CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THỰC THI CHÍNH SÁCH CHO VAY VỐN ƯU ĐÃI CỦA QUỸ HỖ TRỢ NÔNG DÂN 1. Khái quát về chính sách cho vay vốn ưu đãi của Quỹ hỗ trợ nông dân 1. Khái niệm chính sách cho vay vốn ưu đãi Chính sách cho vay vốn ưu đãi là một hình thức hỗ trợ tài chính đặc biệt từ các ngân hàng hoặc tổ chức tín dụng (thường là do chính phủ quản lý hoặc bảo trợ). Chính sách này cung cấp các khoản vay với lãi suất thấp hơn thị trường, thời gian trả nợ linh hoạt, và một số điều kiện vay được nới lỏng hơn nhằm hỗ trợ các đối tượng cụ thể như: Hộ nghèo, cận nghèo; Sinh viên, học sinh có hoàn cảnh khó khăn; Doanh nghiệp nhỏ và vừa (SMEs); Dự án phát triển xanh, thân thiện với môi trường; Khu vực nông thôn, vùng sâu, vùng xa.
Mục tiêu chính của chính sách cho vay vốn ưu đãi là nhằm hỗ trợ thực hiện một chính sách cụ thể của Nhà nước, nhằm giải quyết một số yêu cầu về kinh tế - chính trị - xã hội do Nhà nước đặt ra. Các nguyên tắc căn bản để thực hiện chính sách cho vay vốn ưu đãi là công bằng, minh bạch và định hướng đúng đắn. Các tiêu chí cho vay phải được quy định rõ ràng, công khai, đảm bảo mọi đối tượng đủ điều kiện đều có cơ hội tiếp cận vốn ưu đãi. Chính sách cũng tập trung vào các nhóm đối tượng gặp khó khăn, như hộ nghèo, cận nghèo, và các doanh nghiệp khởi nghiệp, nhằm phát huy tối đa hiệu quả hỗ trợ.
Về lãi suất vay, chính sách cho vay vốn ưu đãi thường thấp hơn mức lãi suất thị trường từ 1% đến 3%, tùy thuộc vào từng chương trình hỗ trợ cụ thể, giúp giảm gánh nặng tài chính cho người vay. Về điều kiện vay, thường linh hoạt hơn, như yêu cầu về tài sản đảm bảo có thể nới lỏng, quy trình thẩm định nhanh chóng, và thủ tục vay đơn giản hơn để dễ dàng tiếp cận. Việc cho vay vốn ưu đãi phải bảo đảm đúng đối tượng, đáp ứng đủ điều kiện theo quy định. Đối tượng của chính sách cho vay vốn ưu đãi chủ yếu là hộ gia đình nghèo 8 và cận nghèo tại khu vực nông thôn; hộ gia đình tại khu vực nông thôn thuộc vùng thường xuyên bị ảnh hưởng bởi thiên tai, khí hậu; đối tượng nghèo, cận nghèo, có hoàn cảnh khó khăn, hoặc không có điều kiện tiếp cận các hình thức tín dụng thương mại để phát triển sản xuất.
Nhằm giúp người nông dân cải thiện đời sống và sản xuất, thúc đẩy phát triển kinh tế và cơ sở hạ tầng cũng như bảo vệ môi trường và phát triển bền vững. Vai trò của chính sách cho vay vốn ưu đãi Chính sách cho vay vốn ưu đãi có vai trò thiết yếu trong nền kinh tế thị trường, trong đó có ngành nông nghiệp. Nghiên cứu của K. Do vậy, cải thiện khả năng tiếp cận chính sách cho vay vốn ưu đãi ở nông thôn có ý nghĩa rất quan trọng.
Về cơ bản, vai trò của chính sách cho vay vốn ưu đãi thể hiện ở ba điểm sau: Thứ nhất, chính sách cho vay vốn ưu đãi có vai trò quan trọng đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của một đất nước, góp phần thúc đẩy nền kinh tế tăng trưởng và phát triển. Chính sách cũng có vai trò thúc đẩy phát triển nông nghiệp và nông thôn: Tạo cơ hội cho người dân nông thôn đầu tư vào sản xuất, kinh doanh, cải thiện đời sống. Đối chiếu vai trò của chính sách cho vay vốn ưu đãi vào ngành nông nghiệp, chính sách cho vay vốn ưu đãi cũng có vai trò vô cùng thiết yếu. Thứ hai, chính sách vay vốn ưu đãi giúp người dân có vốn cho sản xuất, đặc biệt là ở những ngành còn đang thâm dụng vốn và lao động như nông nghiệp.
Chính vì vậy, chính sách cho vay vốn ưu đãi hiệu quả sẽ đặt nền tảng vững chắc cho phát triển nông nghiệp. Ở quốc gia đi sau về việc áp dụng công nghệ - kỹ thuật vào sản xuất như Việt Nam, chính sách cho vay vốn ưu đãi lại càng có vai trò lớn hơn, tạo lực đẩy để giúp xóa đói, giảm nghèo, hướng tới ngành sản xuất nông nghiệp có giá trị gia tăng cao và xuất khẩu. Thứ ba, chính sách vay vốn ưu đãi đáp ứng nhu cầu vốn sản xuất của các 9 hộ nông dân. Vốn sản xuất của các hộ nông dân một phần là tự đáp ứng, phần còn lại phải huy động từ những nguồn chính thức và phi chính thức mà chính sách cho vay vốn ưu đãi giúp nông dân bổ sung nhu cầu vốn sản xuất.
Trên thực tiễn, việc cung cấp những khoản tín dụng phù hợp có thể thúc đẩy ứng dụng công nghệ mới, mở rộng sản xuất lương thực và tăng thu nhập cho người nông dân (Glover & Kusterer, 2016) [9]. Thêm vào đó, có thể thấy vấn đề thiếu vốn khiến quá trình tái cơ cấu nông nghiệp, xây dựng nông thôn mới ở nhiều địa phương triển khai chậm. Chính điều này cho thấy vai trò lớn của chính sách cho vay vốn ưu đãi trong việc phát triển nông nghiệp - nông thôn. Ngoài vai trò thực tiễn và trực tiếp tới sự phát triển nông nghiệp, nông thôn, rất nhiều nghiên cứu đi trước chỉ ra rằng hệ thống chính sách cho vay vốn ưu đãi hoạt động hiệu quả là điều kiện tiên quyết để giảm nghèo bền vững ở nông thôn.
Ví dụ như Shahidur R. Khandker (2009) [10] cho rằng chính sách cho vay vốn ưu đãi thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, giảm tác động của sự bất ổn kinh tế và tăng tính tự chủ cho các hộ nghèo. Trong khi đó, Madajewicz (1999) [11] cho rằng cho người nghèo vay vốn sẽ giúp họ cơ hội tạo ra việc làm cho chính bản thân như thực hiện các hoạt động kinh doanh quy mô nhỏ, qua đó thoát nghèo. Quỹ Hỗ trợ nông dân 1.
Khái niệm về Quỹ Hỗ trợ nông dân Quỹ Hỗ trợ nông dân là Quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách, trực thuộc cơ quan Hội Nông dân các cấp; hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận, bảo toàn và phát triển vốn; thực hiện chức năng, nhiệm vụ theo quy định của pháp luật. Quỹ Hỗ trợ nông dân có tư cách pháp nhân, có vốn điều lệ, có con dấu, được mở tài khoản tại Kho bạc Nhà nước, Ngân hàng CSXH và các ngân hàng thương mại hoạt động hợp pháp tại Việt Nam theo quy định của pháp luật. Quỹ Hỗ trợ nông dân thực hiện nghĩa vụ với ngân sách nhà nước theo quy định của pháp luật về thuế và các quy định pháp luật khác có liên quan. 10 Quỹ Hỗ trợ nông dân hoạt động nhằm mục tiêu hỗ trợ, giúp đỡ hội viên nông dân trong việc kiến tạo và nhân rộng các mô hình kinh tế hiệu quả.
Nhờ đó, góp phần nâng cao quy mô sản xuất, thúc đẩy sự phát triển của ngành nghề nông nghiệp. Đồng thời, Quỹ hỗ trợ chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn, khuyến khích sự hình thành và phát triển của các mô hình kinh tế tập thể. Bên cạnh đó, Quỹ tạo điều kiện thuận lợi cho việc ứng dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật vào sản xuất nông nghiệp, khai thác tối đa tiềm năng và thế mạnh của từng vùng miền, nhằm tạo ra các sản phẩm nông nghiệp chất lượng cao. Quỹ tạo động lực thúc đẩy hoạt động của hội nông dân các cấp, góp phần tuyên truyền, tập hợp và dẫn dắt nông dân cùng chung tay thực hiện thắng lợi các chương trình phát triển kinh tế gắn với xây dựng nông thôn mới, nâng cao đời sống cho người dân và xây dựng một hội nông dân vững mạnh.
Đặc điểm của Quỹ Hỗ trợ nông dân Thứ nhất, Quỹ Hỗ trợ nông dân hoạt động trên mục tiêu phi lợi nhuận, không nhằm mục đích cho cá nhân hoặc các mục đích tạo ra lợi nhuận quản lý quỹ mà tập trung phát triển nhằm thúc đẩy sản xuất nông nghiệp, cải thiện đời sống kinh tế, giảm nghèo khu vực nông thôn. Quỹ cũng giúp cung cấp các kiến thức cho nông dân tiếp cận về kỹ thuật sản xuất, nguyên liệu đầu vào, đẩy mạnh liên kết, hợp tác thương mại, giới thiệu và quảng bá các sản phẩm có giá trị giúp người nông dân nắm được quy luật vận hành của cơ chế thị trường, sản xuất theo hướng an toàn, bền vững, thích ứng với biến đổi khí hậu. Thứ hai, Quỹ Hỗ trợ nông dân có nguồn tài trợ đa dạng. Quỹ có thể nhận vốn từ nhiều nguồn khác nhau.
Vốn do ngân sách nhà nước cấp: đối với Quỹ Hỗ trợ nông dân Trung ương do ngân sách Trung ương cấp; đối với Quỹ hỗ trợ nông dân cấp tỉnh, huyện do ngân sách cấp tỉnh, huyện cấp. Vốn vận động, tiếp nhận tài trợ từ các tổ chức cá nhân trong và ngoài nước để phát triển nông nghiệp, nông thôn. Các nguồn vốn hợp lệ khác theo quy định của pháp luật như đóng góp từ các hội đoàn thể địa phương, … Quỹ Hỗ trợ nông dân không được huy động vốn và 11 vay vốn dưới hình thức tiền gửi tiết kiệm, phát hành kỳ phiếu, tín phiếu, trái phiếu, vay thương mại của các tổ chức, cá nhân như hoạt động của các tổ chức tín dụng. Thứ ba, Quỹ Hỗ trợ nông dân có các hình thức hỗ trợ đa dạng.
Quỹ Hỗ trợ vốn vay lãi suất thấp để nông dân mua phân bón, mua các thiết bị máy móc. Bên cạnh đó, Quỹ Hỗ trợ nông dân cũng cung cấp các kiến thức, kỹ thuật về canh tác thông qua tập huấn, hội nghị, hội thảo nhằm nâng cao kiến thức, kỹ năng về hoạt động canh tác của nông dân. Các chương trình tài trợ về chuyển đổi sản xuất theo hướng bền vững cũng được triển khai. Cụ thể như triển khai các mô hình phù hợp với đặc thù của từng vùng miền, tập trung vào việc ứng dụng những giải pháp phù hợp với phong tục tập quán, phương thức canh tác tại địa phương khác nhau.
Các mô hình này mang lại hiệu quả rõ rệt, có tính khả thi để nhân rộng, nhận được sự ghi nhận và đồng lòng ủng hộ từ cấp ủy, chính quyền, các ngành liên quan và người dân. Nổi bật trong số đó là những mô hình như: "Cánh đồng không bao bì thuốc bảo vệ thực vật", "Thùng rác thân thiện với môi trường", "Tổ thu gom rác thải sinh hoạt và bao bì thuốc bảo vệ thực vật", "Nông dân thu gom, phân loại và xử lý rác thải, chất thải nông thôn thành phân bón tại nguồn". Thứ tư, Quỹ Hỗ trợ nông dân có sự ưu tiên cho những đối tượng yếu thế trong xã hội.