Tổng quan nghiên cứu

Huyện Bắc Sơn sở hữu diện tích tự nhiên 695,52 km² với dân số gần 72.000 người vào năm 2019, là vùng đất giàu truyền thống cách mạng nằm ở phía Tây tỉnh Lạng Sơn. Địa bàn huyện lưu giữ hệ thống di sản phong phú gồm 29 khu, điểm di tích, trong đó có 13 điểm di tích cấp Quốc gia và 14 di tích cấp tỉnh, đặc biệt có 11 xã được công nhận là xã An toàn khu thời kỳ kháng chiến chống Pháp. Dù sở hữu nguồn tài nguyên tự nhiên và nhân văn vượt trội, quá trình chuyển hóa các giá trị lịch sử thành động lực kinh tế tại Bắc Sơn từng đối mặt với nhiều rào cản về cơ sở hạ tầng, tư duy quản lý và mức độ tham gia của cộng đồng bản địa.

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam tập trung phân tích toàn diện, có hệ thống quá trình Đảng bộ huyện Bắc Sơn lãnh đạo phát triển kinh tế du lịch từ năm 2010 đến năm 2022. Mục tiêu trọng tâm của đề tài là làm sáng tỏ quá trình vận dụng đường lối đổi mới của Đảng và chỉ đạo của Tỉnh ủy Lạng Sơn vào điều kiện đặc thù địa phương; đánh giá khách quan những ưu điểm, hạn chế; từ đó đúc kết 5 bài học kinh nghiệm sâu sắc có giá trị lý luận và thực tiễn.

Phạm vi nghiên cứu được xác lập xuyên suốt 12 năm qua ba kỳ Đại hội Đảng bộ huyện: Đại hội XX nhiệm kỳ 2010 - 2015, Đại hội XXI nhiệm kỳ 2015 - 2020 và Đại hội XXII nhiệm kỳ 2020 - 2025. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của công trình thể hiện rõ qua việc luận giải các chỉ số tăng trưởng kinh tế, trong đó ngành thương mại - dịch vụ đạt tốc độ tăng bình quân 16,18%/năm giai đoạn 2010 - 2015, nâng số lượt du khách đến tham quan Bảo tàng Khởi nghĩa Bắc Sơn và các danh thắng vượt mốc 10.000 lượt/năm, đóng góp trực tiếp vào mục tiêu chung của tỉnh Lạng Sơn phấn đấu đón 4,4 triệu lượt khách du lịch vào năm 2025.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng sáng quát lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về phát triển kinh tế vùng đồng bào dân tộc thiểu số, kết hợp chặt chẽ với lý thuyết kinh tế du lịch hiện đại và mô hình phát triển du lịch bền vững. Tác giả tiếp cận vấn đề dựa trên quan điểm chỉ đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam tại Nghị quyết số 08-NQ/TW ngày 16/01/2017 của Bộ Chính trị, xác định phát triển du lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn, có tính chuyên nghiệp và đóng góp lớn vào ngân sách.

Bên cạnh đó, nghiên cứu tích hợp mô hình chuỗi giá trị du lịch cộng đồng gắn với Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới. Khung lý thuyết làm sáng tỏ 4 khái niệm nền tảng:

  • Kinh tế du lịch trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa;
  • Năng lực lãnh đạo toàn diện của Đảng bộ cấp huyện đối với các ngành kinh tế dịch vụ;
  • Sản phẩm du lịch đặc thù vùng chiến khu cách mạng;
  • Du lịch cộng đồng gắn liền với bảo tồn không gian văn hóa tộc người Tày.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được khai thác đa tầng từ hệ thống văn kiện Đại hội Đảng bộ tỉnh Lạng Sơn lần thứ XV, XVI, XVII; các nghị quyết, đề án của Tỉnh ủy và UBND tỉnh Lạng Sơn như Nghị quyết số 41-NQ/TU năm 2012, Chương trình hành động số 74-CTr/TU năm 2017; trực tiếp nhất là Nghị quyết chuyên đề số 03-NQ/HU ngày 18/12/2015 của Ban Thường vụ Huyện ủy Bắc Sơn về phát triển du lịch. Dữ liệu thứ cấp kết hợp số liệu thống kê từ Niên giám thống kê huyện Bắc Sơn qua các năm, cùng các hồ sơ khoa học xếp hạng di tích và kết quả khảo sát thực tế.

Nghiên cứu triển khai phương pháp chọn mẫu điển hình trên toàn bộ địa bàn gồm 18 đơn vị hành chính cấp xã (1 thị trấn và 17 xã), trong đó khảo sát sâu tại 4 xã trọng điểm phát triển du lịch là Bắc Quỳnh, Chiến Thắng, Trấn Yên, Vũ Lễ và khảo sát thực chứng 15 hộ gia đình kinh doanh dịch vụ homestay tại Làng văn hóa du lịch cộng đồng Quỳnh Sơn. Cỡ mẫu này bảo đảm phản ánh chân thực, đại diện cho bức tranh kinh tế du lịch nông thôn miền núi.

Phương pháp lịch sử và phương pháp logic được lựa chọn làm phương pháp chủ đạo nhằm tái hiện khách quan tiến trình lãnh đạo liên tục trong 12 năm, phân định rõ mối quan hệ nhân quả giữa chủ trương và kết quả thực thi. Phương pháp so sánh lịch sử giúp đối chiếu chuyển biến giữa hai mốc thời gian 2010 - 2015 và 2015 - 2022, đồng thời định vị tiềm năng của huyện trong tương quan với các địa bàn lân cận như Hữu Lũng, Chi Lăng và vùng văn hóa Đông Bắc.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, luận văn chỉ rõ bước chuyển biến mang tính bước ngoặt về thể chế lãnh đạo từ sau năm 2015. Trong giai đoạn 2010 - 2015, du lịch Bắc Sơn phát triển mang tính tự phát, phân tán do cấp ủy huyện chưa ban hành nghị quyết chuyên đề riêng. Sự ra đời của Nghị quyết số 03-NQ/HU ngày 18/12/2015 đã tạo lập khung định hướng đồng bộ, đưa tỷ trọng ngành thương mại - dịch vụ vươn lên chiếm 41% trong cơ cấu kinh tế toàn huyện vào năm 2015. Số lượng cơ sở kinh doanh cá thể trong lĩnh vực dịch vụ tăng từ 520 hộ năm 2010 lên hơn 2.250 hộ năm 2015, tương đương mức tăng trưởng vượt bậc 332,7%.

Thứ hai, hạ tầng kỹ thuật và giao thông du lịch được đầu tư bài bản, phá vỡ thế cô lập của vùng lòng chảo miền núi. Trong 5 năm 2010 - 2015, tổng vốn đầu tư phát triển toàn xã hội trên địa bàn đạt khoảng 1.300 tỷ đồng, trong đó nguồn vốn ngân sách đầu tư cơ sở hạ tầng đạt trên 217 tỷ đồng. Đến năm 2020, huyện đã hoàn thành mục tiêu 100% các xã có đường giao thông trải nhựa hoặc bê tông xi măng đến trung tâm xã đi lại thuận tiện bốn mùa; 98% thôn bản có đường ô tô đến trung tâm; tỷ lệ bê tông hóa đường trục thôn đạt 55%.

Thứ ba, mô hình du lịch cộng đồng gắn liền với nông nghiệp đặc sản OCOP tạo ra sinh kế bền vững cho người dân tộc thiểu số. Điểm nhấn là việc xây dựng thành công Làng du lịch cộng đồng Quỳnh Sơn, thu hút hàng nghìn lượt du khách trong và ngoài nước. Huyện phát triển vùng chuyên canh 144 ha Quýt vàng Bắc Sơn theo tiêu chuẩn VietGAP (được bảo hộ nhãn hiệu tập thể năm 2017) và 100 ha lúa Nếp cái hoa vàng đạt chuẩn OCOP 4 sao cấp tỉnh. Hoạt động liên kết giữa Lễ hội Quýt vàng với các tour khám phá suối Mỏ Mắm, thung lũng hoa Bắc Sơn, hang Keng Tao đã thúc đẩy lượng khách tham quan tăng trưởng trung bình hơn 20%/năm.

Thứ tư, đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân được nâng cao rõ nét. Tốc độ tăng trưởng kinh tế của huyện duy trì ổn định ở mức 9,17%/năm, thu nhập bình quân đầu người tăng từ xuất phát điểm thấp lên mức 23 triệu đồng/người/năm vào năm 2015 và tiếp tục gia tăng trong giai đoạn 2016 - 2022, giảm tỷ lệ hộ nghèo đa chiều tại các xã vùng An toàn khu.

Thảo luận kết quả

Thành công trong công tác lãnh đạo của Đảng bộ huyện Bắc Sơn xuất phát từ việc chủ động cụ thể hóa kịp thời các văn bản chỉ đạo của Trung ương và tỉnh, trọng tâm là Nghị quyết 08-NQ/TW của Bộ Chính trị và Quyết định số 545/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về phê duyệt Quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội tỉnh Lạng Sơn đến năm 2020. Cấp ủy địa phương đã khéo léo kết hợp giữa bảo tồn tài nguyên với phát triển kinh tế, không đánh đổi môi trường sinh thái lấy lợi ích ngắn hạn.

So sánh với các nghiên cứu trước đây của Đinh Văn An tại Bà Rịa - Vũng Tàu hay Lưu Thế Vinh tại Phú Thọ, công trình này khẳng định tính đúng đắn về vai trò quyết định của nghị quyết cấp ủy địa phương. Tuy nhiên, luận văn bổ sung luận điểm mới: Đối với vùng miền núi biên viễn, phát triển kinh tế du lịch không chỉ là mục tiêu kinh tế đơn thuần mà còn là giải pháp củng cố quốc phòng an ninh, bảo vệ 29 di tích lịch sử và phát huy khối đại đoàn kết các dân tộc Tày, Nùng, Dao.

Để minh họa trực quan, các chuỗi dữ liệu trong luận văn có thể được biểu diễn hiệu quả qua bảng thống kê cơ cấu vốn đầu tư 1.300 tỷ đồng theo từng giai đoạn và biểu đồ cột so sánh mức tăng trưởng số hộ kinh doanh dịch vụ (tăng 332,7%) song song với biểu đồ đường thể hiện đà tăng trưởng lượng du khách từ năm 2010 đến 2022. Cách tiếp cận này chứng minh rõ tính khoa học, độ tin cậy và giá trị ứng dụng cao của các kết luận nghiên cứu.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, nâng cao năng lực lãnh đạo và số hóa công tác quản lý nhà nước về du lịch. Ban Thường vụ Huyện ủy Bắc Sơn cần chỉ đạo ban hành Đề án chuyển đổi số ngành du lịch giai đoạn 2023 - 2025, phấn đấu đạt mục tiêu 100% các điểm di tích lịch sử cách mạng và các cơ sở homestay đạt chuẩn được tích hợp bản đồ số hóa 3D, ứng dụng mã phản hồi nhanh và triển khai giải pháp thanh toán không dùng tiền mặt trước quý IV năm 2024. Đơn vị chủ trì thực hiện là Phòng Văn hóa và Thông tin huyện phối hợp với Trung tâm Thông tin Xúc tiến Du lịch tỉnh Lạng Sơn.

Thứ hai, đẩy mạnh huy động vốn đầu tư phát triển kết cấu hạ tầng đồng bộ. Ủy ban nhân dân huyện Bắc Sơn cần chủ động phối hợp với Sở Giao thông Vận tải và Sở Kế hoạch và Đầu tư bố trí từ 15% đến 20% nguồn vốn đầu tư công trung hạn hàng năm, kết hợp kêu gọi vốn xã hội hóa khoảng 500 tỷ đồng giai đoạn 2023 - 2026. Nguồn lực này nhằm mở rộng các trục đường kết nối liên xã từ thị trấn Bắc Sơn đi Vũ Lễ, Chiến Thắng và cải tạo cảnh quan vùng lõi danh thắng hồ Pắc Mỏ, suối Mỏ Mắm.

Thứ ba, đa dạng hóa và nâng cao chất lượng sản phẩm du lịch bản địa. Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn phối hợp các hợp tác xã mở rộng diện tích vùng trồng Quýt vàng Bắc Sơn đạt tiêu chuẩn VietGAP từ 144 ha lên 250 ha vào năm 2025. Đồng thời, nâng tầm tổ chức Lễ hội Ná Nhèm xã Trấn Yên và Lễ hội Lồng Tồng xã Bắc Quỳnh thành chuỗi sự kiện xúc tiến thương mại du lịch thường niên, hướng tới mục tiêu thu hút trên 50.000 lượt khách lưu trú dài ngày mỗi năm.

Thứ tư, chuẩn hóa và phát triển nguồn nhân lực du lịch cộng đồng. Trung tâm Giáo dục nghề nghiệp - Giáo dục thường xuyên huyện Bắc Sơn chủ trì tổ chức từ 10 đến 12 lớp đào tạo, bồi dưỡng nghiệp vụ buồng, bàn, lễ tân, ngoại ngữ giao tiếp và kỹ năng thuyết minh viên cho ít nhất 500 lao động địa phương giai đoạn 2023 - 2025, đảm bảo 100% chủ cơ sở lưu trú homestay nắm vững quy chuẩn vệ sinh an toàn thực phẩm và văn hóa ứng xử du lịch.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm thứ nhất là cán bộ lãnh đạo cấp ủy, chính quyền địa phương cấp huyện và cấp xã tại các địa bàn miền núi có điều kiện tương đồng như Bình Gia, Văn Quan, Võ Nhai. Luận văn cung cấp cẩm nang thực tiễn về phương thức ban hành nghị quyết chuyên đề, kinh nghiệm lãnh đạo chuyển dịch cơ cấu kinh tế từ độc canh nông nghiệp sang dịch vụ trên địa bàn 18 xã, thị trấn.

Nhóm thứ hai là các nhà hoạch định chính sách du lịch, chuyên viên nghiên cứu tại Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lạng Sơn cùng các tỉnh vùng Đông Bắc. Dữ liệu từ 29 khu, điểm di tích và bức tranh huy động hơn 1.300 tỷ đồng vốn đầu tư là tài liệu tham chiếu tin cậy để xây dựng các đề án liên kết vùng và quy hoạch không gian du lịch bền vững.

Nhóm thứ ba là giảng viên, học viên cao học và sinh viên các chuyên ngành Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam, Quản lý công, Du lịch học và Văn hóa học. Luận văn là công trình mẫu mực về phương pháp luận kết hợp giữa tính lịch sử và tính logic trong phân tích chính sách kinh tế - xã hội.

Nhóm thứ tư là các doanh nghiệp lữ hành, nhà đầu tư dịch vụ và các hợp tác xã du lịch cộng đồng. Nghiên cứu cung cấp bức tranh thị trường toàn cảnh, phân tích hành vi của mạng lưới hơn 2.250 hộ kinh doanh, giúp doanh nghiệp thiết kế các tour trải nghiệm văn hóa Tày và sinh thái thung lũng đạt hiệu quả kinh tế cao.

Câu hỏi thường gặp

Nút thắt thể chế lớn nhất của du lịch Bắc Sơn đã được tháo gỡ như thế nào? Trong giai đoạn 2010 - 2015, du lịch phát triển manh mún do thiếu định hướng xuyên suốt. Điểm đột phá diễn ra vào ngày 18/12/2015 khi Ban Thường vụ Huyện ủy ban hành Nghị quyết số 03-NQ/HU, tạo cơ chế pháp lý tập trung mọi nguồn lực ngân sách và xã hội hóa, đưa ngành dịch vụ tăng tốc chiếm 41% cơ cấu kinh tế.

Mô hình Làng du lịch cộng đồng Quỳnh Sơn có điểm gì khác biệt so với các địa phương khác? Mô hình Quỳnh Sơn tạo sức hút nhờ kết hợp hài hòa giữa kiến trúc nhà sàn truyền thống của người Tày với sản phẩm nông nghiệp OCOP 4 sao gồm 100 ha nếp cái hoa vàng. Mô hình này không chỉ thu hút hơn 700 lượt khách mỗi năm trong giai đoạn đầu mà còn giúp người dân trực tiếp hưởng lợi sinh kế từ di sản bản địa.

Phương pháp nghiên cứu lịch sử Đảng kết hợp logic được áp dụng cụ thể ra sao? Phương pháp lịch sử phục dựng trung thực tiến trình chỉ đạo qua 3 kỳ Đại hội Đảng bộ huyện (lần thứ XX, XXI, XXII) trong suốt 12 năm. Phương pháp logic xâu chuỗi bản chất của các quyết sách, đánh giá hiệu quả chuyển dịch cơ cấu kinh tế trên 18 xã, thị trấn, từ đó rút ra các bài học mang tính quy luật.

Đâu là đóng góp khoa học mới quan trọng nhất của luận văn thạc sĩ này? Đây là công trình khoa học đầu tiên nghiên cứu toàn diện, có hệ thống về vai trò lãnh đạo phát triển kinh tế du lịch của Huyện ủy Bắc Sơn từ năm 2010 đến năm 2022. Luận văn cung cấp hệ thống dữ liệu xác thực về 29 di tích, lý giải mối quan hệ giữa nghị quyết cấp ủy và sự gia tăng của hơn 2.250 hộ kinh doanh dịch vụ.

Số liệu trong luận văn hỗ trợ như thế nào cho chiến lược du lịch của tỉnh Lạng Sơn? Nghiên cứu cung cấp luận cứ thực tiễn chứng minh Bắc Sơn là mắt xích then chốt trong không gian du lịch phía Tây của tỉnh Lạng Sơn. Kết quả đạt 100% xã có đường ô tô đến trung tâm và các lễ hội truyền thống tạo tiền đề vững chắc giúp tỉnh hiện thực hóa chỉ tiêu đón 4,4 triệu lượt khách và đạt 5.200 tỷ đồng doanh thu vào năm 2025.

Kết luận

  • Luận văn khẳng định vai trò hạt nhân lãnh đạo then chốt của Đảng bộ huyện Bắc Sơn xuyên suốt 12 năm qua các kỳ Đại hội XX, XXI và XXII, đặc biệt là dấu ấn mang tính đột phá từ Nghị quyết chuyên đề số 03-NQ/HU năm 2015.
  • Công trình chứng minh thành tựu bứt phá về phát triển kết cấu hạ tầng với 100% xã có đường nhựa, bê tông kiên cố và thúc đẩy mạng lưới dịch vụ phát triển mạnh mẽ từ 520 hộ lên hơn 2.250 hộ kinh doanh cá thể.
  • Nghiên cứu làm rõ việc định hình thành công thương hiệu du lịch cộng đồng Quỳnh Sơn gắn với giá trị 29 di tích lịch sử - văn hóa và các sản vật đặc trưng OCOP như 144 ha quýt vàng VietGAP và lúa nếp cái hoa vàng.
  • Luận văn đúc kết 5 bài học kinh nghiệm sâu sắc về nâng cao năng lực lãnh đạo cấp ủy, phát huy sức mạnh khối đại đoàn kết toàn dân, gắn kết quy hoạch du lịch với xây dựng nông thôn mới và bảo đảm quốc phòng an ninh vùng An toàn khu.
  • Đề tài cung cấp nguồn luận cứ khoa học thực tiễn vững chắc, đóng góp trực tiếp vào công tác nghiên cứu lịch sử Đảng bộ địa phương và cung cấp tầm nhìn chiến lược đưa du lịch Bắc Sơn phát triển vượt bậc đến năm 2025 và 2030.

Các cấp ủy, nhà quản lý, doanh nghiệp và cộng đồng nghiên cứu khoa học hãy chủ động khai thác triệt để những kết quả, tư liệu và bài học kinh nghiệm từ luận văn này để ứng dụng hiệu quả vào công tác quy hoạch, phát triển kinh tế du lịch bền vững tại địa phương trong kỷ nguyên mới.