Chương 1: Tổng quan về thực thi chính sách cổ phần hóa DNNN Chương 2: Tình hình thực thi chính sách cổ phần hóa DNNN tại Tổng công ty 319/Bộ Quốc phòng. Chương 3: Các giải pháp nâng cao hiệu quả thực thi chính sách cổ phần hóa tại Công ty mẹ - Tổng công ty 319 7 CHƢƠNG I. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THỰC THI CHÍNH SÁCH CỔ PHẦN HÓA DOANH NGHIỆP NHÀ NƢỚC 1. Doanh nghiệp nhà nƣớc và doanh nghiệp quân đội 1.
Khái niệm doanh nghiệp nhà nước và doanh nghiệp quân đội * Doanh nghiệp nhà nước Doanh nghiệp nhà nƣớc (DNNN) giữ vai trò chủ đạo trong nền kinh tế thị trƣờng ở nhiều nƣớc trên thế giới cũng nhƣ ở Việt Nam. Tại Nga, DNNN là doanh nghiệp với 100% vốn nhà nƣớc, do nhà nƣớc nắm giữ cổ phần chi phối hay doanh nghiệp do nhà nƣớc nắm giữ một số ít cổ phần nhƣng vẫn thực hiện nhiệm vụ nhất định nào đó do nhà nƣớc giao (Voszka, É. Tại Trung Quốc, trƣớc đây DNNN đƣợc hiểu là các doanh nghiệp thuộc sở hữu hoàn toàn của nhà nƣớc, DNNN hoạt động nhƣ các đơn vị của chính phủ dƣới sự kiểm soát trực tiếp của các cơ quan chủ quản và theo các quy tắc do chính phủ đặt ra, hoàn thành mục tiêu đầu ra đã đƣợc nhà nƣớc chỉ định. Tại Trung Quốc, sau cải cách DNNN đƣợc định nghĩa lại là các doanh nghiệp mà nhà nƣớc chiếm đa số quyền sở hữu và có quyền kiểm soát đối với hoạt động của doanh nghiệp (Fan Gang, Nicholas C.
Nhƣ vậy, DNNN có nhiều cách hiểu khác nhau tại mỗi nƣớc trên thế giới. Trong khi ở Nga, doanh nghiệp mà nhà nƣớc nắm giữ ít cổ phần nhƣng đƣợc giao thực hiện nhiệm vụ quan trọng thì vẫn có thể coi là DNNN thì tại Trung Quốc, DNNN phải do nhà nƣớc chiếm đa số sở hữu. Ở Việt Nam, trong từng giai đoạn khác nhau, nhận định pháp lý về DNNN cũng có những thay đổi nhất định phù hợp với tình hình thực tiễn. Sau khi giải phóng thống nhất đất nƣớc, do nhận thức đơn giản đã đồng nhất sở hữu nhà nƣớc với sở hữu xã hội chủ nghĩa, xí nghiệp quốc doanh đƣợc thành lập ở mọi nơi.
Đến năm 1995, Luật DNNN đầu tiên đƣợc thông qua, ghi nhận các DNNN là các pháp nhân kinh tế độc lập, cụ thể: “DNNN là tổ chức kinh tế do nhà nước đầu tư vốn, thành lập và tổ chức quản lý, hoạt động kinh doanh hoặc hoạt động công ích, nhằm thực hiện các mục tiêu kinh tế xã hội do nhà nước giao” (Cơ sở dữ liệu Bộ Tƣ Pháp, Luật DNNN 1995), theo đó, DNNN là doanh nghiệp do nhà nƣớc thành lập, nhà nƣớc sở hữu 100% vốn. 8 Luật doanh nghiệp nhà nƣớc 2003, và sau đó là Luậ t doanh nghiệp 2005 đã thay đổi khái niệm về DNNN. Theo đó, khoản 22 Điều 4 Luật doanh nghiệp 2005 định nghĩa “DNNN là doanh nghiệp trong đó Nhà nước sở hữu trên 50% vốn điều lệ” (Cơ sở dữ liệu Bộ Tƣ pháp, Luật doanh nghiệp 2005), định nghĩa mới này đã mở rộng hơn về điều kiện đƣợc coi là DNNN. Đến Luật doanh nghiệp 2014, “DNNN được hiểu là doanh nghiệp theo đó Nhà nước sở hữu 100% vốn điều lệ” (Cơ sở dữ liệu Bộ Tƣ pháp, Luật doanh nghiệp 2014).
Hiện nay, khi Luật doanh nghiệp 2020 đƣợc áp dụng và sẽ có hiệu lực vào ngày 01/01/2021, đã định nghĩa thống nhất lại về DNNN nhƣ sau: “DNNN được tổ chức quản lý dưới hình thức công ty trách nhiệm hữu hạn, công ty cổ phần, bao gồm: Doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ; doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ trên 50% vốn điều lệ hoặc tổng số cổ phần có quyền biểu quyết”. Nhƣ vậy, ở thời điểm hiện tại, xét về quyền kiểm soát thông qua nắm giữ cổ phần, định nghĩa về DNNN ở nƣớc ta có thể hiểu: “DNNN là một tổ chức kinh doanh, do Nhà nước nắm quyền chi phối, được nhà nước thành lập để thực hiện những mục tiêu kinh tế xã hội do nhà nước giao, chịu sự quản lý trực tiếp của nhà nước, chịu trách nhiệm trước nhà nước về việc bảo toàn và phát triển số vốn của nhà nước giao”. * Doanh nghiệp quân đội Ngay từ những ngày đầu thành lập (22/12/1944), những chiến sĩ của Đội Việt Nam tuyên truyền giải phóng quân đã cùng nhân dân tham gia chiến đấu sản xuất, tự đảm bảo cuộc sống, vƣợt qua mọi gian khổ để đánh giặc, kết hợp kinh tế với quốc phòng, vừa xây dựng đất nƣớc, vừa chiến thắng giặc ngoại xâm. Thời kỳ kháng chiến chống Pháp, Mỹ (1946-1975), các đơn vị sản xuất đầu tiên của Quân đội là những công binh xƣởng đƣợc ra đời từ cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đƣợc phát triển thành các nhà máy xí nghiệp trên toàn miền Bắc xã hội chủ nghĩa.
Theo thời gian, Bộ Quốc phòng xây dựng thêm các nhà máy sản xuất sửa chữa vũ khí trang bị, sản xuất quân trang quân dụng cho đến khi kết thúc cuộc chiến tranh chống Mỹ cứu nƣớc nhằm đáp ứng nhu cầu của bộ đội trong chiến tranh. Sau chiến tranh chống Đế quốc Mỹ, quân đội đã chuyển 28 vạn quân ra làm kinh tế, hình thành thêm nhiều nông lâm trƣờng. Cùng với các nông trƣờng quân đội 9 hình thành ở Tây Nguyên năm 1974, quân đội cũng có hệ thống nông lâm trƣờng trên biên giới và các địa bàn chiến lƣợc. Khi nổ ra chiến tranh biên giới, nhiều nông trƣờng đƣợc chuyển cho nhà nƣớc quản lý hoặc giải thể (do các đơn vị chuyển sang chiến đấu), chỉ còn một số ít đơn vị trên Tây Nguyên trồng cây công nghiệp kết hợp với nhiệm vụ giữ vững thế trận quốc phòng an ninh (Bộ Quốc phòng, 2016).
Ở thời sau kháng chiến chống Mỹ đến chiến tranh biên giới (1975-1989), quân đội từ chiến tranh bƣớc ra với quân số hàng triệu ngƣời, nếu không có kế hoạch sử dụng hợp lý thì sẽ là gánh nặng cho nền kinh tế suy yếu sau chiến tranh. Đứng trƣớc tình hình đó, Đảng và Nhà nƣớc ta đã chủ trƣơng chuyển một phần lực lƣợng quân đội sang làm nhiệm vụ xây dựng kinh tế. Nhiều đơn vị đang đứng chân trên địa bàn thành phố, đồng bằng lại tiến quân vào những vùng rừng núi, biên giới, hải đào xa xôi để phát triển kinh tế kết hợp với củng cố quốc phòng an ninh, phát triển các khu kinh tế mới, tạo điều kiện thuận lợi thu hút nhân dân thành phố và vùng đồng bằng lên xây dựng phát triển khu kinh tế mới. Đến năm 1981, các nhà máy, xí nghiệp quốc phòng dần đƣợc quản lý chặt chẽ và chuyển sang hạch toán kinh tế.
Nhƣ vậy, có thể nói các DNQĐ chính thức đƣợc hình thành từ sau năm 1986, trên nền tảng các cơ sở sản xuất thời bao cấp, thông qua một quá trình phát triển và tái cơ cấu đến nay đã có những bƣớc tiến lớn. Về kinh tế, các doanh nghiệp đều có chỗ đứng trên thị trƣờng trong nƣớc; một số doanh nghiệp đã vƣơn ra hội nhập sâu vào thị trƣờng quốc tế và có chỗ đứng xứng đáng. Về quốc phòng, các doanh nghiệp công nghiệp quốc phòng đã có năng lực sản xuất một số vũ khí trang bị hiện đại cho quân đội; các doanh nghiệp đứng chân trên địa bàn chiến lƣợc luôn hoàn thành tốt nhiệm vụ giúp dân xóa đói giảm nghèo, củng cố thế trận quốc phòng - an ninh. Trong sự nghiệp đổi mới, quân đội tham gia sản xuất, xây dựng kinh tế đƣợc tổ chức theo mô hình: Doanh nghiệp, Đoàn Kinh tế - quốc phòng và các đơn vị thƣờng trực tham gia sản xuất, xây dựng kinh tế.
Trong đó, các doanh nghiệp quân đội đƣợ c chia làm ba dạng: Doanh nghiệp quốc phòng an ninh là các doanh nghiệp chuyên sản xuất, sửa chữa lớn vũ khí trang bị quân sự hoặc sản xuất kinh doanh các sản phẩm chủ yếu phục vụ quốc phòng nhƣ trắc địa bản đồ, thiết kế doanh trại, rà phá bom mìn…; doanh nghiệp kinh tế quốc phòng là các doanh nghiệp sản xuất kinh doanh các sản phẩm hoặc dịch vụ lƣỡng dụng, vừa phục vụ quốc phòng, vừa phục vụ cho kinh tế dân 10 sinh, nhƣ các công ty xây lắ p, kinh doanh vận tải, sản xuất sản phẩm hậu cần; doanh nghiệp thuần kinh tế là những doanh nghiệp mà sản phẩm, mục đích kinh doanh là tạo lợi nhuận cho đơn vị, nhƣ các doanh nghiệp đƣợc thành lập để giải quyết quân số dôi dƣ và cải thiện đời sống bộ đội, các doanh nghiệp kinh doanh thƣơng mại (Bộ Quốc phòng, 2016). Đến hết năm 1993, Bộ Quốc phòng đã đƣa các doanh nghiệp trên vào hệ thống quản lý theo cơ chế mới, số doanh nghiệp quân đội lên đến 305 doanh nghiệp. Trừ các doanh nghiệp quốc phòng và một số binh đoàn, đơn vị xây dựng chuyển thành doanh nghiệp, số doanh nghiệp còn lại mục đích chính là thành lập để giải quyết vấn đề dôi dƣ biên chế và cải thiện đời sống bộ đội. Trong điều kiện hòa bình (kết thúc chiến tranh biên giới, quân tình nguyện ở Campuchia rút về nƣớc, quân số giảm dần), khả năng đảm bảo cho quốc phòng ngày đƣợc cải thiện, với số lƣợng doanh nghiệp nhƣ vậy là rất lớn, Bộ Quốc phòng bắt đầu quá trình rà soát, sắp xếp tiến hành đổi mới doanh nghiệp.
Biện pháp chủ yếu là giải thể và sáp nhập các doanh nghiệp quá nhỏ, sản xuất kinh doanh không hiệu quả. Đặc điểm chung của doanh nghiệp nhà nước và đặc thù riêng của doanh nghiệp quân đội 1. Những đặc điểm cơ bản của DNNN tại Việt Nam * Là doanh nghiệp chịu sự quản lý của Nhà nước Nhà nƣớc sở hữu 100% vốn điều lệ, vốn góp chi phối (trên 50% vốn điều lệ), hoặc thiểu số quan trọng trong vốn điều lệ của DNNN. DNNN do Chính phủ trực tiếp quản lý, kiểm soát thông qua cơ quan đại diện chủ sở hữu v à các cơ quan quản lý Nhà nƣớc có thẩm quyền theo phân cấp của Chính phủ.
* DNNN hoạt động theo mục tiêu do Nhà nước giao Bên cạnh việc thực hiện các hoạt động sản xuất kinh doanh đơn thuần, DNNN còn thực hiện các mục tiêu khác nhƣ: hoạt động công ích, đầu tƣ vào các khu vực vùng sâu, vùng xa, bảo vệ quyền tiếp cận các dịch vụ và tiện ích tối thiểu của ngƣời dân… DNNN sau khi đƣợc thành lập là một thành phần trong nền kinh tế, ngƣời lãnh đạo doanh nghiệp không có quyền sở hữu đối với tài sản trong doanh nghiệp mà chỉ là 11 ngƣời quản lý tài sản và kinh doanh trên cơ sở sở hữu của Nhà nƣớc. Nhà nƣớc giao vốn cho doanh nghiệp, doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm trƣớc Nhà nƣớc về việc bảo toàn và phát triển vốn mà Nhà nƣớc đã giao.