Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TRỌNG TÀI THƯƠNG MẠI VÀ THỦ TỤC TỐ TỤNG CỦA TRỌNG TÀI THƯƠNG MẠI 1.1 KHÁI QUÁT VỀ TRỌNG TÀI THƯƠNG MẠI Hiện nay, trong khoa học pháp lý có nhiều cách định nghĩa về trọng tài do các cách tiếp cận khác nhau. Tuy nhiên có hai cách tiếp cận phổ biến nhất: (i) trọng tài là phương thức giải quyết tranh chấp và (ii) trọng tài là cơ quan giải quyết tranh chấp. Dưới góc độ là một phương thức giải quyết tranh chấp, theo đại từ điển kinh tế thị trường, trọng tài được hiểu là phương pháp giải quyết hòa bình các vụ tranh chấp. Ở đó, chỉ đôi bên đương sự tự nguyện đem những sự việc, những vấn đề tranh chấp giao cho người thứ ba có tư cách công bằng, chính trực xét xử, lời phán quyết do người này đưa ra có hiệu lực ràng buộc với cả hai bên.
Hoặc theo Hội đồng trọng tài Mỹ AAA (American Arbitration Association), trọng tài là cách thức giải quyết tranh chấp bằng cách đệ trình vụ tranh chấp cho một hoặc một số người khách quan xem xét giải quyết và họ sẽ đưa ra quyết định cuối cùng, có giá trị bắt buộc các bên tranh chấp phải thi hành. Ở Việt Nam, trọng tài thương mại là phương thức giải quyết tranh chấp do các bên thoả thuận và được tiến hành theo quy định của Luật trọng tài thương mại. Dưới góc độ là cơ quan giải quyết tranh chấp, trọng tài bao gồm những cá nhân được các bên lựa chọn để giải quyết các tranh chấp phát sinh từ các vụ việc dân sự của họ [22, tr.348] hay là một cơ quan trung gian được các bên đương sự giao tranh chấp cho để xét xử [24]. Dù được tiếp cận dưới góc độ nào, xét về mặt bản chất, trọng tài nói chung và trọng tài thương mại nói riêng là một phương thức giải quyết tranh chấp do các bên tự thỏa thuận lập ra nhằm giải quyết dứt điểm các vụ tranh chấp.
Nói cách khác, trọng tài là cơ quan xét xử mang tính chất “tư” do các bên đương sự thỏa thuận lựa chọn để giải quyết các tranh chấp kinh doanh, thương mại của chính họ. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Có thể nói rằng trọng tài thương mại là hình thức giải quyết tranh chấp thương mại hiện đại nhất trong các hình thức giải quyết tranh chấp ngoài Tòa án vì nó đã kết hợp được cả hai yếu tố: thoả thuận và tài phán. Yếu tố thỏa thuận giúp Trọng tài mang dáng dấp của việc giải quyết tranh chấp bằng tự thương lượng, hòa giải và yếu tố tài phán lại giúp trọng tài mang dáng dấp của việc giải quyết tranh chấp bằng Tòa án. Tuy nhiên xuất phát từ bản chất vốn có, so với Toà án và hòa giải, Trọng tài vẫn có những đặc trưng riêng khác hẳn.
Trọng tài và Hòa giải Điểm giống nhau ở hai phương thức này là đều có sự thỏa thuận việc tham gia của bên trung gian thứ ba. Trong đó, các bên đương sự sẽ thỏa thuận chọn một (một số) người thứ ba trung gian, có nghĩa vụ trung lập tạo điều kiện giúp đỡ các bên tranh chấp đạt được một giải pháp để khắc phục mâu thuẫn, bất đồng đã phát sinh. Điểm khác nhau cơ bản là ở chỗ, trong quá trình dàn xếp hòa giải bất cứ bên nào cũng có quyền đơn phương tuyên bố chấm dứt hòa giải hoặc tước bỏ vai trò của hòa giải viên và hòa giải viên không có quyền hạn gì để ra quyết định ràng buộc đối với các bên. Hòa giải viên, bằng nỗ lực của mình một cách độc lập, vô tư và khách quan đưa ra đề xuất hoặc những khuyến nghị để giúp cuộc hòa giải đạt được mục đích.
Các đề xuất và khuyến nghị này không có giá trị bắt buộc mà chỉ có tính chất tham khảo đối với các bên. Trong khi đó, trọng tài viên được các bên lựa chọn có quyền xét xử và ra các quyết định xét xử một cách hoàn toàn độc lập trên cơ sở những chứng cứ, tài liệu mà các bên cung cấp hoặc có được thông qua việc tự điều tra, xem xét của trọng tài viên hoặc do giám định viên, nhân chứng cung cấp trên cơ sở pháp luật. Các quyết định của trọng tài nếu được ban hành phù hợp với các điều kiện theo luật định sẽ có hiệu lực pháp luật, các bên có nghĩa vụ thi hành và không có quyền kháng cáo [16, tr. Trọng tài và Tòa án Một là, trọng tài không có thẩm quyền đương nhiên mà xuất phát từ sự thỏa thuận của các chủ thể tranh chấp đối với trọng tài.
Nếu muốn một tranh chấp được đưa ra trọng tài giải quyết thì các bên tranh chấp phải có thỏa thuận lựa chọn trọng 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tài giải quyết vào thời điểm trước hoặc kể cả sau khi tranh chấp xảy ra. Nếu không có thỏa thuận trọng tài hoặc có nhưng thỏa thuận trọng tài vô hiệu thì trọng tài cũng không có thẩm quyền giải quyết. Với việc lựa chọn trọng tài giải quyết các bên tranh chấp đã trao quyền lực xét xử cho trọng tài. Do đó việc giải quyết tranh chấp bằng Trọng tài không nhân danh quyền lực tư pháp của nhà nước như Tòa án mà Trọng tài nhân danh ý chí tối cao của các bên đương sự.
Hai là, xét về mặt hình thức, khác với Tòa án là cơ quan tài phán nhà nước, do nhà nước thành lập và trao quyền thay mặt nhà nước xét xử, giải quyết tranh chấp bất đồng giữa các cá nhân tổ chức trong xã hội thì Trọng tài là một tổ chức xã hội nghề nghiệp do các trọng tài viên tự thành lập để giải quyết các tranh chấp phát sinh trong lĩnh vực kinh doanh, thương mại. Trọng tài không phải là một cơ quan nhà nước và cũng không hoạt động bằng ngân sách nhà nước như Tòa án. Các trọng tài viên cũng không phải là viên chức nhà nước, không do nhà nước bổ nhiệm và không được hưởng lương từ ngân sách nhà nước như các Thẩm phán. Ba là, khi xét xử trọng tài không nhân danh Nhà nước để ra các phán quyết nên các phán quyết trọng tài không mang tính quyền lực nhà nước.
Hay nói cách khác phán quyết trọng tài không có tính cưỡng chế thi hành như bản án của Tòa. Các phán quyết trọng tài sẽ do các đương sự tự nguyện thi hành hoặc phải nhờ đến sự hỗ trợ của cơ quan nhà nước để cưỡng chế thi hành. Trong khi đó quyết định, bản án của Tòa án được đưa ra nhân danh quyền lực nhà nước, bảo đảm thi hành bởi sức mạnh cưỡng chế của nhà nước, không những đương sự mà các bên có liên quan đều có nghĩa vụ thi hành. Nếu không sẽ có một loạt các biện pháp cưỡng chế do cơ quan thi hành án đảm nhiệm trên cơ sở pháp luật về thi hành án.
Bốn là, nếu như giải quyết tranh chấp bằng Trọng tài các bên được quyền lựa chọn và chỉ định trọng tài viên thì trong giải quyết tranh chấp bằng Tòa án, các bên tham gia tố tụng không có quyền lựa chọn thẩm phán. Hơn nữa, khi khởi kiện ra Tòa án, việc xác định Tòa án có thẩm quyền xét xử vụ kiện cho mình không hoàn toàn dựa vào ý chí của các bên đương sự nghĩa là các bên đương sự không có quyền tự do lựa chọn Tòa án xét xử vì Tòa án có thẩm quyền xét xử theo vụ việc và lãnh thổ do pháp luật quy định. Chỉ có một số ít trường hợp cụ thể được pháp luật quy định thẩm quyền Tòa án có thể được xác định theo sự lựa chọn của nguyên đơn. Còn nếu vụ việc được thỏa thuận giải quyết bằng trọng tài thì các bên lại hoàn toàn 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com có quyền lựa chọn cơ quan Trọng tài mà không phụ thuộc vào nơi đặt trụ sở hoặc nơi cư trú của các bên.
Qua những điểm khác biệt trên, chúng ta hoàn toàn có thể khẳng định rằng, Trọng tài là một cơ chế giải quyết tranh chấp độc lập bên cạnh Tòa án. Về hình thức trọng tài, trọng tài ở các nước nói chung và ở Việt Nam nói riêng được tổ chức dưới các dạng khác nhau với các tên gọi khác nhau nhưng chủ yếu tồn tại dưới hai loại hình là: (i) Trọng tài vụ việc và (ii) Trọng tài thường trực. Trọng tài vụ việc được thành lập cho từng vụ tranh chấp với các trọng tài được lựa chọn một lần để giải quyết tranh chấp cụ thể và hội đồng trọng tài này sẽ tự giải thể khi tranh chấp đã được giải quyết. Nói cách khác, trọng tài vụ việc là trọng tài tự tiến hành (do it yourself arbitration).
Trọng tài vụ việc là loại hình trọng tài chỉ có tính chất lâm thời, không có trụ sở và bộ máy cố định. Tính chất của Trọng tài vụ việc là hoàn toàn phụ thuộc vào ý chí của các bên đương sự, do vậy Trọng tài vụ việc có một số đặc điểm sau: Một là, các bên có quyền lựa chọn Trọng tài viên không bị giới hạn vào một danh sách trọng tài có sẵn như ở hình thức Trọng tài thường trực. Trọng tài viên có thể là bất cứ ai mà các bên tín nhiệm. “Thông thường đó là các luật gia, luật sư, giáo sư các trường đại học, các thương gia có uy tín, chuyên gia hàng đầu trong nhiều lĩnh vực như ngoại thương, đầu tư, tài chính, ngân hàng, bảo hiểm, xây dựng, công nghệ thông tin, sở hữu công nghiệp.
Họ là những người vừa có kiến thức về pháp lí lại vừa có kinh nghiệm trong hoạt động thương mại. Hai là, các bên cũng có toàn quyền trong việc xác lập quy chế tố tụng như cách thiết lập Hội đồng trọng tài và thủ tục giải quyết thích hợp với từng vụ tranh chấp. Các bên sẽ tự tổ chức Hội đồng trọng tài, tự thỏa thuận quá trình tố tụng. Hoạt động trọng tài không lệ thuộc vào bất cứ quy tắc xét xử nào miễn là bảo đảm được nguyên tắc xét xử khách quan, vô tư và đúng pháp luật.
Nhưng, trên thực tế, đây là một quá trình tốn thời gian nhằm thảo ra những quy định đặc biệt dành riêng cho trọng tài vụ việc. Thông thường hình thức này được áp dụng với trọng tài thương mại quốc tế, phù hợp với những trường hợp mà thiệt hại lớn, đặc biệt trong những vụ việc có liên quan tới chủ thể là một quốc gia 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hay một tổ chức quốc gia có liên quan và các vấn đề thuộc chính sách và quyền lực công có thể phát sinh.