mở đầu quá trình hợp tác hải quan ASEAN trong những năm về sau, bao gồm các nguyên tắc cơ bản của hải quan, xây dựng tiêu chuẩn trị giá hải quan, cơ sở để phân loại hàng hóa và các vấn đề khác về chống buôn lậu qua biên giới. Bộ quy tắc ứng xử này có phiên bản sửa đổi năm 1995 để cập nhật những diễn biến mới tại ASEAN, nhất là những vấn đề xoay quanh AFTA. Theo đó, các nước thành viên cam kết tạo thuận lợi cho buôn bán hàng hóa, dịch vụ trong khối bằng việc hài hòa hóa và đơn giản hóa thủ tục hải quan, đồng thời đẩy mạnh hợp tác khu vực về hải quan.2 Hiệp định Hải quan ASEAN Sau khi sửa đổi Bộ quy tắc ứng xử Hải quan ASEAN, Bộ trưởng Tài chính các nước thành viên ASEAN đã ký kết hiệp định Hải quan ASEAN lần đầu vào tháng 3 năm 1997 tại Phuket, Thái Lan, tiếp tục mở rộng quá trình hợp tác hải quan nội khối. Hiệp định này không quy định cụ thể từng vấn đề mà chỉ mang tính nguyên 2 Sau này được thay thế bởi Hiệp định về Thương mại Hàng hoá ASEAN 2010 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 16 tắc, sơ lược, định hướng để hỗ trợ nhau dựa theo Bộ quy tắc ứng xử Hải quan đề ra.
Ngoài ra, tại lễ kí kết này, các thành viên cũng thống nhất việc thực hiện danh mục biểu thuế hài hòa ASEAN để tạo thuận lợi cho quá trình phân loại; tuân thủ hiệp định Hiệp định về Xác định Trị giá tính thuế Hải quan (ACV), không sử dụng trị giá hải quan vào mục đích bảo hộ hay rào cản cho thương mại; cam kết đơn giản hóa các quy trình, thủ tục hải quan để cắt giảm thời gian và chi phí thông quan; chia sẻ thông tin để thực thi các hoạt động chống buôn lậu, ma túy, gian lận thương mại. Với sự phát triển mạnh mẽ, đẩy nhanh tiến trình hình thành cộng đồng kinh tế ASEAN vào năm 2015 thay vì năm 2020, hải quan các nước đã có quá trình đàm phán một Hiệp định Hải quan ASEAN mới kéo dài từ tháng 4/2008 tại Hội nghị Bộ trưởng Tài chính ASEAN lần thứ 12 đến tháng 3/2012 tại Hội nghị Bộ trưởng Tài chính ASEAN lần thứ 16 ở Phnompenh, Campuchia mới hoàn thành và kí kết thành công. Hiệp định Hải quan mới được xây dựng dựa theo các quy định của Công ước Kyoto sửa đổi về đơn giản hóa và hài hòa hóa thủ tục, quy trình hải quan; theo đó tổng hợp và đưa vào các nội dung về nghiệp vụ, ứng dụng khoa học công nghệ, kiểm soát hải quan và hỗ trợ hành chính lẫn nhau. Hiệp định mới cũng tổng hợp các cam kết hội nhập ASEAN có liên quan đến hải quan đã được thống nhất như cam kết tham gia cơ chế một cửa ASEAN, cam kết tạo thuận lợi cho hàng hóa quá cảnh và cam kết trong khuôn khổ chương VI của Hiệp định Thương mại Hàng hóa ASEAN (ATIGA), Nghị định thư về thực hiện Danh mục biểu thuế hài hòa ASEAN.3 Kế hoạch Chiến lược Phát triển Hải quan ASEAN Tổng cục trưởng Hải quan các nước ASEAN đã họp bàn và thông qua Tầm nhìn Hải quan ASEAN 2015 tại Lào vào năm 2008 nhằm đáp ứng nhu cầu đẩy nhanh hội nhập khu vực trước nhiều thách thức mới từ những diễn biến phát triển kinh tế toàn cầu.
Các quốc gia đã triển khai Tầm nhìn này thành 15 chương trình hành động của Kế hoạch Chiến lược Phát triển Hải quan ASEAN (SPCD) (Hải quan Việt Nam, 2009). Chương trình hành động và Thực hiện Chính sách Hải quan (PIWP) theo Hiệp định Hải quan ASEAN 1997 nêu rõ các hoạt động hải quan sẽ được thực hiện theo mục đích tăng cường hợp tác trên cơ sở Kế hoạch Hành động Hà Nội – tạo nên LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 17 “một nhóm hài hoà các dân tộc Đông Nam Á hướng ngoại, sống trong hoà bình, ổn định và thịnh vượng, gắn bó với nhau bằng quan hệ đối tác trong phát triển năng động và trong một cộng đồng các xã hội đùm bọc lẫn nhau. Kế hoạch SPCD ASEAN được xây dựng từ giai đoạn 2005-2010 đã được tiếp tục làm mới và cụ thể hóa trong giai đoạn 2011-2015 và hiện nay là giai đoạn 2015- 2020. Những nội dung cơ bản về Phát triển Hải quan ASEAN mặc dù được đưa ra từ năm 2004, nhưng tới nay vẫn còn là chiến lược cốt lõi để tiếp tục hiện đại hóa ngành, bao gồm: một là, hội nhập về cơ cấu hải quan; hai là, hội nhập và hài hoà thủ tục hải quan, quy trình phân loại và xác định mã số thuế, xác định trị giá hải quan và xác định xuất xứ hàng hóa; ba là, tiêu chuẩn hoá các giới hạn thông tin và dữ liệu phục vụ cho hải quan; bốn là, hiện đại hoá hoạt động quá cảnh hải quan ASEAN; năm là, hiện đại hóa và tăng cường sự minh bạch, hợp tác với Cộng đồng doanh nghiệp và Cơ quan quản lý; sáu là, nâng cao năng lực hoạt động và năng lực nghiệp vụ của cán bộ hải quan; bảy là, bảo vệ xã hội và các giao dịch quốc tế; tám là, thu hẹp khoảng cách phát triển đối với các thành viên mới (ASEAN, 2004).
Kế hoạch SPCD ASEAN giúp thúc đẩy hội nhập kinh tế thông qua việc đơn giản hóa và hài hòa hóa hệ thống hải quan toàn khối. Với các hoạt động giám sát hải quan hiện đại và năng lực quản lý hải quan được nâng cao, kế hoạch là một phần quan trọng trong xây dựng Cộng đồng kinh tế ASEAN. Qua mỗi giai đoạn, Hải quan Việt Nam đều cố gắng hoàn thành nhiệm vụ của giai đoạn trước và học hỏi kinh nghiệm để đưa ra những mục tiêu cho giai đoạn sau.4 Hiệp định về xây dựng và thực hiện Cơ chế một cửa ASEAN Lãnh đạo các nước thành viên khối ASEAN đã ký Hiệp định về xây dựng và thực hiện Cơ chế một cửa ASEAN (ASW) vào 09/12/2005. Theo đó, các nước cam kết thực hiện Cơ chế một cửa quốc gia (NSW) và kết nối tạo môi trường một cửa ASEAN vào năm 2012 dựa trên các tài liệu hướng dẫn kỹ thuật và kế hoạch hành động do nhóm làm việc về kỹ thuật và nhóm làm việc về pháp lý xây dựng.
Ngày 4/9/2015, sau một thời gian dài Việt Nam chuẩn bị và đã sẵn sàng cơ sở kỹ thuật đáp ứng tiêu chuẩn để kết nối vào hệ thống ASW, được ủy quyền từ Chính phủ, Bộ trưởng Tài chính Đinh Tiến Dũng đã đã thay mặt Chính phủ ký Nghị định thư về Khung pháp lý thực hiện Cơ chế ASW. Ngày 8/9/2015, tại trụ sở Tổng cục LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 18 Hải quan, Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Tấn Dũng đã nhấn nút công bố chính thức thực hiện Cơ chế NSW và kết nối kỹ thuật Cơ chế ASW. Ngày 22/4/2016, Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Xuân Phúc ký ban hành Nghị quyết 31/NQ-CP phê duyệt Nghị định thư về Khung pháp lý thực hiện Cơ chế ASW. Để Nghị định thư này chính thức có hiệu lực và đi vào thực hiện phải được sự phê chuẩn của đủ 10 quốc gia thành viên ASEAN.
Hiện nay, ngoài Việt Nam mới có 2 quốc gia khác phê chuẩn Nghị định thư này là Malaysia và Myanmar (Báo Hải quan Điện tử, 2016b).5 Công ước Kyoto về đơn giản hóa và hài hòa hóa thủ tục hải quan Công ước Kyoto về đơn giản hoá và hài hoà hoá thủ tục hải quan hướng đến hài hòa hóa, đơn giản hóa thủ tục hải quan với 31 phụ lục quy định về từng thủ tục hải quan ra đời năm 1973 và được sửa đổi vào tháng 6 năm 1999 (Công ước Kyoto sửa đổi). Tính đến tháng 5/2017, có 110 thành viên tham gia Công ước Kyoto sửa đổi, trong đó có Việt Nam (World Customs Organization, 2017a). Công ước Kyoto là công cụ pháp lý của WCO được nhiều nước phê chuẩn, là kế hoạch chi tiết cho phát triển hải quan từng quốc gia theo hướng thuận lợi hóa thương mại mà WTO khuyến khích. Công ước Kyoto sửa đổi gồm Nghị định thư Kyoto, thân công ước (5 chương, 20 Điều khoản), phụ lục tổng quát, phụ lục chuyên đề và hướng dẫn thi hành.
Nội dung quan trọng của Công ước bao gồm (Tổ chức Hải quan Thế giới, 1999): Thứ nhất là áp dụng các thủ tục hải quan theo hướng đơn giản hóa trong một môi trường minh bạch và dự đoán được; Thứ hai là tăng cường sử dụng công nghệ thông tin, quản lý rủi ro (QLRR) trong hoạt động kiểm soát hải quan một cách tối ưu; Thứ ba là thúc đẩy hợp tác chặt chẽ trong thương mại; Thứ tư là hệ thống giải quyết khiếu nại dễ dàng được tiếp cận và xử lý. Trong những năm gần đây, WCO mong muốn đưa Công ước trở thành công cụ chuẩn quốc tế với những thủ tục hiện đại, hiệu quả và liên tục được sửa đổi bổ sung nhằm phù hợp với xu hướng phát triển và các thách thức mới được đặt ra trong bối cảnh thương mại thế giới ngày nay. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.3 Các chương trình hiện đại hóa hải quan trong Cộng đồng kinh tế ASEAN 1.1 Về phân loại mã số hàng hóa Trước khi có biểu thuế hài hòa ASEAN, việc xác định đúng tên gọi của hàng hóa XNK để áp dụng mức thuế còn gặp nhiều khó khăn, cho thấy sự cần thiết của việc hài hòa và chi tiết hóa danh mục biểu thuế. Bắt đầu từ năm 2002, các quốc gia thành viên ASEAN sử dụng Danh mục biểu thuế hài hòa chung ASEAN (AHTN) làm cơ sở xây dựng Danh mục hàng hóa XNK và chuyển đổi Biểu thuế XNK ưu đãi, các biểu thuế ưu đãi đặc biệt.
AHTN được xây dựng dựa trên phiên bản mới nhất của Hệ thống Hài hòa mô tả và mã hóa hàng hóa (HS) do WCO ban hành. Việc phân loại hàng hóa trong AHTN phải tuân theo các quy tắc giải thích tổng quát (GIRs) và chú giải pháp lý của HS cũng như những quy định của các văn bản pháp lý về HS (ASEAN, 2012). Tại Việt Nam, AHTN 2017 đã được chính phủ phê duyệt tại Nghị quyết 109/NQ-CP ngày 28/12/2016 và đang được áp dụng để soạn thảo Danh mục hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu Việt Nam 2017. Dự thảo thông tư về việc ban hành danh mục này dự kiến sẽ được ban hành trong tháng 7/2017 và có hiệu lực từ 1/1/2018 (Báo Hải quan Điện tử, 2017).2 Về cách xác định trị giá hải quan Một trong những khó khăn cản trở việc thực hiện các hiệp định thương mại tự do là sự khác biệt trong việc tính trị giá hải quan giữa các nước.