Luận án thực hiện chính sách bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa tỉnh Hưng Yên

Luận án nghiên cứu thực hiện chính sách bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa tại tỉnh Hưng Yên, phân tích thực trạng và giải pháp quản lý công hiệu quả.

• Tác giả: Văn Đức Mạnh
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Tất Đạt
• Trường học: Học viện Hành chính và Quản trị công
• Chuyên ngành: Quản lý công
• Đề tài: Thực hiện chính sách bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa từ thực tiễn tỉnh Hưng Yên
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2026
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan bảo tồn và phát huy di sản văn hóa tỉnh Hưng Yên

Hưng Yên sở hữu kho tàng di sản văn hóa phong phú tại vùng đồng bằng sông Hồng. Địa phương có hàng nghìn di tích lịch sử và nhiều di sản văn hóa phi vật thể quý báu. Phố Hiến là minh chứng tiêu biểu cho thời kỳ phát triển thương cảng rực rỡ của đất nước. Việc thực hiện chính sách bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa tỉnh Hưng Yên đóng vai trò cốt lõi. Đây là nhiệm vụ chiến lược trong phát triển kinh tế và xã hội bền vững. Chính sách quản lý công định hình hành lang pháp lý rõ ràng. Cơ chế này giúp các cơ quan chức năng nhận diện đúng giá trị di sản. Công tác quản lý nhà nước kết nối truyền thống văn hóa với đời sống hiện đại. Các hoạt động bảo vệ không gian văn hóa diễn ra đồng bộ trên địa bàn. Tỉnh chú trọng bảo vệ tính nguyên gốc của từng di tích vật thể. Đồng thời, các phong tục tập quán truyền thống cũng được gìn giữ cẩn trọng. Quá trình thực thi đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp chính quyền. Mọi can thiệp tu bổ phải tuân thủ nghiêm ngặt chuẩn mực khoa học. Thực hiện tốt chính sách văn hóa giúp bồi đắp bản sắc địa phương sâu sắc.

1.1. Khái niệm và vị trí của di sản văn hóa Hưng Yên

Di sản văn hóa tỉnh Hưng Yên bao gồm hệ thống di sản vật thể và di sản phi vật thể đặc sắc. Về vật thể, địa phương nổi tiếng với quần thể di tích Phố Hiến cùng hàng trăm ngôi đền, chùa cổ kính. Về phi vật thể, vùng đất lưu giữ nhiều lễ hội dân gian, nghệ thuật ca trù, chèo truyền thống và tri thức dân gian độc đáo. Những giá trị này tạo nên diện mạo tinh thần riêng biệt của cư dân châu thổ sông Hồng. Di sản vừa là tài nguyên văn hóa, vừa là nguồn lực kinh tế quan trọng. Chúng thúc đẩy hoạt động du lịch văn hóa phát triển mạnh mẽ. Nhận thức đúng vị trí di sản giúp chính quyền xây dựng giải pháp quản lý hiệu quả và bền vững.

1.2. Khung pháp lý và chuẩn mực quốc tế áp dụng

Chính sách bảo tồn tại Hưng Yên vận hành dựa trên Luật Di sản văn hóa Việt Nam. Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật định hướng công tác trùng tu và xếp hạng di tích. Địa phương cũng tiếp thu các chuẩn mực chuyên môn quốc tế quan trọng. Công ước Di sản thế giới năm 1972 xác lập trách nhiệm nhận diện và bảo vệ di sản. Hiến chương Venice năm 1964 đặt ra nguyên tắc giữ gìn tính xác thực của chứng tích lịch sử. Văn kiện Nara năm 1994 mở rộng đánh giá giá trị dựa trên bối cảnh văn hóa bản địa. Ngoài ra, Khuyến nghị năm 2011 của UNESCO về Cảnh quan đô thị lịch sử gợi mở tầm nhìn mới. Tỉnh áp dụng linh hoạt những nguyên tắc này vào quy hoạch thực tế nhằm bảo đảm tính bền vững.

II. Thực trạng bảo tồn phát huy giá trị di sản văn hóa Hưng Yên

Công tác triển khai chính sách bảo tồn di sản tại tỉnh Hưng Yên ghi nhận nhiều nỗ lực tích cực. Hệ thống di tích lịch sử và danh lam thắng cảnh từng bước được thống kê khoa học. Nhiều công trình kiến trúc cổ đã được tu bổ và chống xuống cấp kịp thời. Tuy nhiên, quá trình thực hiện vẫn gặp nhiều mâu thuẫn phức tạp giữa bảo tồn và phát triển kinh tế. Tốc độ đô thị hóa nhanh tạo sức ép nặng nề lên không gian cảnh quan văn hóa. Một số công trình xây dựng mới làm biến dạng vùng đệm của các di tích cổ kính. Nguồn kinh phí từ ngân sách nhà nước còn hạn chế, chưa đáp ứng nhu cầu tôn tạo toàn diện. Việc huy động nguồn vốn xã hội hóa chưa đạt hiệu quả đồng đều giữa các địa phương. Ngoài ra, sự tham gia của cộng đồng dân cư địa phương vào quá trình bảo tồn còn mang tính thụ động. Nhiều hoạt động lễ hội truyền thống có nguy cơ bị thương mại hóa quá mức. Đội ngũ cán bộ làm công tác quản lý văn hóa ở cơ sở còn thiếu về số lượng và hạn chế chuyên môn. Những bất cập này đòi hỏi địa phương phải nhận diện rõ ràng để tìm ra hướng điều chỉnh phù hợp.

2.1. Tác động từ đô thị hóa và áp lực phát triển kinh tế

Quá trình phát triển công nghiệp hóa và hiện đại hóa tác động mạnh mẽ đến các di tích tại Hưng Yên. Nhu cầu mở rộng hạ tầng giao thông và khu công nghiệp làm thu hẹp không gian di sản. Một số công trình di tích cổ bị bao vây bởi nhà cao tầng và các dự án dân sinh mới. Cảnh quan làng quê truyền thống đứng trước nguy cơ phá vỡ cấu trúc nguyên bản. Khói bụi, tiếng ồn và chất thải công nghiệp đe dọa trực tiếp độ bền vững của vật liệu cổ. Nhiều ngôi đình, chùa hàng trăm năm tuổi xuất hiện tình trạng lún nứt hoặc mối mọt nghiêm trọng. Xử lý hài hòa giữa phát triển kinh tế và gìn giữ văn hóa là thách thức quản lý cấp bách.

2.2. Hạn chế về nguồn lực quản lý và vai trò cộng đồng

Công tác quản lý nhà nước về di sản tại Hưng Yên đối mặt nhiều khó khăn về nguồn lực. Ngân sách cấp cho việc duy tu di tích thường phân tán, chưa tập trung trọng điểm. Thủ tục phê duyệt dự án tôn tạo còn rườm rà, kéo dài thời gian thi công. Đội ngũ chuyên trách bảo tồn ở cấp cơ sở còn mỏng và thiếu chuyên môn sâu về kiến trúc cổ. Vai trò chủ thể của người dân địa phương chưa được khơi thông đúng mức. Đa số cộng đồng chỉ tham gia vào việc trông coi hoặc đóng góp lễ hội một cách thụ động. Cơ chế chia sẻ lợi ích từ hoạt động du lịch văn hóa chưa rõ ràng. Người dân địa phương chưa nhận thấy lợi ích kinh tế trực tiếp từ việc bảo vệ di sản.

III. Giải pháp bảo tồn phát huy giá trị di sản văn hóa Hưng Yên

Để nâng cao hiệu quả thực hiện chính sách di sản, tỉnh Hưng Yên cần triển khai các giải pháp toàn diện. Việc hoàn thiện hệ thống quản lý công giữ vai trò then chốt hàng đầu. Tỉnh cần rà soát lại các quy định phân cấp quản lý di tích trên từng địa bàn. Trách nhiệm của các cấp chính quyền cơ sở phải được phân định rõ ràng và minh bạch. Địa phương cần đổi mới mạnh mẽ cơ chế huy động các nguồn lực tài chính xã hội. Chính sách khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào hạ tầng du lịch văn hóa cần sớm ban hành. Tỉnh phải chú trọng đào tạo, nâng cao trình độ chuyên môn cho đội ngũ cán bộ văn hóa. Sự tham gia của các chuyên gia nghiên cứu lịch sử và kiến trúc rất cần thiết. Bên cạnh bảo tồn vật thể, việc bảo tồn văn hóa phi vật thể đòi hỏi phương thức truyền dạy sống động. Cần vinh danh và đãi ngộ xứng đáng đối với các nghệ nhân dân gian tiêu biểu. Các chương trình quảng bá di sản cần gắn liền với chuyển đổi số và công nghệ số. Cách làm này mở ra hướng đi bền vững cho toàn tỉnh.

3.1. Hoàn thiện phân cấp quản lý và cơ chế phối hợp

Phân cấp quản lý di sản là giải pháp cốt lõi nhằm nâng cao trách nhiệm chính quyền các cấp. Ủy ban nhân dân tỉnh cần phân định rõ quyền hạn giữa ngành văn hóa và các huyện, thị xã. Chính quyền cơ sở cấp xã, phường phải chịu trách nhiệm trực tiếp trong việc giám sát di tích. Mọi hành vi vi phạm trật tự xây dựng xung quanh di tích cần xử lý nghiêm minh. Quy trình phối hợp liên ngành giữa văn hóa, tài nguyên môi trường và xây dựng cần được chuẩn hóa. Cơ chế thanh tra định kỳ giúp kịp thời phát hiện nguy cơ hư hại công trình. Sự phân cấp rõ ràng sẽ tháo gỡ điểm nghẽn hành chính trong công tác quản lý bảo tồn.

3.2. Đẩy mạnh xã hội hóa và gắn kết du lịch bền vững

Xã hội hóa là chìa khóa tháo gỡ áp lực ngân sách nhà nước trong bảo tồn di sản. Tỉnh Hưng Yên cần xây dựng cơ chế ưu đãi nhằm thu hút doanh nghiệp đầu tư văn hóa. Các dự án tu bổ di tích cần kêu gọi sự đóng góp công khai từ cộng đồng và kiều bào. Song song đó, phát triển du lịch phải tôn trọng giá trị cốt lõi của di sản. Địa phương cần xây dựng các tour du lịch trải nghiệm văn hóa Phố Hiến và làng nghề cổ truyền. Nguồn thu từ hoạt động tham quan du lịch cần tái đầu tư trực tiếp vào việc tôn tạo di sản. Đồng thời, cộng đồng địa phương phải được hưởng lợi ích kinh tế thỏa đáng từ dịch vụ du lịch.

IV. Ứng dụng chính sách bảo tồn di sản văn hóa tại tỉnh Hưng Yên

Ứng dụng chính sách bảo tồn di sản văn hóa tại tỉnh Hưng Yên mang lại nhiều giá trị thực tiễn. Việc thực thi chính sách đúng đắn tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển kinh tế bền vững. Di sản văn hóa trở thành nguồn tài sản quý giá phục vụ giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ. Các trường học trên địa bàn đã chủ động đưa di sản vào chương trình ngoại khóa. Học sinh được tham quan thực tế và tìm hiểu lịch sử địa phương sinh động. Bên cạnh đó, các giá trị văn hóa được phát huy giúp định vị thương hiệu du lịch Hưng Yên trên bản đồ quốc gia. Hoạt động du lịch văn hóa tạo việc làm và thu nhập ổn định cho người dân bản địa. Việc ứng dụng công nghệ số hóa di tích giúp mở rộng khả năng tiếp cận của công chúng trong nước và quốc tế. Hệ thống quản trị văn hóa từng bước chuyển đổi từ cơ chế hành chính thụ động sang kiến tạo phát triển. Sự phối hợp đồng bộ giữa nhà nước và nhân dân bảo đảm cho kho tàng di sản luôn trường tồn cùng thời gian.

4.1. Chuyển đổi số trong quản lý dữ liệu di sản địa phương

Công nghệ số hóa mở ra phương thức quản lý di sản hiện đại và chính xác tại Hưng Yên. Địa phương đã ứng dụng công nghệ 3D để quét và lưu trữ kiến trúc các di tích trọng điểm. Bản đồ số di sản giúp người quản lý theo dõi sát sao hiện trạng từng công trình. Cơ sở dữ liệu số hóa hỗ trợ đắc lực cho công tác phục dựng khi xảy ra sự cố thiên tai hoặc xuống cấp. Khách tham quan có thể trải nghiệm không gian di tích thông qua công nghệ thực tế ảo tương tác. Ứng dụng số hóa giúp lan tỏa giá trị văn hóa Hưng Yên đến công chúng quốc tế một cách dễ dàng. Đây là bước đột phá trong hiện đại hóa quản lý công.

4.2. Khai thác kinh tế di sản gắn liền lợi ích người dân

Khai thác kinh tế di sản hiệu quả tạo động lực trực tiếp cho công tác bảo tồn bền vững. Tỉnh Hưng Yên kết nối các di tích lịch sử với các làng nghề truyền thống nổi tiếng. Mô hình du lịch cộng đồng giúp người dân bản địa tham gia cung cấp dịch vụ ẩm thực và lưu trú. Thu nhập từ du lịch văn hóa nâng cao chất lượng đời sống của người dân địa phương. Khi người dân nhận được lợi ích vật chất rõ ràng, ý thức giữ gìn di tích sẽ tăng cao. Người dân chủ động trở thành những người thuyết minh viên tâm huyết và bảo vệ di sản tự giác. Mô hình cộng hưởng này tạo nên chu kỳ phát triển hài hòa giữa văn hóa và kinh tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Các nghiên cứu về giá trị di sản văn hóa, bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa 1. Các nghiên cứu về giá trị di sản văn hóa Giá trị di sản văn hóa là cơ sở để xác định đối tượng bảo vệ, mục tiêu ưu tiên, công cụ và nguồn lực thực hiện chính sách. Tổng quan nghiên cứu cho thấy nhận thức về giá trị di sản đã chuyển từ việc nhấn mạnh tính nguyên gốc, ý nghĩa lịch sử và những thuộc tính nội tại sang cách tiếp cận đa chiều, coi giá trị còn được hình thành thông qua sự thừa nhận, thực hành và tái tạo của cộng đồng.

Sự thay đổi này kéo theo yêu cầu đổi mới quản lý di sản, từ mô hình dựa chủ yếu vào quyết định của Nhà nước và giới chuyên môn sang mô hình chú trọng sự tham gia của cộng đồng và sự cân bằng giữa bảo tồn với phát triển. Các nghiên cứu nước ngoài Trong cách tiếp cận truyền thống, giá trị di sản được xác định dựa trên các tiêu chí như niên đại, tính độc đáo, ý nghĩa lịch sử, nghệ thuật, khoa học, tính xác thực và tính toàn vẹn. Công ước năm 1972 của UNESCO về bảo vệ di sản văn hóa và thiên nhiên thế giới đã xác lập khái niệm “giá trị nổi bật toàn cầu”, tạo cơ sở cho hoạt động nhận diện, xếp hạng và bảo vệ những di sản có ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi một quốc gia [167]. Cách tiếp cận này góp phần hình thành hệ tiêu chuẩn chuyên môn và củng cố trách nhiệm của Nhà nước đối với di sản.

Tuy nhiên, việc đề cao giá trị nội tại dễ dẫn đến xu hướng ưu tiên những di sản vật thể, cổ xưa và phù hợp với chuẩn mực do giới chuyên môn xác lập. Trong mô hình đó, chuyên gia và cơ quan quản lý giữ vai trò quyết định, trong khi cộng đồng chủ yếu là đối tượng thụ hưởng hoặc lực lượng hỗ trợ. Những giá trị gắn với ký ức, đời sống tinh thần và thực hành thường ngày của cộng đồng vì thế có thể chưa được phản ánh đầy đủ. Công ước năm 2003 của UNESCO về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể đã mở rộng quan niệm về giá trị di sản khi nhấn mạnh vai trò thừa nhận, thực hành, 15 trao truyền và tái tạo của cộng đồng [169].

Giá trị không chỉ nằm ở sản phẩm hoặc hình thức biểu đạt mà còn ở tri thức, kỹ năng, chủ thể nắm giữ và không gian văn hóa giúp di sản tồn tại. Bảo vệ di sản phi vật thể vì vậy không thể chỉ dừng ở kiểm kê, lập hồ sơ hoặc tổ chức trình diễn mà phải duy trì môi trường thực hành và khả năng truyền dạy giữa các thế hệ. Sự chuyển dịch này làm thay đổi vị trí của cộng đồng trong quản lý di sản. Cộng đồng không chỉ tiếp nhận chính sách mà còn tham gia xác định ý nghĩa và lựa chọn phương thức bảo vệ.

Điều đó đòi hỏi phải có cơ chế tham vấn và phối hợp giữa cơ quan nhà nước, giới chuyên môn và cộng đồng chủ thể. Nếu quyết định quản lý chỉ dựa trên tiêu chuẩn hành chính hoặc chuyên môn, những giá trị có ý nghĩa sâu sắc đối với người thực hành có thể bị xem nhẹ. Các nghiên cứu theo hướng kiến tạo xã hội tiếp tục làm rõ tính đa chủ thể của giá trị di sản. Laurajane Smith cho rằng di sản không đơn thuần là những dấu tích được truyền lại từ quá khứ mà còn là quá trình con người lựa chọn và diễn giải quá khứ để tạo lập ý nghĩa trong hiện tại [145].