CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ ĐẤU THẦU VÀ ĐẤU THẦU QUA MẠNG 1. Những vấn đề cơ bản về Đấu thầu 1. Khái niệm về Đấu thầu Hiện nay trên thế giới và tại Việt Nam có rất nhiều khái niệm về đấu thầu, dưới đây là một số khái niệm tiêu biểu về đấu thầu như sau: Trên thế giới: Theo quy định trong Luật mẫu của Ủy ban Luật thương mại quốc tế của Liên hiệp quốc (UNCITRAL) về đấu thầu hàng hoá, xây lắp và dịch vụ, đấu thầu được định nghĩa như sau: “Đấu thầu là tiến hành mua sắm hàng hóa, xây lắp và dịch vụ theo một cách nào đó.” Theo quan điểm của Trung tâm mua sắm công của Hoa Kỳ thì khái niệm đấu thầu được hiểu theo nghĩa: "Đấu thầu cạnh tranh là quá trình lựa chọn ra một nhà thầu trúng thầu từ nhiều nhà thầu cùng tham gia cạnh tranh với nhau một cách công bằng, các nhà thầu đủ điều kiện đều có cơ hội tham gia dự thầu và sẽ có cơ hội trúng thầu công bằng với các nhà thầu khác. Các nhà thầu sẽ đưa ra đề xuất tốt nhất của họ và cạnh tranh công bằng một dự án cụ thể.
Đấu thầu cạnh tranh tạo ra một môi trường minh bạch, cởi mở và công bằng". Trong Hiệp định mua sắm chính phủ (MSCP) của Tổ chức thương mại thế giới (Hiệp định GPA/WTO) và Chương MSCP trong Hiệp định thương mại tự do giữa Việt Nam và Liên minh châu Âu (EVFTA), đấu thầu được định nghĩa: "Đấu thầu là quá trình một cơ quan mua sắm, được liệt kê trong bản chào mở cửa thị trường, được quyền sử dụng hoặc được mua hàng hóa và/hoặc dịch vụ vì mục đích công và không nhằm mục đích bán hai bán lại mang tính thương mại hoặc sử dụng trong việc sản xuất và cung ứng hàng hóa hoặc dịch vụ vì mục đích bán hay bán lại mang tính thương mại". 4 Tại Việt Nam: Năm 1995, trong từ điển Bách khoa Việt Nam định nghĩa: "Đấu thầu là phương thức giao dịch đặc biệt, người muốn xây dựng công trình (người gọi thầu) công bố trước các yêu cầu và điều kiện để xây dựng công trình (người dự thầu) công bố giá mà mình muốn nhận. Người gọi thầu sẽ lựa chọn người dự thầu nào phù hợp với điều kiện của mình với giá thấp hơn".
Năm 1998, trong từ điển tiếng Việt định nghĩa: "Đấu thầu là đọ công khai, ai nhận làm, nhận bán với điều kiện tốt nhất thì được giao cho làm hoặc bán". Theo quy định tại khoản 2 Điều 4 Luật Đấu thầu số 61/2005/QH11 ban hành ngày 29/11/2005 định nghĩa: “Đấu thầu là quá trình lựa chọn nhà thầu đáp ứng các yêu cầu của bên mời thầu để thực hiện gói thầu thuộc các dự án quy định tại Điều 1 của Luật này trên cơ sở bảo đảm tính cạnh tranh, công bằng, minh bạch và hiệu quả kinh tế”. Theo quy định tại khoản 12 Điều 4 Luật Đấu thầu 2013: "Đấu thầu là quá trình lựa chọn nhà thầu để ký kết và thực hiện hợp đồng cung cấp dịch vụ tư vấn, dịch vụ phi tư vấn, mua sắm hàng hóa, xây lắp, lựa chọn nhà đầu tư để ký kết và thực hiện hợp đồng dự án đầu tư theo hình thức đối tác công tư, dự án đầu tư có sử dụng đất trên cơ sở bảo đảm cạnh tranh, công bằng, minh bạch và hiệu quả kinh tế". Qua những định nghĩa trên có thể hiểu, đấu thầu chính là một hoạt động mua bán đặc biệt trong đó bên mời thầu có quyền lựa chọn cho mình nhà thầu tốt nhất một cách công khai theo một quy trình nhất định.
Trong đó, bên mua sẽ tổ chức đấu thầu để bên bán cạnh tranh với nhau. Mục tiêu của bên mua là có được các hàng hóa và dịch vụ thỏa mãn được các yêu cầu của mình về kĩ thuật, chất lượng và chi phí thấp nhất. Mục đích của nhà thầu là giành được quyền cung cấp bán hàng hóa, dịch vụ đó với giá đủ bù đắp cho các chi phí đầu vào và đảm bảo mức lợi nhuận cao nhất có thể. Như vậy, bản chất của đấu thầu như một sự cạnh tranh lành mạnh để được thực hiện một công việc, một yêu cầu nào đó.
Đặc điểm của Đấu thầu - Thứ nhất, cạnh tranh cao, số lượng người bán tham dự đông Bất cứ hoạt động mua bán nào cũng là sự lựa chọn của người mua và người bán. Tuy nhiên, sự lựa chọn trong hoạt động đấu thầu đặc biệt ở chỗ, người mua sẽ đưa ra yêu cầu và tổ chức một "cuộc thi" để những người bán nào có khả năng tới tham dự và cạnh tranh với nhau. Đấu thầu là quá trình mua bán phức tạp, tất cả những người tham gia phải tuân theo một quy trình gồm nhiều bước được quy định bởi một Chính phủ hay một Tổ chức nào đó. Vì vậy, số lượng người bán tham dự trong hoạt động đấu thầu lớn hơn hẳn các hoạt động mua bán khác.
- Thứ hai, hàng hóa trong hoạt động đấu thầu thường có giá trị lớn, số lượng nhiều hoặc có yêu cầu khắt khe về kĩ thuật Để có thể tổ chức một "cuộc thi" cho nhiều người bán tham dự thì thông thường, người mua phải đem lại lợi ích cho họ bằng đơn đặt hàng với số lượng lớn hoặc giá trị hàng hóa cao trong tương lai. Hoặc một lý do khác khiến người mua buộc phải tổ chức đấu thầu là nếu áp dụng hình thức mua bán thông thường, họ rất khó tìm kiếm những người bán có thể cung cấp những hàng hóa hay dịch vụ có yêu cầu đặc biệt về kỹ thuật. Khi tổ chức đấu thầu, người mua đăng yêu cầu trên các phương tiện thông tin đại chúng để người bán hàng phù hợp sẽ tìm đến mình. - Thứ ba, trong đấu thầu có nhiều mức giá khác nhau mà các bên tham gia phải phân biệt được Ban đầu, bên mời thầu đưa ra một mức ngân sách có thể chấp nhận được để người bán dựa vào đó giới thiệu những sản phẩm đạt đủ yêu cầu với mức giá thấp hơn hoặc bằng mức ngân sách của bên mời thầu.
Mức ngân sách không phải là giá mua, nó là giá trần của sản phẩm thường gọi là giá gói thầu. Mỗi người bán sẽ đưa ra các mức giá khác nhau theo khả năng của mình. Mức giá cuối cùng của sản phẩm sẽ là mức giá của nhà thầu trúng thầu và được đưa vào ký kết hợp đồng chính thức. 6 - Thứ tư, đối tượng mua sắm trong đấu thầu thường chưa xác định chính thức Bên mua đưa ra yêu cầu về sản phẩm dựa theo nhu cầu của mình nhưng họ không chỉ định rõ ràng sản phẩm đó phải là của nơi nào sản xuất, thương hiệu gì,.
Bên dự thầu (bên bán) sẽ dựa vào những yêu cầu đó để xây dựng phương án cung cấp sản phẩm cụ thể. Đối tượng mua sắm chỉ xác định khi hoạt động đấu thầu kết thúc. - Thứ năm, trong đấu thầu và thực hiện hợp đồng có rất nhiều các khoản đặt cọc Thông thường, trong mua bán, người ta hay sử dụng việc đặt cọc để đảm bảo cho việc mua hàng và người mua là người chi trả các khoản đặt cọc. Tuy nhiên, khi tham gia đấu thầu, các nhà thầu tức là người bán phải thực hiện nhiều lần đặt cọc khác nhau trong cả quá trình tham dự đấu thầu và thực hiện hợp đồng như bảo đảm dự thầu, bảo đảm thực hiện hợp đồng, bảo đảm tạm ứng vốn.
Vì việc tổ chức đấu thầu diễn ra phức tạp và đòi hỏi khá nhiều chi phí như lập hồ sơ mời thầu, thành lập tổ chuyên gia đấu thầu, tổ thẩm định, tổ chức lễ mở thầu và để đảm bảo việc tham dự thầu và thực hiện hợp đồng của nhà thầu là nghiêm túc, có trách nhiệm,. nên những khoản đặt cọc này nhằm đảm bảo cho cuộc thầu thành công và bên mời thầu không bị thiệt khi nhà thầu bỏ cuộc giữa chừng. - Thứ sáu, tiêu chí lựa chọn Trong hoạt động đấu thầu, tiêu chí lựa chọn quan trọng nhất là kỹ thuật, chất lượng, tiến độ và điều kiện bảo hành, bảo trì. Trong các hoạt động mua sắm khác, đôi khi tiêu chí lựa chọn là giá cả, mối quan hệ,.
tùy theo mục tiêu của các bên tham gia. Nhưng trong đấu thầu, kỹ thuật, chất lượng, tiến độ là tiêu chí tiên quyết cho mọi đánh giá. Vì bên mời thầu luôn đưa ra mức giá trần cho nhà thầu nên giá cả không phải là yếu tố quan tâm đầu tiên và duy nhất, chỉ cần nhỏ hơn và bằng mức giá trần cho phép. Tất cả các hồ sơ dự thầu đều được đánh giá kỹ càng về kỹ thuật, chất lượng, tiến độ, những nhà thầu nào vượt qua được yêu cầu kỹ thuật, chất lượng, tiến độ mới xem xét tới giá cả.
Như vậy, bản thân hoạt động đấu thầu đã thể hiện chất lượng của hoạt động mua bán trao đổi. 7 - Thứ bảy, hoạt động đấu thầu là đối tượng điều chỉnh của nhiều luật như: Luật Đấu thầu, Luật Ngân sách, Luật Đầu tư công, Luật Xây dựng, Thương mại, Thuế, Dân sự, Hình sự, Phòng chống tham nhũng, Cán bộ công chức,… - Thứ tám, nhiều công việc nhạy cảm, đòi hỏi trình độ chuyên môn cao (tính chuyên nghiệp), là đối tượng được kiểm toán, thanh tra, kiểm tra thường xuyên. Quy định trong lĩnh vực đấu thầu nghiêm ngặt, gò bó khiến cho việc đấu thầu – mua sắm “đúng” trở nên quan trọng ngang với “hiệu quả”. - Thứ chín, hoạt động đấu thầu phải hoàn toàn công khai dưới dự giám sát chặt chẽ của công chúng và chịu trách nhiệm trước Chính phủ và cử tri.
Vai trò và ý nghĩa của Đấu thầu 1.1 Vai trò của Đấu thầu a) Đối với Bên mời thầu (BMT): Giúp Bên mời thầu tối ưu hoá các hoạt động mua sắm qua đấu thầu. Người ta ví hoạt động đấu thầu như một trò chơi, ở đó có luật lệ riêng. Mua được các hàng hoá, dịch vụ đáp ứng đúng yêu cầu về chất lượng, giá cả, bảo hành…và phù hợp với khả năng tài chính của Bên mời thầu. b) Đối với nhà thầu (NT): - Tạo ra doanh thu cho nhà thầu, giải quyết việc làm cho người lao động.
- Nâng cao uy tín, thương hiệu của nhà thầu. - Đấu thầu nói chung và đấu thầu quốc tế nói riêng giúp cho nhà thầu có điều kiện thay đổi thiết bị công nghệ, nâng cao năng lực cạnh tranh. - Đấu thầu còn là điều kiện để nhà thầu mở rộng sự hợp tác quốc tế. Trong thực tiễn, để đảm bảo thắng lợi trong đấu thầu, các nhà thầu đôi khi phải tìm kiếm sự trợ giúp từ bên ngoài về rất nhiều mặt.