phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục, luận văn bao gồm 3 chương, 6 tiết. 8 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH AN SINH XÃ HỘI Ở QUẬN 1. Khái niệm, đặc điểm, vai trò của thực hiện chính sách an sinh xã hội ở quận 1. Một số khái niệm cơ bản Khái niệm an sinh xã hội An sinh xã hội là hình thức tập hợp các thành viên xã hội nhằm tương hợp, đoàn kết trên tinh thần tương thân tương ái, thiện nguyện chống lại những biến cố rủi ro, bất hạnh của mỗi cá nhân từ đó những khó khăn của cá nhân được chia sẻ trên phạm vi rộng, mọi người cùng giúp đỡ để các cá nhân vượt qua khó khăn [28].
Do tính chất phức tạp và đa dạng của ASXH nên có nhiều nhận thức khác nhau của các nhà khoa học, nhà nghiên cứu thực tiễn về vấn đề này, bởi vậy, khái niệm về ASXH cũng còn nhiều quan điểm khác biệt: Theo nghĩa rộng: ASXH là sự bảo đảm thực hiện các quyền để con người được an bình, hạnh phúc, xã hội ổn định, phát triển [9, tr. Theo nghĩa hẹp, ASXH bao gồm các khoản trợ cấp bằng tiền, lương hưu, trợ cấp và khoản khác cho những người có công và những người trong hoàn cảnh đặc biệt khó khăn. Ngân hàng thế giới cho rằng ASXH là những biện pháp công giúp cho mọi người có thể giảm, kiềm chế nguy cơ tác động đến thu nhập nhằm giảm tính bị tổn thương, giảm bớt những tác động bất lợi của những biến động xã hội, rủi ro xã hội đối với các hộ gia đình, cá nhân. Beveridge, nhà kinh tế học và xã hội học người Anh, ASXH là sự bảo đảm về việc làm khi người ta còn sức làm việc và bảo đảm một lợi tức khi người ta không còn sức làm việc nữa để có thể dựa trên phần lợi tức đó, con người sống và hưởng thụ các giá trị của cuộc sống.
9 Trên cơ sở các quan điểm về ASXH, có thể hiểu khái niệm ASXH theo Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO): ASXH là sự bảo vệ của xã hội đối với các thành viên của mình thông qua một loạt biện pháp công cộng, nhằm chống lại những khó khăn về kinh tế và xã hội do bị ngừng hoặc giảm thu nhập, gây ra bởi ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, thất nghiệp, thương tật, tuổi già và chết; đồng thời, đảm bảo các chăm sóc y tế và trợ cấp cho các gia đình đông con. Ở Việt Nam, an sinh xã hội được Đảng và Nhà nước đặc biệt quan tâm, trong cuốn Quản lý an sinh xã hội của Khoa Nhà nước và Pháp luật, Học viện Báo chí và Tuyên truyền, TS. Vũ Thị Thu Quyên đã chuyển tải khái niệm an sinh xã hội trong hội thảo quốc tế Hệ thống an sinh xã hội ở Việt Nam, theo đó: ASXH là một hệ thống các cơ chế, chính sách, biện pháp của Nhà nước và xã hội nhằm trợ giúp mọi thành viên trong xã hội đối phó với các rủi ro, các cú sốc về kinh tế xã hội làm cho họ có nguy cơ bị suy giảm mất nguồn thu nhập do bị ốm đau, thai sản, tai nạn, bệnh nghề nghiệp, già cả không còn sức lao động hoặc vì những nguyên nhân khách quan rơi vào hoàn cảnh nghèo khổ và cung cấp các dịch vụ sức khoẻ cho cộng đồng, thông qua hệ thống mạng lưới về BHXH, BHYT và trợ giúp xã hội. [29] Về mặt bản chất, ASXH là góp phần đảm bảo thu nhập và đời sống cho các công dân trong xã hội khi họ không may gặp phải những rủi ro xã hội hoặc các biến cố xã hội dẫn đến ngừng hoặc giảm thu nhập, thông qua các biện pháp công cộng, có sự tham gia của Nhà nước, tổ chức và các cá nhân hướng tới mục đích tạo ra sự “an sinh” cho mọi thành viên trong xã hội.
Trên cơ sở mục đích đó, có thể khẳng định, ASXH là hoạt động mang tính xã hội và tính nhân văn sâu sắc, đây cũng là tư tưởng muốn hướng tới sự hưng thịnh và hạnh phúc cho mọi người và cho xã hội nhằm xây dựng cộng đồng vững mạnh hơn. An sinh xã hội và việc thực hiện ASXH là biểu hiện rõ nét của quyền con người đã được Liên hợp quốc thừa nhận bởi ASXH góp phần tạo ra một 10 mạng lưới an toàn mà những con người ở trong mạng lưới đó được bảo vệ, được san sẻ và có được công bằng xã hội theo các cách thức, phương thức và các biện pháp khác nhau khi cá nhân bị rủi ro, biến cố xã hội dẫn tới giảm hoặc mất thu nhập… không đảm bảo được cho cuộc sống của mình. Bên cạnh đó, ASXH tạo động lực tích cực cho con người trong xã hội không phân biệt dân tộc, giới tính, tôn giáo hay địa vị xã hội…giúp họ cùng nhau hướng tới chuẩn mực chân – thiện – mỹ, tạo nên sự hòa đồng, góp phần tạo nên cuộc sống công bằng hơn. Đối với các đối tượng yếu thế, an sinh giúp cho họ có thêm những điều kiện, lực đẩy cần thiết để có thể nỗ lực vượt qua khó khăn, biến cố và rủi ro, vươn lên trong cuộc sống.
Điều này vừa cho bản thân cá nhân yếu thế có thể phát triển, hòa nhập cộng đồng, vừa giảm bớt gánh nặng cho cộng đồng. An sinh xã hội là đảm bảo cho mọi thành viên trong xã hội được tồn tại một cách bình yên trước các thay đổi của môi trường sống do các tác động về kinh tế, chính trị, xã hội và môi trường bằng hệ thống các chính sách và biện pháp mang tính kinh tế - xã hội phù hợp với thể chế xã hội đó. ASXH có chức năng và ý nghĩa quan trọng trong đời sống thể hiện ở các nội dung như: Thứ nhất, an sinh giúp công dân đảm bảo thu nhập ở mức tối thiểu trước tiên để đáp ứng các nhu cầu sống, ăn, sức khỏe, giáo dục, nhà ở và một số dịch vụ xã hội cơ bản. ASXH cũng giúp phân phối thu nhập thể hiện thông qua phương châm của BHXH – người trẻ đóng, người già hưởng, hay phương châm của BHYT - người khỏe đóng, người ốm hưởng.
Thứ hai, ASXH hỗ trợ người dân vượt qua khủng hoảng, giảm thiểu rủi ro đảm bảo cuộc sống. Các nước đang phát triển trong đó có Việt Nam triển khai ngày càng rộng rãi hoạt động thiết kế và phát triển hệ thống ASXH nhằm hỗ trợ tối đa cho người nghèo và các đối tượng yếu thế trong xã hội đặc biệt trong giai đoạng khủng hoảng kinh tế và dịch bệnh hoành hành. Chức năng trước tiên của ASXH là chức năng phòng ngừa, hỗ trợ người dân chủ động ngăn ngừa rủi ro 11 trong đời sống, sức khỏe và các hoạt động khác; bên cạnh đó khi rủi ro đang xảy ra, ASXH giúp giảm thiểu những rủi ro ấy bằng cách tạo động lực để người dân bù đắp những thiếu hụt về thu nhập để đảm bảo các nhu cầu thiết yếu; và khi rủi ro xảy ra rồi, kịp thời khắc phục rủi ro là hoạt động thường xuyên của ASXH, giúp người dân hạn chế tối đa các tác động không lường trước hoặc vượt khả năng kiểm soát của họ đối với các biến cố trong đời sống. Thứ ba, ASXH thúc đẩy sự phát triển bền vững, góp phần gắn kết xã hội, nâng cao hiệu quả quản lý xã hội.
Sở dĩ như vậy bởi, ASXH tạo nên sự phát triển bền vững, người lao động được hỗ trợ đào tạo nghề, kết nối cung cầu lao động, giảm thiểu mất cân bằng cung cầu lao động, hỗ trợ tạo việc làm trực tiếp cho một bộ phận người lao động thông qua các chương trình vay vốn tín dụng ưu đãi, chương trình việc làm công và các chương trình thị trường lao động khác. Đối với người lao động bị ảnh hưởng bởi công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp nông thôn, ASXH hỗ trợ chuyển đổi việc làm cho lao động mất đất, lao động di cư, lao động bị tác động bởi khủng hoảng kinh tế… ASXH là một trong 3 cấu phần của chính sách xã hội, là một trong những hệ thống chương trình, chính sách quan trọng để thực hiện mục tiêu phát triển kinh tế – xã hội của một quốc gia, là công cụ quản lý của nhà nước trong lĩnh vực phân phối và điều tiết phân phối, góp phần điều tiết, phân phối lại thu nhập giữa các khu vực kinh tế, các vùng kinh tế, các nhóm dân cư và các thế hệ, từ đó nâng cao hiệu quả quản lý xã hội. Nhà nước thông qua chính sách hỗ trợ người nghèo và các đối tượng yếu thế, tiến hành đầu tư, điều chỉnh nguồn lực cho địa phương nghèo, chậm phát triển góp phần tạo nên sự hài hòa, giảm bớt chênh lệch giàu nghèo và phân hóa giàu nghèo, hạn chế sự bất bình đẳng, tạo sự đồng thuận giữa các giai cấp, tầng lớp trong xã hội. Khái niệm chính sách an sinh xã hội Theo Từ điển Tiếng Việt thì “chính sách” là “sách lược và kế hoạch cụ thể nhằm đạt một mục đích nhất định, dựa vào đường lối chính trị chung và tình hình thực tế mà đề ra [46; tr.122] 12 Chính sách còn được hiểu là một tập hợp biện pháp được thể chế hóa, mà một chủ thể quyền lực, hoặc chủ thể quản lý đưa ra, trong đó tạo sự ưu đãi cho một hoặc một số nhóm xã hội, kích thích vào động cơ hoạt động của họ nhằm thực hiện một mục tiêu ưu tiên nào đó trong chiến lược phát triển của một hệ thống xã hội [14; tr.
Trong hệ thống chính sách, chính sách xã hội có vai trò quan trọng trong việc cung cấp phúc lợi cho những người không còn khả năng tự bảo đảm nhu cầu thiết yếu cho bản thân hoặc có nhu cầu hỗ trợ tạm thời; cung cấp các biện pháp chủ động và tức thời cho cá nhân, tập thể nhằm đối phó với những rủi ro lien quan đến con người (ASXH); khuyến khích và hỗ trợ nâng cao năng lực khắc phục rủi ro cho các nhóm thiệt thòi (trao quyền xã hội) và tái phân bổ thu nhập giữa các nhóm dân cư có thu nhập khác nhau và tái phân bổ nguồn lực giữa những nhóm dân cư có nguy cơ bị rủi ro khác nhau (công bằng xã hội) Một trong những chính sách cơ bản của quốc gia, giữ vai trò là trụ cột của hệ thống chính sách xã hội là chính sách ASXH hướng tới việc bảo vệ, bảo đảm ba toàn cho công dân trong trường hợp bị rủi ro xã hội.