can thiệp (Baseline survey): Năm 2005–2006.
  • Triển khai can thiệp: Giai đoạn 2006–2009.
  • Điều tra sau can thiệp (Follow-up survey): Năm 2009–2010.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trên thế giới và tại Việt Nam

Tác giả đã hệ thống hóa các tài liệu dịch tễ học và can thiệp dự phòng HIV/STI trong và ngoài nước:

• Tình hình nhiễm HIV và STI trên thế giới: Số liệu của UNAIDS và WHO cho thấy tỷ lệ nhiễm HIV ở PNBD thay đổi theo khu vực địa lý: rất cao tại khu vực châu Phi cận Sahara (19% toàn khu vực, cá biệt Guinea-Bissau đạt 49,4%, trên 30% tại Nigeria, Cameroon, Ghana); tại Đông Âu gắn liền với hành vi tiêm chích ma túy (St. Petersburg 48%, Uzbekistan 58% ở nhóm tiêm chích). Tại châu Á, các nghiên cứu tại Vân Nam - Trung Quốc (10,3%), Campuchia (từ 14,7% đến 31% tùy địa bàn), và Ấn Độ (14,5% tại 4 bang nghiên cứu) cho thấy PNBD là nhóm chịu ảnh hưởng nặng nề. Về STI, các tác nhân lậu, giang mai, Chlamydia trachomatis phổ biến ở mức cao tại Trung Quốc, Campuchia, Indonesia.
• Tình hình tại Việt Nam: Báo cáo từ Cục Phòng chống HIV/AIDS và hệ thống Giám sát trọng điểm (GSTĐ) giai đoạn 1994–2011 xác định dịch HIV ở Việt Nam là dịch tập trung. Tỷ lệ nhiễm HIV ở PNBD có sự phân hóa mạnh giữa các địa phương: cao tại Lạng Sơn (17,06%), Cần Thơ (10,67% - 29% ở BDĐP), Thái Nguyên (14,69%), Hà Nội (11,5% - 15,75%); thấp tại Đà Nẵng (0,6%), Khánh Hòa (1,1%). Nghiên cứu của Trần Như Dương / Tran T.N. (2005) tại Hà Nội ghi nhận tỷ lệ nhiễm HIV ở PNBD là 12%. Tỷ lệ nhiễm STI ghi nhận qua các công trình của Nguyễn Vũ Thượng (2005, 2007) tại 5 tỉnh biên giới, Nguyễn Khắc Hiền (2010) tại Vĩnh Long, và các nghiên cứu tại Sóc Trăng, Hải Phòng, Thừa Thiên Huế cho thấy tỷ lệ mắc Chlamydia trachomatis dao động từ 3% đến 48,4%, bệnh lậu từ 2,1% đến 30,6%.
• Các mô hình can thiệp giảm tác hại:
  • Chương trình 100% Bao cao su (BCS): Khởi xướng tại Thái Lan (1990) giúp giảm tỷ lệ STI tới 95% và hạ tỷ lệ nhiễm HIV ở PNBD xuống 2,8% năm 2009; áp dụng thành công tại Campuchia từ năm 1998 (Sihanoukville) và nhân rộng tại Trung Quốc, Philippines, Việt Nam (thí điểm tại Hạ Long năm 2000).
  • Can thiệp tổng hợp: Các đánh giá tổng quan của Maryam Shahmanesh (2008) và Wariki (2012) tại các nước đang phát triển khẳng định can thiệp hành vi kết hợp cung cấp dịch vụ STI và phân phát BCS làm tăng tỷ lệ sử dụng BCS và giảm tỷ lệ mới mắc STI.
  • Các can thiệp tại Việt Nam: Các nghiên cứu can thiệp tại An Giang - Kiên Giang (2000–2002), 5 tỉnh biên giới (2002–2005), Vĩnh Long (2007–2009), và Hà Tây (2007–2008) đã ghi nhận sự chuyển biến tích cực về nhận thức, tăng tỷ lệ sử dụng BCS với khách hàng và giảm tỷ lệ mắc một số hội chứng STI, dù tỷ lệ nhiễm HIV ít có sự biến động tức thì.

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn

Các can thiệp trước đó tại Việt Nam chủ yếu triển khai ở khu vực phía Nam, các tỉnh biên giới hoặc trong các cơ sở phục hồi nhân phẩm (môi trường đóng). Tại khu vực đô thị lớn phía Bắc như Hà Nội, nơi có hoạt động mua bán dâm biến tướng phức tạp (gái gọi, chạy sô, giao dịch qua điện thoại, liên kết nhà hàng/karaoke), chưa có nghiên cứu can thiệp cộng đồng nào đánh giá đồng thời cả sự thay đổi về nhận thức, hành vi và các chỉ số sinh học (tỷ lệ nhiễm HIV, lậu, giang mai, Chlamydia) trên cả hai phân nhóm BDĐP và BDNH theo thời gian.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở dịch tễ học và định nghĩa chỉ số

Nghiên cứu dựa trên khung dịch tễ học bệnh truyền nhiễm và sức khỏe hành vi, sử dụng các định nghĩa chuẩn hóa:

• Hiểu biết cơ bản đầy đủ về HIV: Trả lời đúng các mệnh đề về dự phòng (chung thủy, luôn dùng BCS, không dùng chung bơm kim tiêm - BKT) và nhận thức đúng các quan niệm sai lầm (muỗi đốt hoặc dùng chung nhà vệ sinh công cộng không lây HIV).
• Hành vi nguy cơ cao: Tiêm chích ma túy (TCMT), dùng chung BKT, quan hệ tình dục không dùng bao cao su.
• Sử dụng BCS thường xuyên: Sử dụng BCS trong 100% các lần quan hệ tình dục với khách lạ (trong vòng 1 tháng), khách quen (trong vòng 1 tháng), hoặc chồng/bạn tình (trong vòng 12 tháng trước phỏng vấn).

Thiết kế nghiên cứu và cỡ mẫu

• Thiết kế: Nghiên cứu can thiệp cộng đồng có so sánh trước – sau (Community intervention with pre-post comparison). Cả hai đợt thu thập số liệu (trước và sau can thiệp) đều áp dụng thiết kế nghiên cứu mô tả cắt ngang với kỹ thuật chọn mẫu chùm.
• Công thức tính cỡ mẫu: So sánh hai tỷ lệ quần thể (kiểm định 1 phía) theo chuẩn phần mềm Ssize của WHO:

$$n = D \times \frac{\left[ Z_{1-\alpha/2}\sqrt{2\bar{P}(1-\bar{P})} + Z_{1-\beta}\sqrt{P_1(1-P_1) + P_2(1-P_2)} \right]^2}{(P_2 - P_1)^2}$$

Trong đó:

• Hệ số ảnh hưởng thiết kế (Design effect): $D = 1,3$.
• Tỷ lệ ước tính trước can thiệp (2005): $P_1 = 0,60$.
• Tỷ lệ kỳ vọng sau can thiệp (2009): $P_2 = 0,75$.
• Mức ý nghĩa thống kê: $\alpha = 0,05$ ($Z_{1-\alpha/2} = 1,96$).
• Lực mẫu (Power): $1 - \beta = 0,90$ ($Z_{1-\beta} = 1,28$).
• Cỡ mẫu tối thiểu tính toán: $n = 215$ đối tượng cho mỗi phân nhóm (BDĐP và BDNH).
• Cỡ mẫu thực tế thu thập:
  • Vòng trước can thiệp (2005–2006): $N = 499$ đối tượng (gồm 275 BDNH và 224 BDĐP).
  • Vòng sau can thiệp (2009–2010): $N = 600$ đối tượng (gồm 300 BDNH và 300 BDĐP).

          [ Quy trình chọn mẫu chùm 2 giai đoạn ]
[ Giai đoạn 1: Lập bản đồ ]             [ Giai đoạn 2: Tiếp cận mẫu ]
- Phối hợp TTVCĐ và y tế cơ sở           - Đến 30 chùm được chọn
- Kỹ thuật hòn tuyết lăn                - Lập danh sách đối tượng
- Xác định cụm/tụ điểm (≥10 người)      - Chọn ngẫu nhiên cá thể
- Chọn ngẫu nhiên 30 chùm               - Phát phiếu mời phỏng vấn & XN

Phương pháp chọn mẫu 2 giai đoạn

• Giai đoạn 1 (Xây dựng khung mẫu và chọn chùm): Cán bộ nghiên cứu phối hợp với Trung tâm Phòng chống HIV/AIDS, Sở Y tế và mạng lưới tuyên truyền viên đồng đẳng lập bản đồ các điểm nóng mua bán dâm tại 4 quận. Sử dụng kỹ thuật phát triển mầm (hòn tuyết lăn) để phát hiện tụ điểm công cộng và cơ sở dịch vụ giải trí. Đơn vị chọn mẫu (chùm) được quy định có quy mô tối thiểu 10 PNBD (những điểm nhỏ dưới 10 người được gộp cụm lân cận). Từ danh sách khung mẫu hoàn chỉnh, chọn ngẫu nhiên 30 chùm.
• Giai đoạn 2 (Chọn cá thể trong chùm): Tại mỗi chùm được chọn, nhóm nghiên cứu tiếp cận đối tượng, giải thích mục đích, lấy đồng thuận và phát phiếu mời có mã số đến địa điểm phỏng vấn/khám xét nghiệm. Nếu số đối tượng trong tụ điểm lớn hơn chỉ tiêu thì chọn ngẫu nhiên; nếu chưa đủ thì chọn toàn bộ và quay lại vào thời điểm tiếp theo.

Thu thập dữ liệu và kỹ thuật xét nghiệm

• Bộ công cụ: Bộ câu hỏi cấu trúc phỏng vấn trực tiếp (mã hóa danh tính bằng mã số nghiên cứu), thu thập các trường thông tin: nhân khẩu học, lịch sử hành nghề, hành vi tình dục, mức độ tiếp cận BCS, tiền sử và cách xử trí STI, hành vi sử dụng ma túy, kiến thức phòng chống HIV.
• Kỹ thuật xét nghiệm sinh học:
  • Lấy mẫu máu tĩnh mạch: Xét nghiệm huyết thanh học phát hiện kháng thể kháng HIV theo quy trình khẳng định của Bộ Y tế; xét nghiệm phát hiện kháng thể giang mai bằng phản ứng RPR (Rapid Plasma Reagin) và khẳng định bằng phản ứng ngưng kết hồng cầu TPHA (Treponema Pallidum Haemagglutination Assay).
  • Lấy bệnh phẩm dịch sinh dục (cổ tử cung/âm đạo): Xét nghiệm phát hiện vi khuẩn lậu (Neisseria gonorrhoeae) và Chlamydia trachomatis bằng kỹ thuật khuếch đại chuỗi polymerase (PCR) và các xét nghiệm vi sinh tiêu chuẩn.

Nội dung các biện pháp can thiệp (2006–2009)

1. Truyền thông thay đổi hành vi (BCC): Giáo dục sức khỏe trực tiếp thông qua mạng lưới tuyên truyền viên cộng đồng (TTVCĐ)/đồng đẳng viên; phân phát tài liệu truyền thông.
2. Chương trình bao cao su: Cung cấp BCS miễn phí qua đồng đẳng viên, phân phối tiếp thị xã hội và thiết lập tính sẵn có của BCS tại 100% các khách sạn, nhà nghỉ, cơ sở giải trí trên địa bàn.
3. Cung cấp dịch vụ chăm sóc và điều trị STI: Vận hành phòng khám thân thiện cố định và các đội khám lưu động; cung cấp dịch vụ khám lâm sàng, chẩn đoán, phát thuốc điều trị miễn phí STI và tư vấn xét nghiệm HIV tự nguyện (VCT).
4. Chương trình giảm tác hại liên quan đến ma túy: Tuyên truyền không sử dụng ma túy, phân phát và thu gom bơm kim tiêm sạch cho nhóm PNBD có hành vi tiêm chích.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tài liệu

Chương này tổng thuật toàn diện các khái niệm dịch tễ học, phân loại PNBD (trực tiếp, gián tiếp, theo 3 cấp độ: thấp/đường phố, trung bình/nhà hàng nhỏ, cao cấp/vũ trường, khách sạn lớn), các tác nhân vi sinh gây STI (N. gonorrhoeae, C. trachomatis, T. pallidum, H. ducreyi, K. granulomatis, HIV, HSV-1/2, HPV, T. vaginalis). Phân tích sâu các yếu tố hành vi liên quan đến nhiễm trùng sinh học và hiệu quả của các mô hình can thiệp quốc tế (Thái Lan, Campuchia, Ấn Độ, Trung Quốc, Kenya) và trong nước (Quảng Ninh, Vĩnh Long, Hà Tây, các tỉnh biên giới).

Chương 1 cũng phân tích bối cảnh dịch tễ học và hành chính của địa bàn Hà Nội. Số liệu lũy tích ca nhiễm HIV giai đoạn 2002–2005 tại các quận nội thành được tác giả tổng hợp làm căn cứ lựa chọn địa bàn nghiên cứu:

Tên quận	Diện tích (km²)	Số đơn vị trực thuộc	Số ca nhiễm HIV lũy tích năm 2002	Số ca nhiễm HIV lũy tích năm 2003	Số ca nhiễm HIV lũy tích năm 2004	Số ca nhiễm HIV lũy tích năm 2005
Ba Đình	9,22	14 phường	521	674	865	1.020
Hoàn Kiếm	5,29	18 phường	298	426	544	639
Tây Hồ	24,00	8 phường	277	330	412	469
Long Biên	60,38	14 phường	388	515	691	849
Cầu Giấy	12,04	8 phường	201	263	325	373
Đống Đa	9,96	21 phường	598	807	1.075	1.284
Hai Bà Trưng	9,60	20 phường	440	625	836	1.049
Hoàng Mai	41,04	14 phường	152	242	337	433
Thanh Xuân	9,11	11 phường	171	246	348	433
Hà Đông	47,91	17 phường	78	87	104	122
Tổng các quận	233,55	145 phường	3.124	4.215	5.537	6.671

Số liệu cho thấy Đống Đa và Hai Bà Trưng là 2 quận có số người nhiễm HIV lũy tích cao nhất khu vực nội thành, trong khi Cầu Giấy và Thanh Xuân thuộc nhóm có số ca lũy tích thấp nhất giai đoạn 2002–2005. Việc chọn 4 quận này tạo ra tính đại diện phân tầng về gánh nặng dịch bệnh trên địa bàn Hà Nội.

Chương 2: Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 trình bày chi tiết quy trình chọn mẫu chùm hai giai đoạn, công thức tính toán cỡ mẫu $n=215$ cho từng nhóm, cấu trúc bộ câu hỏi phỏng vấn, quy trình bảo đảm an toàn sinh học và kỹ thuật xét nghiệm PCR, RPR, TPHA. Chương này mô tả cấu phần triển khai can thiệp giảm tác hại trong 3 năm (2006–2009), các tiêu chuẩn kiểm soát sai số dịch tễ học và các khía cạnh đạo đức nghiên cứu y sinh học (tính ẩn danh, bảo mật thông tin, tư vấn tự nguyện trước và sau xét nghiệm, điều trị miễn phí các trường hợp phát hiện mắc STI).

Chương 3: Kết quả nghiên cứu

Chương 3 trình bày các phát hiện qua hai giai đoạn điều tra cắt ngang (2005–2006 và 2009–2010):

• Đặc trưng nhân khẩu học và hành vi ban đầu (n=499): Tỷ lệ lớn PNBD thuộc nhóm tuổi trẻ (dưới 30 tuổi), trình độ học vấn chủ yếu ở mức tiểu học và trung học cơ sở, tỷ lệ ly hôn/ly thân hoặc đơn thân cao. Nhóm BDĐP có tuổi đời trung bình cao hơn, học vấn thấp hơn và thu nhập bình quân mỗi lượt bán dâm thấp hơn so với nhóm BDNH.
• Tình trạng nhiễm HIV và STI trước can thiệp (2005–2006): Ghi nhận tỷ lệ hiện nhiễm HIV và các STI (Chlamydia trachomatis, lậu, giang mai) ở mức cao. Tỷ lệ nhiễm HIV có sự khác biệt rõ rệt theo phân nhóm (BDĐP cao hơn BDNH) và gắn liền với hành vi tiêm chích ma túy.
• Phân tích các yếu tố liên quan: Sử dụng mô hình phân tích đơn biến và đa biến xác định các yếu tố nguy cơ độc lập đối với nhiễm HIV và Chlamydia, gồm: thuộc nhóm bán dâm đường phố, có tiền sử sử dụng/tiêm chích ma túy, không sử dụng bao cao su thường xuyên với khách hàng, có tiền sử mắc các triệu chứng STI, và trình độ học vấn thấp.
• Hiệu quả của mô hình can thiệp (2005–2010):
  • Mức độ tiếp cận chương trình: Tỷ lệ PNBD tiếp cận với tuyên truyền viên đồng đẳng, nhận bao cao su miễn phí và biết các cơ sở y tế điều trị STI tăng lên rõ rệt ở cả hai nhóm BDĐP và BDNH.
  • Cải thiện nhận thức: Tỷ lệ hiểu biết đúng và đầy đủ về đường lây truyền và cách phòng ngừa HIV/STI tăng lên có ý nghĩa thống kê.
  • Thay đổi hành vi: Tỷ lệ sử dụng BCS thường xuyên (100%) trong quan hệ tình dục với khách lạ và khách quen tăng lên đáng kể; tính sẵn có của BCS tại nơi làm việc/tụ điểm được nâng cao. Hành vi xử trí khi có biểu hiện mắc STI chuyển dịch từ tự mua thuốc sang đến khám tại các cơ sở y tế chuyên khoa.
  • Thay đổi về chỉ số sinh học: Đánh giá sự biến động về tỷ lệ hiện nhiễm HIV và tỷ lệ mắc các bệnh lây truyền qua đường tình dục (Chlamydia, lậu, giang mai) sau 5 năm triển khai gói giải pháp can thiệp.

Chương 4: Bàn luận

Tác giả thảo luận và đối chiếu các phát hiện nghiên cứu với các công trình trong nước và quốc tế:

• Bàn luận về tính đặc thù của quần thể PNBD tại Hà Nội: sự đan xen giữa hành vi bán dâm và sử dụng ma túy, sự dịch chuyển hình thức bán dâm từ đường phố sang cơ sở dịch vụ giải trí.
• So sánh các yếu tố nguy cơ nhiễm HIV/STI với các nghiên cứu tại Trung Quốc, Campuchia, Indonesia và các tỉnh phía Nam Việt Nam.
• Đánh giá tính khả thi, điểm mạnh và rào cản khi triển khai mạng lưới giáo dục đồng đẳng và dịch vụ khám STI lưu động tại môi trường đô thị lớn có tính di biến động cao.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt khoa học và lý luận

• Cung cấp bức tranh dịch tễ học thực địa đầy đủ, có đối chứng theo thời gian về thực trạng nhiễm HIV và các nhiễm trùng lây truyền qua đường tình dục (xác định bằng các kỹ thuật xét nghiệm chuẩn như PCR, RPR/TPHA) trên nhóm phụ nữ bán dâm tại cộng đồng Hà Nội.
• Phân định rõ sự khác biệt về đặc điểm dịch tễ học, hành vi nguy cơ và mức độ tổn thương giữa hai phân nhóm phụ nữ bán dâm đường phố (BDĐP) và phụ nữ bán dâm nhà hàng (BDNH).
• Xác định bằng mô hình thống kê các yếu tố nguy cơ độc lập (sử dụng ma túy, không dùng BCS thường xuyên, tiền sử mắc bệnh sinh dục) tác động đến tình trạng nhiễm HIV và Chlamydia trong bối cảnh dịch tễ học đô thị Việt Nam.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Minh chứng hiệu quả thực địa của mô hình can thiệp giảm tác hại tích hợp (truyền thông đồng đẳng + chương trình bao cao su + cung cấp dịch vụ khám/điều trị STI lưu động và cố định) trong việc cải thiện kiến thức, tăng tỷ lệ dùng BCS và thay đổi hành vi tìm kiếm dịch vụ y tế của PNBD.
• Cung cấp mô hình can thiệp khả thi, có thể nhân rộng cho các đô thị và tỉnh, thành phố có điều kiện tương đồng trong chiến lược phòng chống HIV/AIDS quốc gia.

Khuyến nghị và giải pháp đề xuất

1. Duy trì và mở rộng mạng lưới TTVCĐ: Tăng cường vai trò của giáo dục viên đồng đẳng trong việc tiếp cận các tụ điểm mới, cơ sở dịch vụ giải trí và nhóm PNBD di biến động.
2. Đẩy mạnh chương trình 100% Bao cao su: Duy trì tính sẵn có của BCS tại các nhà nghỉ, khách sạn, cơ sở dịch vụ mát-xa, karaoke thông qua cơ chế phối hợp liên ngành (Y tế – Công an – Lao động Thương binh và Xã hội).
3. Đa dạng hóa dịch vụ y tế thân thiện: Kết hợp chặt chẽ giữa phòng khám STI cố định và các chuyến khám lưu động; lồng ghép tư vấn xét nghiệm HIV tự nguyện (VCT) và điều trị STI sớm nhằm cắt đứt chuỗi lây truyền HIV trong cộng đồng.
4. Can thiệp lồng ghép cho nhóm nguy cơ kép: Thiết kế các chương trình can thiệp đặc thù dành riêng cho nhóm PNBD có sử dụng/tiêm chích ma túy.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu

• Đặc điểm mẫu và tính chất di biến động: Hoạt động mua bán dâm là bất hợp pháp và mang tính kỳ thị xã hội cao tại thời điểm nghiên cứu, dẫn đến sự di biến động liên tục của đối tượng. Mặc dù áp dụng phương pháp chọn mẫu chùm 2 giai đoạn và lập bản đồ kỹ lưỡng, việc tiếp cận toàn diện nhóm PNBD cao cấp hoặc nhóm bán dâm kín đáo qua mạng viễn thông vẫn gặp rào cản.
• Sai số thu thập thông tin hành vi: Các dữ liệu về hành vi sử dụng ma túy, tần suất quan hệ tình dục và sử dụng bao cao su được thu thập qua phỏng vấn hồi cứu, có thể chịu ảnh hưởng nhất định bởi sai số nhớ lại (recall bias) hoặc thiên lệch trả lời theo hướng xã hội mong đợi (social desirability bias).
• Thiết kế can thiệp: Nghiên cứu áp dụng thiết kế can thiệp cộng đồng so sánh trước - sau trên hai mẫu cắt ngang đại diện của quần thể (không phải là nghiên cứu theo dõi thuần tập trên cùng một nhóm cá thể cố định), do đó việc phân tích quan hệ nhân quả tuyệt đối giữa can thiệp và sự thay đổi tỷ lệ hiện nhiễm sinh học đòi hỏi phải kiểm soát chặt chẽ các yếu tố nhiễu từ môi trường kinh tế - xã hội bên ngoài.

Hướng nghiên cứu tiếp

• Mở rộng nghiên cứu dịch tễ học phân tử để theo dõi các phân nhóm di truyền của HIV và tính kháng kháng sinh của vi khuẩn lậu (N. gonorrhoeae) trong nhóm PNBD.
• Đánh giá hiệu quả dài hạn của các mô hình can thiệp mới dựa trên công nghệ thông tin và mạng xã hội trong việc tiếp cận các nhóm bán dâm gián tiếp.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu chuyên khảo có giá trị ứng dụng và tham khảo đối với nhiều nhóm đối tượng trong hệ thống y tế và khoa học xã hội:

• Nghiên cứu sinh và học viên sau đại học: Cung cấp phương pháp luận thực địa chuẩn mực về thiết kế nghiên cứu can thiệp cộng đồng, kỹ thuật lập bản đồ điểm nóng (mapping), phương pháp tính cỡ mẫu chùm ($D=1,3$) và quy trình xử lý số liệu dịch tễ học trên quần thể khó tiếp cận (hidden/hard-to-reach populations).
• Giảng viên chuyên ngành Dịch tễ học, Y tế công cộng, Da liễu: Dùng làm học liệu tham khảo về dịch tễ học bệnh lây truyền qua đường tình dục, mối tương tác giữa STI và HIV, cùng các bài học thực tế trong quản lý can thiệp y tế công cộng.
• Cán bộ quản lý chương trình và người làm chính sách: Là cơ sở thực tiễn phục vụ Cục Phòng, chống HIV/AIDS (Bộ Y tế), Trung tâm Kiểm soát bệnh tật (CDC) các tỉnh/thành phố trong việc xây dựng kế hoạch can thiệp giảm tác hại, phân bổ nguồn lực cho chương trình bao cao su, chương trình bơm kim tiêm và thiết lập mạng lưới phòng khám STI thân thiện.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao nghiên cứu lại chọn 4 quận Đống Đa, Hai Bà Trưng, Thanh Xuân và Cầu Giấy làm địa bàn nghiên cứu?

Nghiên cứu lựa chọn 4 quận này dựa trên phân tích số liệu dịch tễ học lũy tích ca nhiễm HIV giai đoạn 2002–2005 tại Hà Nội. Trong đó, Đống Đa (1.284 ca năm 2005) và Hai Bà Trưng (1.049 ca) là 2 quận có số ca nhiễm HIV lũy tích cao nhất; còn Cầu Giấy (373 ca) và Thanh Xuân (433 ca) là 2 quận có số ca nhiễm thấp nhất khu vực nội thành. Việc chọn lựa phân tầng này bảo đảm tính đại diện về mức độ dịch bệnh, kết hợp với thực tế đây đều là các địa bàn trọng điểm có nhiều tụ điểm hoạt động mua bán dâm phức tạp tại thời điểm khảo sát.

2. Cỡ mẫu nghiên cứu được xác định dựa trên những tham số dịch tễ học nào?

Cỡ mẫu được tính bằng công thức so sánh hai tỷ lệ quần thể (test 1 phía) qua phần mềm Ssize của WHO với các tham số: tỷ lệ sử dụng BCS ước tính trước can thiệp $P_1 = 0,60$; tỷ lệ kỳ vọng sau can thiệp $P_2 = 0,75$; mức ý nghĩa $\alpha = 0,05$; lực mẫu $1-\beta = 0,90$; và hệ số ảnh hưởng thiết kế chọn mẫu chùm $D = 1,3$. Kết quả tính toán yêu cầu tối thiểu 215 người cho mỗi nhóm đối tượng (BDĐP và BDNH). Thực tế điều tra đã thu thập 499 người ở giai đoạn trước can thiệp và 600 người ở giai đoạn sau can thiệp, vượt quy mô tối thiểu để bảo đảm độ tin cậy thống kê.

3. Nghiên cứu phân loại và định nghĩa các nhóm phụ nữ bán dâm như thế nào?

Nghiên cứu định nghĩa PNBD là phụ nữ có quan hệ tình dục qua đường âm đạo hoặc hậu môn để nhận tiền/vật chất ít nhất 1 lần trong tháng qua, và phân thành 2 nhóm chính:

• Bán dâm đường phố (BDĐP): Người tìm kiếm và đón khách tại các địa điểm công cộng như đường phố, công viên, bến xe, vườn hoa.
• Bán dâm nhà hàng (BDNH): Người tiếp cận khách hàng tại các cơ sở kinh doanh dịch vụ giải trí như quán bar, nhà hàng, khách sạn, vũ trường, quán karaoke, tiệm mát-xa, xông hơi, cắt tóc gội đầu.

4. Gói giải pháp can thiệp trong giai đoạn 2006–2009 bao gồm những hoạt động cốt lõi nào?

Gói can thiệp bao gồm 4 cấu phần phối hợp:

1. Thông tin, giáo dục và truyền thông thay đổi hành vi thông qua mạng lưới tuyên truyền viên đồng đẳng.
2. Chương trình phân phát bao cao su miễn phí và nâng cao tính sẵn có của BCS tại 100% cơ sở lưu trú, dịch vụ giải trí.
3. Cung cấp dịch vụ y tế thân thiện: khám, chẩn đoán, xét nghiệm và cấp thuốc điều trị STI miễn phí tại các phòng khám cố định và các đội khám lưu động, kết hợp tư vấn xét nghiệm HIV tự nguyện (VCT).
4. Chương trình giảm tác hại lồng ghép phân phát bơm kim tiêm sạch cho nhóm có hành vi sử dụng ma túy.

5. Nghiên cứu đã áp dụng các kỹ thuật xét nghiệm sinh học nào để chẩn đoán HIV và STI?

Nghiên cứu sử dụng các kỹ thuật xét nghiệm y sinh học chuẩn:

• HIV: Xét nghiệm huyết thanh học theo thuật toán và phác đồ khẳng định của Bộ Y tế.
• Giang mai: Xét nghiệm sàng lọc bằng phản ứng RPR và khẳng định bằng phản ứng ngưng kết hồng cầu TPHA.
• Lậu và Chlamydia: Xét nghiệm dịch sinh dục bằng kỹ thuật sinh học phân tử PCR (Polymerase Chain Reaction) kết hợp nuôi cấy/soi vi sinh.

---

Kết luận

Luận án Tiến sĩ Y học của tác giả Phạm Thị Minh Phương là công trình nghiên cứu dịch tễ học thực địa chuyên sâu về tình trạng nhiễm HIV và các nhiễm trùng lây truyền qua đường tình dục trong nhóm phụ nữ bán dâm tại cộng đồng 4 quận nội thành Hà Nội. Bằng việc áp dụng phương pháp chọn mẫu chùm 2 giai đoạn chặt chẽ kết hợp các kỹ thuật xét nghiệm sinh học chuẩn hóa (PCR, RPR, TPHA), luận án đã làm rõ bức tranh dịch tễ học và các yếu tố hành vi nguy cơ đặc thù của nhóm đối tượng. Kết quả theo dõi giai đoạn 2005–2010 đã chứng minh hiệu quả thực tiễn của mô hình can thiệp giảm tác hại tích hợp trong việc nâng cao kiến thức, tăng cường hành vi sử dụng bao cao su và cải thiện việc tiếp cận dịch vụ y tế, cung cấp cơ sở khoa học quan trọng cho việc hoạch định chính sách phòng chống HIV/STI tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN 1. Một số khái niệm Phụ nữ bán dâm: là những phụ nữ dùng quan hệ tình dục qua đường âm đạo hoặc hậu môn để đổi lấy tiền hoặc vật chất, quyền lợi. Phụ nữ bán dâm đường phố (bán dâm đường phố): đón khách ở đường phố, công viên hoặc những nơi công cộng. Phụ nữ bán dâm nhà hàng (bán dâm nhà hàng): Đón khách tại quán bar, nhà hàng, khách sạn, sàn nhảy, cơ sở xông hơi mát xa hoặc các cơ sở dịch vụ giải trí [70].

Hành vi nguy cơ cao: là hành vi dễ làm lây nhiễm HIV như quan hệ tình dục không an toàn, dùng chung bơm kim tiêm và những hành vi khác dễ làm lây nhiễm HIV [6]. Hiểu biết cơ bản đầy đủ về HIV: cho rằng chung thủy với bạn tình, luôn sử dụng BCS khi QHTD làm giảm nguy cơ nhiễm HIV, dùng chung BKT làm tăng nguy cơ lây nhiễm HIV, muỗi hoặc côn trùng đốt và sử dụng nhà vệ sinh công cộng không làm tăng nguy cơ lây nhiễm HIV. Địa điểm làm xét nghiệm HIV bí mật tự nguyện: Là nơi khách hàng tự nguyện đến làm xét nghiệm HIV và các thông tin cá nhân của khách hàng được giữ bí mật. HIV: là vi rút gây suy giảm miễn dịch ở người, làm cho cơ thể suy giảm khả năng chống lại các tác nhân gây bệnh [6].

STI (Sexually Transmitted Infection): là các nhiễm khuẩn lây truyền qua quan hệ tình dục không bảo vệ. Sử dụng BCS thường xuyên với khách lạ: Sử dụng BCS trong mọi lần QHTD với khách lạ trong vòng 1 tháng trước khi được phỏng vấn. 4 Sử dụng BCS thường xuyên với khách quen: Sử dụng BCS trong mọi lần QHTD với khách quen trong vòng 1 tháng trước khi được phỏng vấn. Sử dụng BCS thường xuyên với chồng/bạn trai: Sử dụng BCS trong mọi lần QHTD với chồng/bạn trai trong vòng 12 tháng trước khi được phỏng vấn.

Tình hình hoạt động mua bán dâm trên thế giới và Việt nam Trên thế giới, hoạt động mua bán dâm ở một số nơi được coi là hợp pháp (như Úc, New Zealand, Ấn độ) nhưng ở hầu hết các nước đều bị cho là vi phạm pháp luật. Tuy nhiên, việc chấm dứt hoạt động này là rất khó. Nhóm người bán dâm là nhóm người bị phân biệt đối xử, kỳ thị và do các hoạt động mua bán dâm là trái với pháp luật nên việc tiếp cận và giám sát họ rất khó khăn [70]. Nhóm PNBD được coi là một trong những nhóm người có nguy cơ cao nhiễm HIV và có ảnh hưởng nhiều đến mô hình đại dịch HIV [110].

PNBD thường được phân làm 2 loại: PNBD trực tiếp và PNBD gián tiếp. PNBD trực tiếp chỉ có thu nhập từ hoạt động bán dâm. PNBD trực tiếp bao gồm các phụ nữ bán dâm trên đường phố, bán dâm trong nhà chứa. Đối với PNBD gián tiếp, hoạt động bán dâm không phải là nguồn thu duy nhất mà chỉ là thu nhập bổ sung của họ, bên cạnh các thu nhập từ các công việc khác làm tại các cơ sở dịch vụ như cắt tóc, mát xa, phục vụ bàn tại các nhà hàng.

Ở Việt nam, mua bán dâm là hoạt động trái pháp luật và được coi là một tệ nạn xã hội. Cảnh sát và chính quyền địa phương tổ chức các chiến dịch phòng chống tệ nạn xã hội nhằm vào PNBD. Nếu bị bắt, họ sẽ được đưa vào các trung tâm phục hồi nhân phẩm. Tại đây, họ được giáo dục, dạy một số nghề thủ công, được khám, xét nghiệm và điều trị STI [97].

Theo Bộ Lao động thương binh xã hội, cả nước có tới 86.547 cơ sở kinh doanh dịch vụ dễ bị lợi dụng để hoạt động mua bán dâm bao gồm khách sạn, vũ trường, quán 5 Karaoke, cơ sở mát xa, quán cà phê. Đội kiểm tra liên ngành và các ngành chức năng đã có những đợt kiểm tra, xử phạt các cơ sở dịch vụ có hoạt động bán dâm và phá vỡ nhiều ổ, đường dây bán dâm [5]. PNBD ở Việt Nam được phân làm 3 cấp: Cấp thấp (là bán dâm trên đường phố, di chuyển ở các khu vực có nhiều khách hàng bằng xe máy, hoặc thuê xe ôm đưa đón và dẫn khách), cấp trung bình (là PNBD làm ở quán cà phê ôm, bia ôm, các nhà hàng nhỏ, chòi câu cá, hiệu cắt tóc gội đầu và một số cơ sở giải trí khác. Họ có thu nhập khá hơn so với BDĐP) và cao cấp (PNBD làm việc trong các sàn nhảy, quán rượu, karaoke, hộp đêm và những cơ sở dịch vụ đắt tiền khác.

Họ thường có trình độ học vấn cao hơn, hấp dẫn hơn và có thu nhập cao hơn) [131]. Các căn nguyên của nhiễm trùng lây truyền qua đường tình dục. Các căn nguyên gây các nhiễm trùng lây truyền qua đường tình dục bao gồm cả vi khuẩn, vi rút, đơn bào. Đường lây chủ yếu của các tác nhân này là quan hệ tình dục không bảo vệ, nhưng cũng có thể lây từ mẹ sang con trong thời kỳ mang thai, chuyển dạ, lây qua truyền máu và các sản phẩm của máu hoặc cấy ghép mô [55], [73], [74], [92], [93], [94].

Do vi khuẩn Neisseria gonorrhoeae (Vi khuẩn lậu): Gây bệnh lậu Ở người lớn: gây viêm niệu đạo, tiết dịch niệu đạo, viêm tinh hoàn, mào tinh hoàn, viêm cổ tử cung, nội mạc tử cung, vòi trứng, viêm tiểu khung, vỡ ối non, vô sinh Ở trẻ sơ sinh: gây viêm kết mạc, sẹo kết mạc, mù Chlamydia trachomatis: Gây nhiễm Chlamydia sinh dục 6 Ở người lớn: gây viêm niệu đạo, viêm tinh hoàn, mào tinh hoàn, viêm cổ tử cung, nội mạc tử cung, vòi trứng, viêm tiểu khung. Thường không biểu hiện triệu chứng lâm sàng. Ở trẻ sơ sinh: gây viêm kết mạc, viêm phổi. Treponema pallidum (Xoắn khuẩn giang mai): Gây bệnh giang mai Ở người lớn: gây loét sinh dục, hạch to, ban ngoài da, tổ thương xương, thần kinh và tim mạch, xảy thai, thai chết lưu, đẻ non.

Thai nhi: thai chết lưu, giang mai bẩm sinh. Hemophilus ducreyi (Trực khuẩn hạ cam): Gây bệnh hạ cam Biểu hiện lâm sàng là các vết loét đau ở sinh dục, có thể kèm hạch bẹn sưng to và đau. Klebsiela granulomatis: Gây bệnh Donovan (u hạt bẹn) Gây tổn thương sưng, loét, đau vùng bẹn và sinh dục. Do vi rút Human immunodeficiency virus (HIV) Gây hội chứng suy giảm miễn dịch mắc phải, gây các biểu hiện do HIV, AIDS Herpes simplex virus type 1, 2 (HSV1,2): Gây herpes sinh dục Ở người lớn: gây mụn nước sau đó loét ở vùng hậu môn sinh dục Ở trẻ em: Gây herpes trẻ sơ sinh, thường gây tử vong Human papiloma virus (HPV): Gây sùi mào gà sinh dục Ở người lớn: gây các tổn thương sùi ở sinh dục, có thể dẫn tới ung thư nhất là ung thư cổ tử cung Trẻ sơ sinh: gây u nhú thanh quản Đơn bào 7 Trichomonas vaginalis (trùng roi âm đạo): Ở người lớn: viêm niệu đạo (thường không có triệu chứng), viêm âm đạo, đẻ non, sinh con nhẹ cân 1.

Thực trạng và một số yếu tố liên quan đến nhiễm HIV và STI ở phụ nữ bán dâm 1. Thực trạng tình hình nhiễm HIV và STI ở phụ nữ bán dâm  Thực trạng tình hình nhiễm HIV ở PNBD trên thế giới Đại dịch HIV/AIDS được con người biết đến từ năm 1981 khi tháng 6/1981 Trung tâm kiểm soát bệnh tật Hoa kỳ đã phát hiện 5 người đồng tính nam bị nhiễm Pneumocystis carinii ở Los Angeles. Sau đó nhiều nơi cũng công bố lần lượt những trường hợp suy giảm miễn dịch trên những bệnh nhân bị mắc bệnh ưa chảy máu đã từng truyền máu nhiều lần, hay những người tiêm chích ma túy [40]. Theo ước tính của UNAIDS, toàn thế giới có khoảng 34 triệu người nhiễm HIV [112].

Tỷ lệ nhiễm HIV ở PNBD ở các khu vực trên thế giới khác nhau, nhưng châu Phi vẫn là nơi có tỷ lệ nhiễm HIV ở PNBD rất cao. Trên toàn khu vực châu Phi, 19% PNBD nhiễm HIV. Một số nước có tỷ lệ này rất cao:49,4% ở Guinea-Bissau, > 30% ở các nước Benin, Burundi, Cameroon, Ghana, Mali và Nigeria [109]. Châu Mỹ là nơi có tỷ lệ nhiễm HIV trong nhóm người bán dâm không đồng đều.

Tại Mỹ La tinh, tỷ lệ PNBD bị nhiễm HIV rất thấp, đặc biệt khu vực Andean [51]. Ở khu vực Trung Mỹ, cho thấy tỷ lệ này khá cao ở Honduras (10%), nhưng thấp ở Guatemala (4%) và El Salvador (3%). Guyna là một quốc gia ở nam Mỹ có tỷ lệ nhiễm HIV ở nhóm PNBD khá cao, tới 16,6%. Một số nước ở vùng Caribe có tỷ lệ nhiễm thấp như ở Haiti l 5,3 % và Jamaica 4.

8 Ở Đông Âu, tỷ lệ nhiễm HIV rất cao ở nhóm PNBD nghiện chích ma túy. Tỷ lệ nhiễm HIV trong nhóm PNBD có tiêm chích ở Uzebekistan là 58%, và không tiêm chích là 5%. Tỷ lệ nhiễm HIV ở PNBD tại St. Peterbur là 48%, Moscow 14%, Latvia 16%, Bungari 2% [113].

Ở khu vực Tây Âu, số liệu về tình hình nhiễm HIV ở PNBD không có nhiều, mặc dù khu vực này có một số nước hoạt động mua bán dâm là hợp pháp và được kiểm soát như Thụy Sỹ, Phần Lan, Đức, Ireland, Áo, Latvia, Hungary, Thổ Nhĩ Kỳ và Hà Lan. Tỷ lệ nhiễm HIV trong nhóm PNBD ở Áo (2002) là 4%, London (2003) là 9%, Hà Lan (2003) là 5%. PNBD có tiêm chích có tỷ lệ nhiễm HIV cao hơn nhóm không tiêm chích [113], [118]. Tại Châu Á, dịch HIV tương đối ổn định từ năm 2000.

Dịch chủ yếu tập trung vào một số nhóm quần thể đặc biệt như nhóm nghiện chích ma túy, PNBD và bạn tình của họ, nam giới có quan hệ tình dục đồng giới [109]. Ở nhiều quốc gia, nhóm người bán dâm có nguy cơ nhiễm HIV rất cao. Ở Trung Quốc, đường lây truyền HIV chủ yếu là qua nghiện chích ma túy, nhưng con đường lây truyền qua đường tình dục ngày càng đóng một vai trò quan trọng [119]. GSTĐ HIV cho thấy tỷ lệ nhiễm HIV của nhóm PNBD đang ngày càng tăng [84].

Nghiên cứu tại Kaiyuan City ở tỉnh Yunnan, một trong những tỉnh có tỷ lệ nhiễm HIV cao nhất tại Trung Quốc cho thấy tỷ lệ nhiễm HIV của PNBD ở đây là 10,3% [130]. Thái Lan là một đất nước có dịch HIV lan rộng nhanh chóng vào những năm cuối của 1980 và 1990. Trong thời gian này, có tới 80% các trường hợp mới nhiễm HIV là PNBD và khách hàng của họ [54]. Năm 1991 tỷ lệ nhiễm HIV ở PNBD trong nhà chứa là 15,2%.

Tuy nhiên sau nhiều nỗ lực đặc biệt chương trình 100% bao cao su được thực hiện, tỷ lệ nhiễm HIV ở PNBD tại Thái Lan giảm mạnh, còn 2,8% năm 2009 [117]. 9 Ấn Độ là một quốc gia đông dân ở châu Á và cũng là một quốc gia có số người nhiễm HIV cao.