CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÍ LUẬN CHUNG VỀ TRỌNG TÀI THƯƠNG MẠI 1.1 Khái quát chung về Trọng tài thương mại 1. Khái niệm Trọng tài thương mại Giải quyết tranh chấp bằng trọng tài là một trong những phương thức giải quyết tranh chấp thương mại phổ biến ở các nước trên thế giới. Trong hoạt động thương mại thì tranh chấp thường xảy ra và khi tranh chấp xảy ra thì có nhiều phương thức giải quyết các tranh chấp. Nhưng phần lớn người ta chọn phương thức giải quyết bằng con đường trọng tài, lí do là phương thức giải quyết thương mại bằng con đường trọng tài đã chứng tỏ ưu thế vượt trội của mình trong hệ thống giải quyết các phương thức giải quyết các tranh chấp thương mại [10] Vậy tại sao việc giải quyết các tranh chấp thương mại bằng con đường trọng tài lại tỏ ra ưu thế và vượt trội, được các bên lựa chọn, bởi vì tố tụng của trọng tài đã mang lại những lợi ích thiết thực cho nhà kinh doanh.
Phần lớn tranh chấp thương mại đầu tư thế giới (trong đó có tranh chấp thương mại quốc tế và đầu tư nước ngoài) được giải quyết theo con đường trọng tài nếu các bên thương lượng hoặc hòa giải không thành. Điều này xuất phát từ những ưu việt của hình thức giải quyết bằng trọng tài so với tòa án: nhanh chóng, mềm dẻo, đỡ tốn kém, bảo đảm uy tín và đảm bảo bí mật kinh doanh. TTTM phát huy được các mặt có lợi đó. Trọng tài xuất hiện lần đầu tiên trong lịch sử như một bên thứ ba làm nhiệm vụ trung gian để hòa giải cho các bên.
Hình thức này được áp dụng để giải quyết các tranh chấp trong thương mại theo cách thức vừa tư vấn cho các bên và vừa làm nhiệm vụ hòa giải. Từ đó xuất hiện vấn đề về giá trị pháp lý của quyết định trọng tài sự công nhận và thực thi các quyết định ấy. Khái niệm trọng tài dần dần được làm sáng tỏ qua thực tiễn giải quyết tranh chấp kinh tế ở các quốc gia (đặc biệt là quốc gia theo nền kinh tế thị trường). 5 Vậy Trọng tài hay nói cách khác ở đây TTTM là gì? Theo từ điển tiếng Việt của nhà xuất bản văn hóa thông tin Hà Nội năm 1999 Trọng tài được coi là: “Người được các bên đối lập, tư nhân, thương gia…, công nhận là có thẩm quyền xử một vụ tranh chấp; là người được cử ra để điều khiển thể thao trong khuôn khổ điều lệ của bộ môn và công nhận các kết quả cuối cùng”.
Ở những nước có nền kinh tế thị trường thì Trọng tài được định nghĩa “Là cơ quan xét xử do các bên thiết lập ra trên cơ sở thỏa thuận và trong lĩnh vực mà pháp luật quy định để giải quyết các tranh chấp giữa chính các bên đương sự”. Như vậy, Trọng tài hay TTTM được hiểu ngắn gọn là trọng tài giải quyết các tranh chấp phát sinh trong lĩnh vực thương mại. [29, tr 68] Vậy ta hiểu khái niệm thương mại là như thế nào? Theo Điều 1 Luật mẫu UNCITRAL, người ta cho rằng “Khái niệm thương mại được hiểu bao gồm các vấn đề phát sinh từ tất cả các quan hệ có bản chất thương mại, dù có hợp đồng hay không. Quan hệ có bản chất thương mại bao hàm nhưng không chỉ giới hạn với các giao dịch sau đây: bất kì giao dịch buôn bán nào nhằm cung cấp hoặc trao đổi hàng hóa hay dịch vụ, hợp đồng phân phối; đại diện thương mại hay đại lý, các công việc sản xuất, thuê máy móc thiết bị, xây dựng, tư vấn thiết kế cơ khí, li-xăng, đầu tư, ngân hàng, tài chính, bảo hiểm, các hợp đồng khai thác hoặc chuyển nhượng, liên doanh và các hình thức khác của hợp tác công nghiệp hoặc kinh doanh, vận tải hàng hóa hoặc hành khách bằng đường không, đường biển, đường sắt hoặc đường bộ”.
Như vậy, chúng ta có thấy Luật mẫu UNCTRAL đã đưa ra gợi ý về một phạm vi khái niệm thương mại rất rộng. Từ đó, ta có thể hiểu khái niệm TTTM là “Quá trình giải quyết tranh chấp phát sinh trong lĩnh vực thương mại do các bên tự nguyện lựa chọn trong đó bên thứ ba trung lập (trọng tài) sau khi nghe các bên trình bày sẽ đưa ra một quyết định (phán quyết trọng tài) có tình chất bắt buộc đối với các bên tranh chấp”. Đặc điểm của Trọng tài thương mại 6 TTTM là một biện pháp lựa chọn rất phổ biến để giải quyết các tranh chấp thương mại trong nền kinh tế hiện nay ở trên thế giới cũng như Việt Nam. Ở những nước khác nhau có những đặc điểm kinh tế xã hội và tập quán pháp luật khác nhau, do đó việc tổ chức TTTM cũng khác nhau.
TTTM là phương thức giải quyết tranh chấp thương mại không mang ý chí quyền lực của nhà nước (không nhân danh quyền lực nhà nước như phán quyết của Tòa án) mà chủ yếu được giải quyết dựa trên phán quyết của TTTM (được các bên lựa chọn) theo thủ tục linh hoạt, mềm dẻo. Ngoài ra, phương thức giải quyết tranh chấp thương mại bằng TTTM còn đảm bảo tối đa uy tín cũng như bí mật của các bên tranh chấp, góp phần củng cố và duy trì mối quan hệ hợp tác lâu dài giữa các bên. Điều này thể hiện qua các đặc điểm: Thứ nhất, TTTM là một loại hình tổ chức phi Chính phủ, hoạt động theo luật trọng tài năm 2010 và quy chế TTTM quốc tế. Nó có quyền phán quyết như tòa án và quyết định của trọng tài được cưỡng chế thi hành.
Tính chất phi chính phủ của phương thức này được thể hiện: + Hội đồng trọng tài, tổ chức trọng tài không phải được thành lập bởi Nhà nước mà được thành lập theo sáng kiến của trọng tài viên sau khi được cơ quan nhà nước có thẩm quyền cho phép. + Hội đồng trọng tài, các tổ chức trọng tài và các trọng tài viên không nằm trong hệ thống cơ quan quản lý nhà nước, cũng ko thuộc hệ thống cơ quan xét xử. + Các tổ chức trọng tài hoạt động theo nguyên tắc tự trang trải mà không được cấp kinh phí hoạt động trong ngân sách nhà nước. + Hoạt động trọng tài vẫn luôn đặt dưới sự quản lý và hỗ trợ của nhà nước, nhà nước ban hành các văn bản pháp luật tạo cơ sở pháp lý cho việc tổ chức và hoạt động như cấp, thay đổi, bổ sung, thu hồi giấy phép thành lập, giấy đăng ký hoạt động của các trung tâm trọng tài.
Nhà nước hỗ trợ các hoạt động của tố tụng trọng tài như: hỗ trợ chỉ định, thay đổi trọng tài viên, cưỡng chế thi hành quyết định trọng tài. 7 Thứ hai, Cơ chế giải quyết tranh chấp bằng trọng tài là sự kết hợp giữa hai yếu tố thỏa thuận và tài phán. Thỏa thuận làm tiền đề cho phán quyết và không thể có phán quyết thoát ly những yếu tố đã được thỏa thuận. Do đó, về nguyên tắc thẩm quyền của trọng tài không bị giới hạn bởi pháp luật, các đương sự có thể lựa chọn bất kì lúc nào, bất cứ trọng tài ad - hoc nào hoặc bất cứ trung tâm trọng tài nào trên thế giới.
Tuy nhiên để bảo vệ lợi ích của nhà nước (lợi ích công), một số nước trên thế giới chỉ thừa nhận thầm quyền của trọng tài trong lĩnh vực luật tư; ở Việt Nam tuy không phân biệt luật công và luật tư nhưng pháp luật nước ta cũng chỉ thừa nhận thẩm quyền của trọng tài trong lĩnh vực thương mại và một số lĩnh vực nhất định (Điều 2 luật trọng tài năm 2010). Thứ ba, Hình thức giải quyết tranh chấp bằng trọng tài đảm bảo quyền tự định đoạt của các đương sự rất cao: Các bên có quyền lựa chọn trọng tài viên, lựa chọn quy tắc trọng tài, luật áp dụng để giải quyết tranh chấp. Luật trọng tài năm 2010 tại điều 14 quy định: “1. Đối với tranh chấp không có yếu tố nước ngoài, Hội đồng trọng tài áp dụng pháp luật Việt Nam để giải quyết tranh chấp; 2.
Đối với tranh chấp có yếu tố nước ngoài, Hội đồng trọng tài áp dụng pháp luật do các bên lựa chọn; nếu các bên không có thỏa thuận về luật áp dụng thì Hội đồng trọng tài quyết định áp dụng pháp luật mà Hội đồng trọng tài cho là phù hợp nhất; 3. Trường hợp pháp luật Việt Nam, pháp luật do các bên lựa chọn không có quy định cụ thể liên quan đến nội dung tranh chấp thì Hội đồng trọng tài được áp dụng tập quán quốc tế để giải quyết tranh chấp nếu việc áp dụng hoặc hậu quả của việc áp dụng đó không trái với các nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam. Ngoài ra một trong các nguyên tắc khi giải quyết tranh chấp thương mại bằng TTTM là phiên họp giải quyết tranh chấp không diễn ra công khai trừ trường hợp các bên có thỏa thuận khác, nguyên tắc này đã thể hiện được sự tôn trọng tối đa quyền tự định đoạt của các bên tranh chấp trong giải quyết tranh chấp. Thứ Tư, phán quyết (quyết định cuối cùng) của trọng tài có giá trị chung thẩm không bị kháng cáo, kháng nghị và có hiệu lực thi hành đối với các bên.
Nếu một trong các bên không thi hành thì bên kia có quyền yêu cầu tòa án công nhận và 8 cho thi hành phán quyết trọng tài (Khoản 5 Điều 61 và Điều 66 Luật TTTM năm 2010). Thứ năm, Phương thức TTTM có sự hỗ trợ của tòa án. Sở dĩ cần sự hỗ trợ của tòa án bởi vì phán quyết của trọng tài không mang tính quyền lực nhà nước. Do đó, cần phải có một cơ quan nhà nước hỗ trợ, đó là tòa án.
Theo luật trọng tài năm 2010 của nước ta quy định thì tòa án hỗ trợ để đảm bảo thi hành thỏa thuận trọng tài, hỗ trợ cho trọng tài trong việc chỉ định trọng tài viên, áp dụng các biện pháp khẩn cấp, kiểm tra, giám sát đối với các quyết định của trọng tài, hủy quyết định trọng tài. Thứ sáu, các tổ chức Trọng tài thường được lập trên sự sáng kiến và sự tự nguyện của Trọng tài viên. Các Trọng tài viên khi có đầy đủ các tiêu chuẩn theo quy định của pháp luật, trên cơ sở tự nguyện họ tham gia thành lập một tổ chức Trọng tài. Hoạt động của tổ chức Trọng tài dựa trên cơ sở sự cân đối thu chi, áp dụng nguyên tắc tự do hoạch toán, dựa trên uy tín là chủ yếu [10, tr 13] Thứ bảy, tuy là một tổ chức phi Chính phủ nhưng hoạt động của Trọng tài đều có sự quản lý của Nhà nước.