I. Tổng quan công tác bảo tồn phát huy di sản văn hóa Bắc Sơn
Huyện Bắc Sơn thuộc tỉnh Lạng Sơn sở hữu kho tàng văn hóa phong phú. Nơi đây lưu giữ dấu tích Văn hóa Bắc Sơn thời tiền sử nổi tiếng. Vùng đất này cũng gắn liền với cuộc Khởi nghĩa Bắc Sơn năm 1940. Hệ thống di sản gồm di tích lịch sử cách mạng, hang động tự nhiên và di sản văn hóa phi vật thể. Đồng bào Tày, Nùng chiếm đa số trong cơ cấu dân cư. Họ lưu giữ nhiều phong tục, lễ hội lồng tồng, hát then, sli và đàn tính độc đáo. Từ năm 2010 đến 2020, Đảng bộ huyện Bắc Sơn xác định di sản là nguồn lực phát triển quan trọng. Ban Chấp hành Đảng bộ huyện ban hành nhiều nghị quyết chuyên đề. Mục tiêu trọng tâm là bảo vệ nguyên vẹn các di tích lịch sử. Địa phương đồng thời chú trọng khôi phục các sinh hoạt văn hóa dân gian truyền thống. Sự lãnh đạo đúng đắn giúp nâng cao nhận thức của cán bộ và nhân dân. Công tác quản lý nhà nước về di sản từng bước đi vào nền nếp. Nhiều nguồn lực xã hội được huy động để bảo tồn các giá trị quý báu.
1.1. Hệ thống di sản văn hóa vật thể và phi vật thể tại Bắc Sơn
Địa bàn huyện sở hữu mật độ di tích lịch sử và khảo cổ dày đặc. Nổi bật nhất là Khu di tích lịch sử Khởi nghĩa Bắc Sơn với các điểm di tích đồn Mỏ Nhài, đình Nông Lục, rừng Khau Nả. Huyện có Bảo tàng Khởi nghĩa Bắc Sơn lưu giữ hàng nghìn hiện vật quý giá. Về phi vật thể, văn hóa dân gian Bắc Sơn mang đậm sắc thái các dân tộc thiểu số. Nghệ thuật hát Then, đàn Tính của người Tày được bảo tồn qua nhiều thế hệ. Lễ hội Ná Nhèm xã Trấn Yên thể hiện tín ngưỡng phồn thực độc đáo đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Các làn điệu Sli, Lượn cùng nghề làm ngói âm dương, dệt thổ cẩm truyền thống cũng được lưu truyền tích cực.
1.2. Chủ trương lãnh đạo của Đảng bộ huyện giai đoạn 2010 2015
Đảng bộ huyện Bắc Sơn giai đoạn 2010 - 2015 quán triệt sâu sắc các chủ trương của Đảng về văn hóa. Huyện ủy đề ra các kế hoạch hành động cụ thể nhằm bảo tồn bản sắc địa phương. Cấp ủy tập trung lãnh đạo việc kiểm kê, phân loại di tích trên địa bàn. Công tác tuyên truyền được đẩy mạnh qua hệ thống truyền thanh và trường học. Các chi bộ cơ sở đưa nội dung gìn giữ di sản vào sinh hoạt định kỳ. Huyện phối hợp với ngành văn hóa Lạng Sơn khảo sát di sản. Hoạt động này gắn liền với mục tiêu xây dựng nông thôn mới. Ngân sách huyện ưu tiên hỗ trợ các di tích xuống cấp. Ý thức tự giác bảo vệ di sản của nhân dân từng bước được nâng cao.
II. Thực trạng công tác bảo tồn di sản văn hóa tại Bắc Sơn
Trong quá trình triển khai, công tác bảo tồn di sản văn hóa tại huyện Bắc Sơn đạt nhiều kết quả song vẫn đối mặt với khó khăn. Cơ sở hạ tầng tại các điểm di tích lịch sử cách mạng chưa đồng bộ. Nhiều di tích khảo cổ và danh thắng tự nhiên nằm ở địa hình hiểm trở. Nguồn kinh phí từ ngân sách nhà nước cấp cho việc tu bổ còn hạn hẹp. Công tác xã hội hóa nguồn lực chưa thu hút được nhiều doanh nghiệp lớn tham gia. Đội ngũ cán bộ làm công tác văn hóa cấp cơ sở còn thiếu về số lượng và hạn chế chuyên môn. Một số di sản văn hóa phi vật thể đứng trước nguy cơ mai một. Lớp nghệ nhân cao tuổi nắm giữ làn điệu Then, Sli ngày càng ít dần. Giới trẻ chịu nhiều tác động từ văn hóa ngoại lai nên chưa mặn mà với nghệ thuật cổ truyền. Sự kết nối giữa bảo tồn di sản và phát triển du lịch dịch vụ chưa thật sự chặt chẽ. Hiệu quả kinh tế đem lại từ du lịch văn hóa chưa tương xứng với tiềm năng của huyện.
2.1. Thành tựu đạt được trong bảo tồn di sản vật thể
Đảng bộ huyện đã chỉ đạo trùng tu nhiều di tích lịch sử cấp quốc gia và cấp tỉnh. Khu di tích Khởi nghĩa Bắc Sơn được cắm mốc khoanh vùng bảo vệ chặt chẽ. Đồn Mỏ Nhài, đình Nông Lục và trạm liên lạc Khau Nả nhận nguồn vốn cải tạo thường xuyên. Bảo tàng Khởi nghĩa Bắc Sơn được nâng cấp trang thiết bị trưng bày hiện đại. Các di tích khảo cổ thuộc Văn hóa Bắc Sơn như hang Thẩm Hai, Thẩm Khuyên được bảo tồn nguyên trạng. Huyện tích cực lập hồ sơ khoa học đề nghị xếp hạng thêm nhiều điểm di tích mới. Công tác phòng chống cháy nổ và bảo đảm vệ sinh môi trường di tích được tăng cường. Những nỗ lực này góp phần gìn giữ toàn vẹn không gian lịch sử cho thế hệ tương lai.
2.2. Hạn chế và thách thức trong việc duy trì di sản phi vật thể
Bên cạnh thành tựu, công tác bảo tồn di sản phi vật thể gặp nhiều rào cản. Số lượng nghệ nhân am hiểu sâu sắc về Then cổ và Sli Slương ngày càng giảm sút. Thế hệ trẻ tại các thôn bản chịu sức hút từ công nghệ hiện đại. Việc học tập và thực hành các làn điệu dân ca truyền thống giảm rõ rệt. Không gian diễn xướng dân gian dần bị thu hẹp trong đời sống thường nhật. Kinh phí hỗ trợ cho các câu lạc bộ văn nghệ quần chúng còn khiêm tốn. Các chính sách đãi ngộ dành cho nghệ nhân dân gian chưa đủ khuyến khích cống hiến. Một số lễ hội truyền thống có nguy cơ bị thương mại hóa. Việc truyền dạy nghề dệt thổ cẩm, làm ngói âm dương thiếu hụt nhân lực kế cận.
III. Giải pháp đẩy mạnh bảo tồn phát huy di sản văn hóa Bắc Sơn
Giai đoạn 2015 - 2020, Đảng bộ huyện Bắc Sơn tập trung triển khai các nhóm giải pháp mang tính đột phá. Huyện ủy quán triệt Nghị quyết số 25-NQ/TU ngày 31/8/2016 của Tỉnh ủy Lạng Sơn. Ủy ban nhân dân huyện ban hành Kế hoạch số 76-KH/UBND nhằm cụ thể hóa mục tiêu bảo tồn. Hệ thống chính trị đẩy mạnh tuyên truyền, khơi dậy niềm tự hào dân tộc trong quần chúng nhân dân. Huyện chú trọng gắn kết chặt chẽ giữa bảo tồn di sản với phát triển du lịch sinh thái và du lịch cộng đồng. Các mô hình làng du lịch cộng đồng như tại xã Quỳnh Sơn được đầu tư bài bản. Huyện tích cực đưa dân ca, dân vũ vào giảng dạy ngoại khóa tại các trường học trên địa bàn. Việc huy động vốn kết hợp giữa ngân sách nhà nước và đóng góp từ nhân dân được mở rộng. Các hoạt động thanh tra, kiểm tra việc chấp hành Luật Di sản văn hóa được tăng cường thường xuyên. Sự vào cuộc đồng bộ giúp nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước.
3.1. Gắn kết bảo tồn di sản với phát triển du lịch cộng đồng
Huyện ủy Bắc Sơn chỉ đạo xây dựng mô hình du lịch văn hóa bền vững. Làng văn hóa du lịch cộng đồng Quỳnh Sơn là điểm sáng tiêu biểu. Du khách được trải nghiệm kiến trúc nhà sàn truyền thống của người Tày. Huyện khuyến khích các hộ dân tham gia dịch vụ homestay gắn với bảo tồn cảnh quan. Các món ăn đặc sản vùng miền như xôi cẩm, bánh chưng đen, lạp sườn được khai thác phục vụ khách du lịch. Các câu lạc bộ hát Then, Sli phục vụ biểu diễn nghệ thuật theo yêu cầu du khách. Nguồn thu từ dịch vụ du lịch quay trở lại hỗ trợ cộng đồng bảo tồn nét đẹp văn hóa cổ truyền. Nhờ đó, đời sống nhân dân từng bước nâng cao rõ rệt.
3.2. Nâng cao vai trò lãnh đạo và phát huy nguồn lực xã hội hóa
Đảng bộ huyện coi trọng việc nâng cao năng lực lãnh đạo của các cấp ủy cơ sở đối với công tác văn hóa. Cán bộ phụ trách văn hóa được cử tham gia các lớp bồi dưỡng nghiệp vụ chuyên sâu. Các chi bộ cơ sở phát huy tính tiên phong của cán bộ, đảng viên trong việc gìn giữ phong tục tốt đẹp. Công tác xã hội hóa được triển khai sâu rộng nhằm thu hút nguồn lực từ nhân dân và các tổ chức từ thiện. Hàng tỷ đồng cùng hàng nghìn ngày công lao động được huy động để chỉnh trang di tích, đường làng ngõ xóm. Hoạt động quản lý tài chính và giám sát cộng đồng được thực hiện công khai, minh bạch. Niềm tin của người dân vào sự lãnh đạo của Đảng bộ ngày càng được củng cố vững chắc.
IV. Bài học kinh nghiệm bảo tồn di sản văn hóa tại Bắc Sơn
Sự lãnh đạo của Đảng bộ huyện Bắc Sơn giai đoạn 2010 - 2020 đem lại nhiều kinh nghiệm quý báu về văn hóa. Trước hết, cấp ủy phải luôn quán triệt nghiêm túc các chủ trương, nghị quyết của Trung ương và Tỉnh ủy Lạng Sơn. Các kế hoạch hành động cần bám sát đặc điểm văn hóa, xã hội của địa phương. Thứ hai, Đảng bộ phải phát huy sức mạnh tổng hợp của cả hệ thống chính trị và toàn dân. Người dân địa phương chính là chủ thể sáng tạo và gìn giữ di sản bền vững nhất. Thứ ba, bảo tồn di sản cần được gắn liền với mục tiêu xây dựng nông thôn mới. Việc chỉnh trang cảnh quan nông thôn phải giữ gìn được nét đẹp truyền thống của bản làng. Thứ tư, địa phương cần giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa phát triển kinh tế và bảo tồn di sản. Kinh tế tạo nguồn lực cho văn hóa, văn hóa là nền tảng tinh thần thúc đẩy kinh tế phát triển bền vững.
4.1. Bài học về phát huy sức mạnh nhân dân và hệ thống chính trị
Kinh nghiệm thực tiễn tại Bắc Sơn khẳng định vai trò nòng cốt của nhân dân trong công tác văn hóa. Mọi quyết sách của Đảng bộ chỉ phát huy tác dụng khi nhân dân đồng thuận ủng hộ. Cấp ủy cần làm tốt công tác dân vận, tôn trọng tiếng nói của cộng đồng cơ sở. Các hương ước, quy ước thôn bản cần tích hợp các quy định về bảo vệ di sản. Các già làng, trưởng bản và người có uy tín giữ vai trò cầu nối quan trọng. Họ là những người trực tiếp tuyên truyền và vận động con cháu giữ gìn bản sắc dân tộc. Khi quyền lợi của người dân được đảm bảo gắn liền với di sản, họ sẽ chủ động trở thành người bảo vệ di sản tích cực nhất.
4.2. Ý nghĩa thực tiễn đối với sự phát triển kinh tế xã hội
Thành tựu lãnh đạo của Đảng bộ Bắc Sơn chứng minh văn hóa là động lực phát triển kinh tế quan trọng. Việc phát huy giá trị di sản giúp chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn theo hướng dịch vụ. Nhiều hộ gia đình thoát nghèo và nâng cao thu nhập nhờ tham gia kinh doanh du lịch. Hình ảnh quê hương Bắc Sơn anh hùng cùng danh lam thắng cảnh được quảng bá rộng rãi tới du khách trong và ngoài nước. Di sản trở thành điểm tựa giáo dục truyền thống yêu nước cho thế hệ trẻ. Tinh thần đoàn kết giữa các dân tộc anh em trên địa bàn ngày càng được thắt chặt. Đây là cơ sở thực tiễn vững chắc để địa phương tiếp tục xây dựng quê hương giàu đẹp trong giai đoạn tiếp theo.
