Luận Văn Thạc Sĩ Về Thủ Tục Tố Tụng Trọng Tài Thương Mại Tại Việt Nam

Luận văn thạc sĩ VNU LS về pháp luật Việt Nam, phân tích thủ tục tố tụng trong trọng tài thương mại, cung cấp cái nhìn sâu sắc và thực tiễn.

• Tác giả: Vũ Thanh Minh
• Người hướng dẫn: Pgs. Nguyễn Như Phát
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội - Khoa Luật
• Chuyên ngành: Luật Kinh Tế
• Đề tài: Pháp Luật Việt Nam Về Thủ Tục Tố Tụng Của Trọng Tài Thương Mại
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ Luật Học
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TRỌNG TÀI THƯƠNG MẠI VÀ THỦ TỤC TỐ TỤNG CỦA TRỌNG TÀI THƯƠNG MẠI
• 1.1. KHÁI QUÁT VỀ TRỌNG TÀI THƯƠNG MẠI

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Thủ Tục Tố Tụng Trọng Tài Thương Mại Tại Việt Nam

Thủ tục tố tụng trọng tài thương mại tại Việt Nam là một phần quan trọng trong hệ thống pháp luật, giúp giải quyết tranh chấp thương mại một cách nhanh chóng và hiệu quả. Trọng tài thương mại được xem là một phương thức giải quyết tranh chấp ngoài tòa án, mang lại nhiều lợi ích cho các bên tham gia. Tuy nhiên, thực tế cho thấy rằng việc áp dụng thủ tục này vẫn còn nhiều hạn chế, khiến cho nhiều doanh nghiệp e ngại khi lựa chọn trọng tài làm phương thức giải quyết tranh chấp.

1.1. Khái Niệm và Đặc Điểm Của Trọng Tài Thương Mại

Trọng tài thương mại là cơ chế giải quyết tranh chấp do các bên tự thỏa thuận. Đặc điểm nổi bật của trọng tài là tính độc lập và tự nguyện, giúp các bên có thể lựa chọn trọng tài viên và quy trình tố tụng phù hợp với nhu cầu của mình.

1.2. Lợi Ích Của Thủ Tục Tố Tụng Trọng Tài

Thủ tục tố tụng trọng tài mang lại nhiều lợi ích như tiết kiệm thời gian, chi phí và bảo mật thông tin. Điều này đặc biệt quan trọng trong các giao dịch thương mại quốc tế, nơi mà sự tin cậy và nhanh chóng là yếu tố quyết định.

II. Vấn Đề và Thách Thức Trong Thủ Tục Tố Tụng Trọng Tài Thương Mại

Mặc dù có nhiều lợi ích, nhưng thủ tục tố tụng trọng tài thương mại tại Việt Nam vẫn gặp phải nhiều vấn đề và thách thức. Một trong những nguyên nhân chính là sự thiếu hụt về quy định pháp lý và sự không đồng bộ trong thực thi. Điều này dẫn đến việc nhiều doanh nghiệp không tin tưởng vào trọng tài như một phương thức giải quyết tranh chấp hiệu quả.

2.1. Những Bất Cập Trong Quy Định Pháp Luật

Các quy định hiện hành về thủ tục tố tụng trọng tài còn nhiều bất cập, chưa đáp ứng được yêu cầu thực tiễn. Điều này khiến cho nhiều doanh nghiệp không lựa chọn trọng tài để giải quyết tranh chấp.

2.2. Thiếu Tin Tưởng Vào Trọng Tài

Nhiều doanh nghiệp vẫn e ngại khi lựa chọn trọng tài do lo ngại về tính minh bạch và khả năng thi hành phán quyết. Điều này ảnh hưởng đến sự phát triển của trọng tài thương mại tại Việt Nam.

III. Phương Pháp Nâng Cao Hiệu Quả Thủ Tục Tố Tụng Trọng Tài

Để nâng cao hiệu quả của thủ tục tố tụng trọng tài thương mại, cần có những giải pháp cụ thể nhằm cải thiện quy định pháp luật và tăng cường sự tin tưởng của doanh nghiệp. Việc cải cách thủ tục tố tụng và nâng cao chất lượng trọng tài viên là những yếu tố quan trọng.

3.1. Cải Cách Quy Định Pháp Luật

Cần thiết phải cải cách các quy định pháp luật về trọng tài để phù hợp với thực tiễn và nhu cầu của doanh nghiệp. Điều này sẽ giúp tạo ra một môi trường pháp lý thuận lợi hơn cho việc giải quyết tranh chấp.

3.2. Đào Tạo và Nâng Cao Chất Lượng Trọng Tài Viên

Đào tạo và nâng cao chất lượng trọng tài viên là yếu tố then chốt để đảm bảo tính chuyên nghiệp và hiệu quả trong quá trình giải quyết tranh chấp. Các trọng tài viên cần được trang bị kiến thức và kỹ năng cần thiết để xử lý các vụ việc phức tạp.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Thủ Tục Tố Tụng Trọng Tài Thương Mại

Thực tiễn áp dụng thủ tục tố tụng trọng tài thương mại tại Việt Nam cho thấy nhiều trường hợp thành công trong việc giải quyết tranh chấp. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức cần phải vượt qua để trọng tài trở thành lựa chọn hàng đầu của doanh nghiệp.

4.1. Các Trường Hợp Thành Công Trong Giải Quyết Tranh Chấp

Nhiều doanh nghiệp đã thành công trong việc giải quyết tranh chấp thông qua trọng tài, nhờ vào tính nhanh chóng và hiệu quả của thủ tục này. Các trường hợp điển hình cho thấy trọng tài có thể mang lại lợi ích lớn cho các bên.

4.2. Những Thách Thức Cần Vượt Qua

Mặc dù có nhiều trường hợp thành công, nhưng vẫn còn nhiều thách thức như sự thiếu hụt về quy định pháp lý và sự không đồng bộ trong thực thi. Điều này cần được giải quyết để nâng cao hiệu quả của trọng tài thương mại.

V. Kết Luận và Tương Lai Của Thủ Tục Tố Tụng Trọng Tài Thương Mại

Kết luận, thủ tục tố tụng trọng tài thương mại tại Việt Nam cần được cải cách và nâng cao để trở thành một phương thức giải quyết tranh chấp hiệu quả. Tương lai của trọng tài thương mại phụ thuộc vào sự cải cách pháp luật và sự tin tưởng của doanh nghiệp.

5.1. Tầm Quan Trọng Của Cải Cách

Cải cách thủ tục tố tụng trọng tài là cần thiết để nâng cao hiệu quả và sự tin tưởng của doanh nghiệp. Điều này sẽ giúp trọng tài trở thành lựa chọn hàng đầu trong giải quyết tranh chấp.

5.2. Triển Vọng Phát Triển Trọng Tài Thương Mại

Triển vọng phát triển trọng tài thương mại tại Việt Nam là rất lớn nếu có sự hỗ trợ từ chính phủ và các cơ quan chức năng. Điều này sẽ tạo ra một môi trường pháp lý thuận lợi cho doanh nghiệp.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Theo thống kê thực tiễn giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại trước năm 2011, hơn 85% các vụ tranh chấp có giá trị lớn hoặc có yếu tố nước ngoài tại Việt Nam được đưa ra xét xử tại Tòa án nhân dân hoặc chuyển sang các trung tâm trọng tài quốc tế ở nước ngoài, trong khi tỷ lệ lựa chọn trọng tài nội địa chỉ chiếm khoảng 15%. Thực trạng này bắt nguồn từ việc khung pháp lý về thủ tục tố tụng trọng tài theo Pháp lệnh Trọng tài thương mại năm 2003 còn nhiều điểm nghẽn, từ cơ chế thu thập chứng cứ, áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời cho đến thẩm quyền thụ lý, làm giảm tính hấp dẫn và độ tin cậy của phương thức tài phán phi chính phủ.

Luận văn tập trung nghiên cứu bản chất pháp lý và hệ thống quy định điều chỉnh thủ tục tố tụng của trọng tài thương mại tại Việt Nam. Mục tiêu cụ thể là làm sáng tỏ các nguyên tắc nền tảng của tố tụng trọng tài, đánh giá toàn diện những điểm mới đột phá của Luật Trọng tài thương mại năm 2010 (có hiệu lực từ ngày 01/01/2011) so với Pháp lệnh năm 2003, đồng thời so sánh đối chiếu với các chuẩn mực quốc tế như Luật mẫu UNCITRAL 1985 và Công ước New York 1958.

Phạm vi nghiên cứu bao quát thực tiễn áp dụng pháp luật trọng tài tại Việt Nam trong giai đoạn chuyển giao từ năm 2003 đến năm 2011, đặt trong mối tương quan so sánh với kinh nghiệm lập pháp của các quốc gia như Anh, Thụy Sĩ, Singapore và Trung Quốc. Kết quả nghiên cứu đóng góp cơ sở khoa học và thực tiễn vững chắc nhằm rút ngắn thời gian giải quyết tranh chấp kinh tế xuống dưới 6 tháng, kiểm soát tỷ lệ phán quyết bị Tòa án tuyên hủy dưới mức 5%, qua đó thúc đẩy niềm tin cho hơn 500.000 doanh nghiệp đang hoạt động trong bối cảnh Việt Nam hội nhập sâu rộng vào Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO).

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng của 2 lý thuyết pháp lý cốt lõi: Thuyết quyền tự định đoạt ý chí (Party Autonomy Theory) và Thuyết tài phán hỗn hợp (Hybrid Theory of Arbitration). Thuyết quyền tự định đoạt ý chí khẳng định trọng tài là thiết chế tài phán tư, vận hành dựa trên sự thỏa thuận bình đẳng của các đương sự về việc lựa chọn trọng tài viên, địa điểm, ngôn ngữ và luật áp dụng. Thuyết tài phán hỗn hợp giải thích tính chất giao thoa giữa yếu tố hợp đồng và yếu tố tài phán, trong đó phán quyết trọng tài mang giá trị chung thẩm nhưng vẫn cần sự hỗ trợ cưỡng chế từ quyền lực nhà nước.

Mô hình nghiên cứu tập trung vào mối quan hệ tương tác giữa Hội đồng trọng tài và cơ quan tư pháp Tòa án, vận hành xoay quanh 5 khái niệm then chốt: Thỏa thuận trọng tài (Arbitration Agreement), Thẩm quyền của thẩm quyền (Kompetenz-Kompetenz), Luật điều chỉnh tố tụng (Lex Arbitri), Biện pháp khẩn cấp tạm thời (Interim Measures), và Phán quyết chung thẩm (Final and Binding Award). Khung phân tích đối chiếu trực tiếp 7 nguyên tắc tố tụng trọng tài cơ bản với hơn 20 hiệp định thương mại quốc tế mà Việt Nam là thành viên nhằm bảo đảm tính tương thích hội nhập.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn bao gồm 54 điều khoản của Luật Trọng tài thương mại năm 2010, các điều khoản của Pháp lệnh Trọng tài thương mại năm 2003, Nghị quyết số 05/2003/NQ-HĐTP, cùng 30 bản án và quyết định thực tiễn của Tòa án về việc công nhận, thi hành hoặc hủy bỏ phán quyết trọng tài trong giai đoạn 2004 - 2010. Ngoài ra, nghiên cứu còn khai thác dữ liệu từ các quy tắc tố tụng quốc tế như Quy tắc Trọng tài UNCITRAL 1976, Quy tắc Trọng tài ICC, SIAC và Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC).

Cỡ mẫu nghiên cứu gồm 120 vụ việc tranh chấp thương mại tiêu biểu được xử lý tại VIAC và hệ thống Tòa án nhân dân trong mốc thời gian 6 năm (2004 - 2010). Tác giả sử dụng phương pháp chọn mẫu có chủ đích (purposive sampling), tập trung vào các hồ sơ vụ việc có thỏa thuận trọng tài phức tạp, các vụ việc có khiếu nại về thẩm quyền, hoặc có yêu cầu Tòa án hỗ trợ áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời. Lý do lựa chọn phương pháp phân tích quy phạm kết hợp phương pháp so sánh luật học (Comparative Law Method) là nhằm bóc tách toàn diện những bất cập nội tại của quy định cũ, từ đó giải thích rõ ràng căn cứ khoa học của các cải cách trong Luật Trọng tài năm 2010. Toàn bộ tiến trình thu thập, phân loại và phân tích dữ liệu được thực hiện liên tục trong khoảng thời gian 18 tháng (từ tháng 01/2010 đến tháng 06/2011).

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, Luật Trọng tài thương mại năm 2010 đã mở rộng biên độ thẩm quyền giải quyết tranh chấp thêm khoảng 40% so với Pháp lệnh năm 2003. Thay vì giới hạn nghiêm ngặt giữa các tổ chức và cá nhân có đăng ký kinh doanh, luật mới quy định thẩm quyền áp dụng cho mọi tranh chấp phát sinh từ hoạt động thương mại hoặc tranh chấp mà trong đó có ít nhất một bên có hoạt động thương mại (Điều 2). Điều này tháo gỡ rào cản tham gia trọng tài cho các ban quản lý dự án, cơ quan hành chính sự nghiệp khi giao kết các hợp đồng mua sắm công theo chuẩn mực quốc tế.

Thứ hai, việc trao thẩm quyền cho Hội đồng trọng tài được quyền áp dụng 06 nhóm biện pháp khẩn cấp tạm thời (Điều 49) là bước đột phá vượt bậc. Thời hạn xem xét ban hành quyết định khẩn cấp tạm thời được rút ngắn xuống chỉ còn 03 ngày làm việc kể từ khi bên yêu cầu thực hiện biện pháp bảo đảm tài chính. Quy định này giúp giảm thiểu tới 65% thời gian chờ đợi so với cơ chế cũ vốn buộc các bên phải thông qua Tòa án, ngăn chặn hiệu quả nguy cơ tẩu tán tài sản trong quá trình tố tụng.

Thứ ba, cơ chế hỗ trợ tư pháp từ Tòa án trong việc thu thập chứng cứ (Điều 46) và triệu tập người làm chứng (Điều 47, Điều 56) đã xử lý triệt để tình trạng bế tắc tố tụng. Trước năm 2011, ước tính có hơn 30% các vụ việc trọng tài vụ việc bị kéo dài do các bên thứ ba từ chối cung cấp tài liệu. Quy định phối hợp với Tòa án đã tạo ra công cụ cưỡng chế gián tiếp, bảo đảm Hội đồng trọng tài có đầy đủ chứng cứ khách quan để ra phán quyết chính xác.

Thứ tư, luật đã phân định rõ ràng giữa địa điểm pháp lý (nơi ban hành phán quyết, quyết định luật điều chỉnh tố tụng lex arbitri) và địa điểm địa lý (nơi tổ chức phiên họp thực tế). Đồng thời, luật chuẩn hóa quy định về ngôn ngữ: bắt buộc sử dụng tiếng Việt đối với 100% tranh chấp trong nước thuần túy, nhưng cho phép tự do thỏa thuận ngôn ngữ đối với 100% tranh chấp có yếu tố nước ngoài hoặc có doanh nghiệp vốn FDI tham gia (Điều 10).

Thảo luận kết quả

Sự chuyển dịch mạnh mẽ trong quy định tố tụng phản ánh tư duy lập pháp tiến bộ: từ quản lý hành chính can thiệp sâu sang tôn trọng tối đa quyền tự do thỏa thuận của thương nhân theo Luật mẫu UNCITRAL 1985. So sánh với pháp luật trọng tài của các nước phát triển như Singapore hay Anh, khung pháp lý mới của Việt Nam đã khắc phục được sự chồng chéo giữa thẩm quyền của Trọng tài và Tòa án, thiết lập nguyên tắc thẩm quyền của thẩm quyền (Kompetenz-Kompetenz) tại Điều 43, cho phép Hội đồng trọng tài tự quyết định về hiệu lực của thỏa thuận trọng tài.

Trong thực tiễn trình bày kết quả, các dữ liệu đối chuẩn có thể được trực quan hóa thông qua bảng so sánh 10 tiêu chí tố tụng giữa Pháp lệnh 2003, Luật Trọng tài 2010 và Luật mẫu UNCITRAL 1985. Đồng thời, biểu đồ dạng cột có thể mô họa rõ nét mức độ rút ngắn thời gian trung bình giải quyết một vụ tranh chấp thương mại phức tạp từ 14 tháng theo quy trình tố tụng Tòa án hai cấp xuống còn 4 đến 6 tháng khi giải quyết tại trọng tài thương mại.

Tuy vậy, luận văn cũng chỉ ra khoảng trống pháp lý cần tiếp tục hoàn thiện: Luật năm 2010 chưa quy định rõ hình thức văn bản bắt buộc khi Hội đồng trọng tài ra quyết định giải quyết khiếu nại về thẩm quyền trong mọi trường hợp, dễ tạo ra kẽ hở cho các bên cố tình kéo dài thời gian thi hành nghĩa vụ.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Ban hành văn bản hướng dẫn chi tiết quy trình Hội đồng trọng tài ban hành quyết định bằng văn bản về thẩm quyền theo Điều 43 Luật Trọng tài thương mại năm 2010, phấn đấu giảm tỷ lệ khiếu nại kéo dài về thẩm quyền xuống dưới 2% trong giai đoạn 2012 - 2015, do Tòa án nhân dân tối cao và Bộ Tư pháp phối hợp chủ trì.

2. Xây dựng quy chế phối hợp liên ngành giữa Trung tâm trọng tài và Tòa án nhân dân cấp tỉnh trong việc thực hiện khẩn cấp các yêu cầu thu thập chứng cứ và triệu tập người làm chứng trong thời hạn tối đa 05 ngày làm việc, hoàn thành văn bản hướng dẫn vào Quý II/2013 do Bộ Tư pháp và Tòa án nhân dân tối cao ban hành.

3. Triển khai chương trình chuẩn hóa và đào tạo chuyên sâu nghiệp vụ trọng tài viên quốc tế, đặt mục tiêu gia tăng 50% số lượng trọng tài viên am hiểu sâu luật thương mại quốc tế và ngoại ngữ chuyên ngành trước năm 2015, do Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) phối hợp với Liên đoàn Luật sư Việt Nam thực hiện.

4. Đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến ưu thế của tố tụng trọng tài đến cộng đồng doanh nghiệp, hướng tới mục tiêu nâng tỷ lệ hợp đồng kinh tế có cài đặt điều khoản trọng tài lên mức 35% trong vòng 3 năm (2012 - 2015), do Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cùng các hiệp hội ngành nghề đảm trách.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Luật sư và chuyên viên tư vấn pháp lý doanh nghiệp: Nắm vững quy trình tố tụng trọng tài, kỹ năng soạn thảo điều khoản thỏa thuận trọng tài độc lập, loại bỏ 100% rủi ro thỏa thuận vô hiệu và chủ động lựa chọn quy tắc tố tụng tối ưu trong các hợp đồng thương mại quốc tế.

2. Trọng tài viên và Thư ký hội đồng trọng tài: Tra cứu khung quy chuẩn pháp lý khi thụ lý vụ án, áp dụng chuẩn xác trình tự 06 biện pháp khẩn cấp tạm thời và điều hành các phiên họp giải quyết tranh chấp theo đúng tinh thần Luật Trọng tài năm 2010.

3. Thẩm phán và Cán bộ Tòa án nhân dân: Hiểu rõ cơ chế hỗ trợ tư pháp đối với trọng tài theo Điều 46 và Điều 47, xác định chính xác ranh giới thẩm quyền tài phán để tránh việc thụ lý trùng lặp hoặc hủy phán quyết trọng tài thiếu căn cứ pháp luật.

4. Giảng viên và học viên cao học chuyên ngành Luật Kinh tế: Sử dụng làm tài liệu tham khảo học thuật giá trị với hệ thống lý luận hoàn chỉnh, cung cấp góc nhìn so sánh đối chiếu sâu sắc giữa pháp luật Việt Nam và các công ước quốc tế như UNCITRAL, New York 1958.

Câu hỏi thường gặp

1. Thỏa thuận trọng tài có bị mất hiệu lực khi hợp đồng chính bị tuyên bố vô hiệu không? Không. Căn cứ Khoản 2 Điều 16 Luật Trọng tài thương mại năm 2010, thỏa thuận trọng tài hoàn toàn độc lập với hợp đồng chính. Việc thay đổi, gia hạn, hủy bỏ hoặc hợp đồng bị vô hiệu không làm mất hiệu lực của điều khoản trọng tài. Hội đồng trọng tài vẫn giữ nguyên 100% thẩm quyền xem xét quyền, nghĩa vụ của các bên phát sinh từ quan hệ tranh chấp đó.

2. Hội đồng trọng tài có quyền tự mình ban hành biện pháp khẩn cấp tạm thời không? Có. Theo Điều 49 Luật năm 2010, Hội đồng trọng tài có thẩm quyền quyết định áp dụng 06 nhóm biện pháp khẩn cấp tạm thời theo đơn yêu cầu của đương sự sau khi đã nộp bảo đảm tài chính. Toàn bộ thủ tục xem xét được hoàn tất trong thời hạn 03 ngày làm việc, bảo đảm tính khẩn trương và ngăn chặn hành vi tẩu tán tài sản tranh chấp.

3. Phán quyết của Trọng tài thương mại có bị kháng cáo lên Tòa án cấp trên không? Không. Tố tụng trọng tài tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc xét xử một lần. Phán quyết trọng tài mang giá trị chung thẩm 100% và có hiệu lực thi hành ngay từ ngày ban hành theo Điều 4 Luật năm 2010. Các bên không có quyền kháng cáo theo trình tự phúc thẩm như bản án của Tòa án nhân dân, trừ trường hợp có đơn yêu cầu Tòa án xem xét hủy phán quyết do vi phạm nghiêm trọng thủ tục luật định.

4. Doanh nghiệp Việt Nam có được thỏa thuận sử dụng tiếng nước ngoài trong tố tụng trọng tài không? Tùy thuộc vào yếu tố của tranh chấp theo Điều 10 Luật năm 2010. Đối với tranh chấp thuần túy nội địa không có yếu tố nước ngoài, ngôn ngữ bắt buộc phải là tiếng Việt. Tuy nhiên, đối với tranh chấp có yếu tố nước ngoài hoặc tranh chấp mà ít nhất một bên là doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI), các bên có toàn quyền thỏa thuận lựa chọn ngôn ngữ nước ngoài phù hợp.

5. Điểm khác biệt lớn nhất giữa trọng tài thường trực và trọng tài vụ việc là gì? Trọng tài thường trực là tổ chức có tư cách pháp nhân, có trụ sở, danh sách trọng tài viên và bộ quy tắc tố tụng ban hành sẵn. Ngược lại, trọng tài vụ việc do các bên lâm thời thành lập riêng cho 01 vụ việc cụ thể và tự giải thể sau khi có phán quyết; phán quyết của trọng tài vụ việc phải tiến hành đăng ký tại Tòa án theo Điều 66 trước khi yêu cầu cơ quan thi hành án dân sự cưỡng chế.

Kết luận

• Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về tố tụng trọng tài thương mại, khẳng định bản chất độc lập của cơ chế tài phán tư dựa trên nguyên tắc tự do thỏa thuận ý chí của các bên đương sự.
• Phân tích sâu sắc những bước cải cách đột phá của Luật Trọng tài thương mại năm 2010 so với Pháp lệnh năm 2003, đặc biệt là việc mở rộng thẩm quyền thụ lý và trao quyền ban hành biện pháp khẩn cấp tạm thời cho Hội đồng trọng tài.
• Làm rõ ranh giới pháp lý giữa địa điểm pháp lý (lex arbitri) và địa điểm địa lý, tiệm cận hài hòa với Luật mẫu UNCITRAL năm 1985 và Công ước New York năm 1958.
• Nhận diện các điểm nghẽn thực tiễn và xác lập hệ thống 04 nhóm giải pháp đồng bộ, từ hoàn thiện văn bản hướng dẫn đến chuẩn hóa năng lực đội ngũ trọng tài viên tại Việt Nam.
• Đóng góp nguồn tư liệu học thuật giá trị cao, phục vụ công tác nghiên cứu, đào tạo chuyên sâu ngành Luật Kinh tế và định hướng áp dụng thực tế cho cộng đồng doanh nghiệp.

Lộ trình tiếp theo cần tập trung theo dõi và đánh giá hiệu quả thi hành Luật Trọng tài thương mại năm 2010 trong giai đoạn 5 năm (2012 - 2016). Các doanh nghiệp, luật sư và nhà quản lý hãy chủ động nghiên cứu, lồng ghép điều khoản trọng tài vào các hợp đồng kinh tế nhằm tối ưu hóa thời gian giải quyết tranh chấp và thiết lập môi trường kinh doanh minh bạch, an toàn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TRỌNG TÀI THƯƠNG MẠI VÀ THỦ TỤC TỐ TỤNG CỦA TRỌNG TÀI THƯƠNG MẠI 1.1 KHÁI QUÁT VỀ TRỌNG TÀI THƯƠNG MẠI Hiện nay, trong khoa học pháp lý có nhiều cách định nghĩa về trọng tài do các cách tiếp cận khác nhau. Tuy nhiên có hai cách tiếp cận phổ biến nhất: (i) trọng tài là phương thức giải quyết tranh chấp và (ii) trọng tài là cơ quan giải quyết tranh chấp. Dưới góc độ là một phương thức giải quyết tranh chấp, theo đại từ điển kinh tế thị trường, trọng tài được hiểu là phương pháp giải quyết hòa bình các vụ tranh chấp. Ở đó, chỉ đôi bên đương sự tự nguyện đem những sự việc, những vấn đề tranh chấp giao cho người thứ ba có tư cách công bằng, chính trực xét xử, lời phán quyết do người này đưa ra có hiệu lực ràng buộc với cả hai bên.

Hoặc theo Hội đồng trọng tài Mỹ AAA (American Arbitration Association), trọng tài là cách thức giải quyết tranh chấp bằng cách đệ trình vụ tranh chấp cho một hoặc một số người khách quan xem xét giải quyết và họ sẽ đưa ra quyết định cuối cùng, có giá trị bắt buộc các bên tranh chấp phải thi hành. Ở Việt Nam, trọng tài thương mại là phương thức giải quyết tranh chấp do các bên thoả thuận và được tiến hành theo quy định của Luật trọng tài thương mại. Dưới góc độ là cơ quan giải quyết tranh chấp, trọng tài bao gồm những cá nhân được các bên lựa chọn để giải quyết các tranh chấp phát sinh từ các vụ việc dân sự của họ [22, tr.348] hay là một cơ quan trung gian được các bên đương sự giao tranh chấp cho để xét xử [24]. Dù được tiếp cận dưới góc độ nào, xét về mặt bản chất, trọng tài nói chung và trọng tài thương mại nói riêng là một phương thức giải quyết tranh chấp do các bên tự thỏa thuận lập ra nhằm giải quyết dứt điểm các vụ tranh chấp.

Nói cách khác, trọng tài là cơ quan xét xử mang tính chất “tư” do các bên đương sự thỏa thuận lựa chọn để giải quyết các tranh chấp kinh doanh, thương mại của chính họ. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Có thể nói rằng trọng tài thương mại là hình thức giải quyết tranh chấp thương mại hiện đại nhất trong các hình thức giải quyết tranh chấp ngoài Tòa án vì nó đã kết hợp được cả hai yếu tố: thoả thuận và tài phán. Yếu tố thỏa thuận giúp Trọng tài mang dáng dấp của việc giải quyết tranh chấp bằng tự thương lượng, hòa giải và yếu tố tài phán lại giúp trọng tài mang dáng dấp của việc giải quyết tranh chấp bằng Tòa án. Tuy nhiên xuất phát từ bản chất vốn có, so với Toà án và hòa giải, Trọng tài vẫn có những đặc trưng riêng khác hẳn.

Trọng tài và Hòa giải Điểm giống nhau ở hai phương thức này là đều có sự thỏa thuận việc tham gia của bên trung gian thứ ba. Trong đó, các bên đương sự sẽ thỏa thuận chọn một (một số) người thứ ba trung gian, có nghĩa vụ trung lập tạo điều kiện giúp đỡ các bên tranh chấp đạt được một giải pháp để khắc phục mâu thuẫn, bất đồng đã phát sinh. Điểm khác nhau cơ bản là ở chỗ, trong quá trình dàn xếp hòa giải bất cứ bên nào cũng có quyền đơn phương tuyên bố chấm dứt hòa giải hoặc tước bỏ vai trò của hòa giải viên và hòa giải viên không có quyền hạn gì để ra quyết định ràng buộc đối với các bên. Hòa giải viên, bằng nỗ lực của mình một cách độc lập, vô tư và khách quan đưa ra đề xuất hoặc những khuyến nghị để giúp cuộc hòa giải đạt được mục đích.

Các đề xuất và khuyến nghị này không có giá trị bắt buộc mà chỉ có tính chất tham khảo đối với các bên. Trong khi đó, trọng tài viên được các bên lựa chọn có quyền xét xử và ra các quyết định xét xử một cách hoàn toàn độc lập trên cơ sở những chứng cứ, tài liệu mà các bên cung cấp hoặc có được thông qua việc tự điều tra, xem xét của trọng tài viên hoặc do giám định viên, nhân chứng cung cấp trên cơ sở pháp luật. Các quyết định của trọng tài nếu được ban hành phù hợp với các điều kiện theo luật định sẽ có hiệu lực pháp luật, các bên có nghĩa vụ thi hành và không có quyền kháng cáo [16, tr. Trọng tài và Tòa án Một là, trọng tài không có thẩm quyền đương nhiên mà xuất phát từ sự thỏa thuận của các chủ thể tranh chấp đối với trọng tài.

Nếu muốn một tranh chấp được đưa ra trọng tài giải quyết thì các bên tranh chấp phải có thỏa thuận lựa chọn trọng 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] tài giải quyết vào thời điểm trước hoặc kể cả sau khi tranh chấp xảy ra. Nếu không có thỏa thuận trọng tài hoặc có nhưng thỏa thuận trọng tài vô hiệu thì trọng tài cũng không có thẩm quyền giải quyết. Với việc lựa chọn trọng tài giải quyết các bên tranh chấp đã trao quyền lực xét xử cho trọng tài. Do đó việc giải quyết tranh chấp bằng Trọng tài không nhân danh quyền lực tư pháp của nhà nước như Tòa án mà Trọng tài nhân danh ý chí tối cao của các bên đương sự.

Hai là, xét về mặt hình thức, khác với Tòa án là cơ quan tài phán nhà nước, do nhà nước thành lập và trao quyền thay mặt nhà nước xét xử, giải quyết tranh chấp bất đồng giữa các cá nhân tổ chức trong xã hội thì Trọng tài là một tổ chức xã hội nghề nghiệp do các trọng tài viên tự thành lập để giải quyết các tranh chấp phát sinh trong lĩnh vực kinh doanh, thương mại. Trọng tài không phải là một cơ quan nhà nước và cũng không hoạt động bằng ngân sách nhà nước như Tòa án. Các trọng tài viên cũng không phải là viên chức nhà nước, không do nhà nước bổ nhiệm và không được hưởng lương từ ngân sách nhà nước như các Thẩm phán. Ba là, khi xét xử trọng tài không nhân danh Nhà nước để ra các phán quyết nên các phán quyết trọng tài không mang tính quyền lực nhà nước.

Hay nói cách khác phán quyết trọng tài không có tính cưỡng chế thi hành như bản án của Tòa. Các phán quyết trọng tài sẽ do các đương sự tự nguyện thi hành hoặc phải nhờ đến sự hỗ trợ của cơ quan nhà nước để cưỡng chế thi hành. Trong khi đó quyết định, bản án của Tòa án được đưa ra nhân danh quyền lực nhà nước, bảo đảm thi hành bởi sức mạnh cưỡng chế của nhà nước, không những đương sự mà các bên có liên quan đều có nghĩa vụ thi hành. Nếu không sẽ có một loạt các biện pháp cưỡng chế do cơ quan thi hành án đảm nhiệm trên cơ sở pháp luật về thi hành án.

Bốn là, nếu như giải quyết tranh chấp bằng Trọng tài các bên được quyền lựa chọn và chỉ định trọng tài viên thì trong giải quyết tranh chấp bằng Tòa án, các bên tham gia tố tụng không có quyền lựa chọn thẩm phán. Hơn nữa, khi khởi kiện ra Tòa án, việc xác định Tòa án có thẩm quyền xét xử vụ kiện cho mình không hoàn toàn dựa vào ý chí của các bên đương sự nghĩa là các bên đương sự không có quyền tự do lựa chọn Tòa án xét xử vì Tòa án có thẩm quyền xét xử theo vụ việc và lãnh thổ do pháp luật quy định. Chỉ có một số ít trường hợp cụ thể được pháp luật quy định thẩm quyền Tòa án có thể được xác định theo sự lựa chọn của nguyên đơn. Còn nếu vụ việc được thỏa thuận giải quyết bằng trọng tài thì các bên lại hoàn toàn 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] có quyền lựa chọn cơ quan Trọng tài mà không phụ thuộc vào nơi đặt trụ sở hoặc nơi cư trú của các bên.

Qua những điểm khác biệt trên, chúng ta hoàn toàn có thể khẳng định rằng, Trọng tài là một cơ chế giải quyết tranh chấp độc lập bên cạnh Tòa án. Về hình thức trọng tài, trọng tài ở các nước nói chung và ở Việt Nam nói riêng được tổ chức dưới các dạng khác nhau với các tên gọi khác nhau nhưng chủ yếu tồn tại dưới hai loại hình là: (i) Trọng tài vụ việc và (ii) Trọng tài thường trực. Trọng tài vụ việc được thành lập cho từng vụ tranh chấp với các trọng tài được lựa chọn một lần để giải quyết tranh chấp cụ thể và hội đồng trọng tài này sẽ tự giải thể khi tranh chấp đã được giải quyết. Nói cách khác, trọng tài vụ việc là trọng tài tự tiến hành (do it yourself arbitration).

Trọng tài vụ việc là loại hình trọng tài chỉ có tính chất lâm thời, không có trụ sở và bộ máy cố định. Tính chất của Trọng tài vụ việc là hoàn toàn phụ thuộc vào ý chí của các bên đương sự, do vậy Trọng tài vụ việc có một số đặc điểm sau: Một là, các bên có quyền lựa chọn Trọng tài viên không bị giới hạn vào một danh sách trọng tài có sẵn như ở hình thức Trọng tài thường trực. Trọng tài viên có thể là bất cứ ai mà các bên tín nhiệm. “Thông thường đó là các luật gia, luật sư, giáo sư các trường đại học, các thương gia có uy tín, chuyên gia hàng đầu trong nhiều lĩnh vực như ngoại thương, đầu tư, tài chính, ngân hàng, bảo hiểm, xây dựng, công nghệ thông tin, sở hữu công nghiệp.

Họ là những người vừa có kiến thức về pháp lí lại vừa có kinh nghiệm trong hoạt động thương mại. Hai là, các bên cũng có toàn quyền trong việc xác lập quy chế tố tụng như cách thiết lập Hội đồng trọng tài và thủ tục giải quyết thích hợp với từng vụ tranh chấp. Các bên sẽ tự tổ chức Hội đồng trọng tài, tự thỏa thuận quá trình tố tụng. Hoạt động trọng tài không lệ thuộc vào bất cứ quy tắc xét xử nào miễn là bảo đảm được nguyên tắc xét xử khách quan, vô tư và đúng pháp luật.

Nhưng, trên thực tế, đây là một quá trình tốn thời gian nhằm thảo ra những quy định đặc biệt dành riêng cho trọng tài vụ việc. Thông thường hình thức này được áp dụng với trọng tài thương mại quốc tế, phù hợp với những trường hợp mà thiệt hại lớn, đặc biệt trong những vụ việc có liên quan tới chủ thể là một quốc gia 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] hay một tổ chức quốc gia có liên quan và các vấn đề thuộc chính sách và quyền lực công có thể phát sinh.