Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc thiết kế và sử dụng phiếu học tập trong dạy học lịch sử ở trung tâm GDTX. Chương 2: Thiết kế và sử dụng phiếu học tập trong dạy học lịch sử thế giới cổ đại và trung đại (lớp 10 –chương trình chuẩn) ở trung tâm GDTX Đình Xuyên, Gia Lâm – Hà Nội. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG PHIẾU HỌC TẬP TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRUNG TÂM GDTX 1. Quan niệm về phiếu học tập 1.
Khái niệm phiếu học tập Phiếu học tập đã trở thành một công cụ khá quen thuộc với người giáo viên. Tuy nhiên, cho đến nay chúng ta vẫn chưa có một quan niệm thống nhất về nó. Chính vì thế, chúng tôi muốn từ những khái niệm đã có để đưa ra một cách hiểu thống nhất, khả thi về phiếu học tập. Một số quan niệm về phiếu học tập: Nhà nghiên cứu Đậu Thị Hòa cho rằng: Phiếu học tập là những tờ giấy rời, có in sẵn những thông tin, số liệu, sự kiện cần thiết nhưng không có trong sách giáo khoa để yêu cầu học sinh phân tích, khai thác kiến thức phục vụ cho bài học hoặc có ghi sẵn những nhiệm vụ học tập dưới dạng các vấn đề, các câu hỏi, các bài tập để yêu cầu học sinh giải quyết.
Theo như tác giả thì phiếu học tập được xem là những phiếu bổ sung thông tin ngoài sách giáo khoa hoặc giao nhiệm vụ cụ thể yêu cầu học sinh giải quyết. Thống nhất với ý kiến trên, tác giả Đỗ Thị Hồng Hạnh cũng quan niệm: Phiếu học tập là những thông tin bằng giấy hoặc dạng giấy do giáo viên thiết kế, gồm một hoặc một số tờ có vai trò học liệu để bổ sung cho sách và tài liệu giáo khoa quy định, có chức năng hỗ trợ giảng dạy, vừa như là công cụ hoạt động, vừa tạo điều kiện cho hoạt động của người học và người dạy mà trước hết như một nguồn thông tin học tập.22] 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nội dung phiếu học tập thể hiện bằng nhiều dạng ngôn ngữ khác nhau: chữ viết, chữ in thông thường, con số, biểu tượng logic, hàm số, biểu thức, phương trình ma trận, sơ đồ , biểu mẫu thống kê, đồ họa, tranh ảnh và các loại ký hiệu, biểu tượng khác. Mỗi phiếu học tập giao cho học sinh một vài nhiệm vụ nhận thức cụ thể nhằm dẫn dắt tới một kiến thức, tập dượt một kỹ năng, rèn luyện một thao tác tư duy hoặc thăm dò một thái độ của học sinh trước một vấn đề. Trong cuốn luận văn thạc sĩ của mình, tác giả Nguyễn Thùy Linh lại cho rằng: Phiếu học tập là những tờ giấy rời in sẵn những công tác độc lập, được phát cho từng học sinh, nhóm học sinh, tự lực hoàn thành trong một thời gian ngắn của tiết học.
Cách quan niệm tương đối khái quát nhưng tác giả chỉ giới hạn phạm vi sử dụng của phiếu học tập là ở trên lớp học. Hai tác giả Nguyễn Thị Ngọc Hà, Nguyễn Thị Nam lại nhìn nhận phiếu học tập như một công cụ được sử dụng khá linh hoạt trong mọi thời gian chứ không chỉ ở phạm vi trong giờ học trên lớp: Phiếu học tập là những mảnh rời được giáo viên thiết kế sẵn các yêu cầu để học sinh trả lời bằng cách điền vào. Thời điểm sử dụng rất linh hoạt, giáo viên có thể cho học sinh làm ở nhà hay làm tại lớp. Tác giả Phạm Đình Thực dùng cách gọi phiếu giao việc: Phiếu giao việc là một hệ thống những việc mà học sinh phải tiến hành để có thể tự mình chiếm lĩnh được kiến thức mới, tự mình hình thành những kĩ năng mới.
Những công việc này đã được viết trên giấy có chừa sẵn chỗ trống để học sinh làm. Cách quan niệm của tác giả vừa khái quát, vừa cụ thể và phù hợp với cách giới thuyết cho việc sử dụng nó trong hoạt động dạy học Toán ở tiểu học. Đi sâu vào một loại phiếu cụ thể, tác giả Cao Thúy Oanh cũng góp một quan niệm phiếu bài tập phân vai (role sheets) là những bài tập trên mẩu giấy rời, do giáo viên thiết kế nhằm giúp học sinh đọc và khám phá tác phẩm (văn học). Tác giả cũng thống nhất trong việc khẳng định đặc điểm của phiếu học tập là : được thiết kế trên giấy, do giáo viên thiết kế.
11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tác giả Hoàng Thanh Tú cho rằng “Phiếu học tập là bản phác thảo những công việc của học sinh (có thể thực hiện ngay trên lớp hoặc ở nhà) làm việc cá nhân hoặc làm việc nhóm trong một khoảng thời gian nhất định nhằm đạt được mục tiêu bài học. Hình thức của phiếu học tập rất đa dạng, có thể thiết kế một hoặc hai câu hỏi; bài tập; bảng biểu, sơ đồ, đề cương trống…để học sinh trả lời, trình bày, điền hoặc sắp xếp thông tin…nhằm hình thành kiến thức hoặc phát triển một kĩ năng nhất định” [22, tr. Nhìn chung, các tác giả khá thống nhất với nhau trong việc xác định bản chất của phiếu học tập, gồm những đặc điểm chính: Là công cụ học tập và giảng dạy; được giáo viên thiết kế sẵn trên giấy; giúp học sinh độc lập chiếm lĩnh kiến thức và giáo viên thuận lợi trong giảng dạy. Tuy nhiên, các tác giả chưa thống nhất với nhau trong quan niệm về hai vấn đề: - Nội dung kiến thức trong phiếu học tập: chỉ giới hạn trong sách giáo khoa hay chỉ lấy ngoài sách giáo khoa hay có thể kết hợp cả hai nguồn tài liệu? - Thời gian sử dụng phiếu học tập: chỉ giới hạn trong giờ học trên lớp hay có thể mở rộng ra ngoài giờ học? Thực ra, theo chúng tôi phiếu học tập không chỉ sử dụng nhằm bổ sung thông tin ngoài sách giáo khoa cũng không chỉ giao nhiệm vụ cho người học sinh chỉ giới hạn thời gian trên lớp học.
Chính vì thế, từ những quan điểm trên, chúng tôi muốn đưa ra một quan niệm có ý nghĩa khái quát về phiếu học tập. Trong Từ điển Tiếng Việt, Hoàng Phê định nghĩa: Phiếu: - Tờ giấy rời có cỡ nhất định, ghi chép những nội dung nhất định nhằm để phân loại, sắp xếp theo một hệ thống nào đó. - Tờ giấy ghi nhận một quyền lợi nào đó của người sử dụng. - Tờ giấy biểu thị ý kiến trong cuộc bầu cử hoặc biểu quyết do từng cá nhân trực tiếp bỏ vào hòm phiếu.
12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Học tập: - Học và luyện tập để hiểu biết, để có kĩ năng - Làm theo gương tốt. Kết hợp cách giải nghĩa từ “phiếu” và từ “học tập”, ta có thể khái quát: Phiếu học tập là những tờ giấy rời in sẵn những nội dung, nhiệm vụ học tập. Cho nên, có thể định nghĩa: Phiếu học tập là công cụ hỗ trợ do giáo viên thiết kế, gồm có một hoặc một số tờ giấy có ghi sẵn những thông tin hoặc nhiệm vụ học tập cụ thể cho học sinh. Lưu ý: - Thông tin trong phiếu học tập có thể gồm nguồn sách giáo khoa và ngoài sách giáo khoa nhưng nó phải được giáo viên gia công sư phạm cho phù hợp với nội dung và mục đích sử dụng.
- Nhiệm vụ của học sinh có thể thực hiện trong giờ học chính khóa hoặc tự học ngoài giờ. Chức năng của phiếu học tập a. Cung cấp tư liệu để người học nhằm phục vụ cho quá trình khai thác nội dung bài học Phiếu học tập là những phiếu thông tin, do đó trước hết nó cung cấp cho người học những thông tin cần thiết liên quan đến bài học, phục vụ thiết thực cho bài học. Nó có thể là những nội dung trong bài học mà giáo viên muốn nhấn mạnh để học sinh theo dõi một cách tập trung, nó cũng có thể là những hình ảnh trực quan nhằm minh họa nội dung bài học, nó cũng có thể là những thông tin ngoài bài học nhằm bổ sung thêm kiến thức cần thiết cho học sinh.
Tiếp xúc với phiếu học tập là học sinh được tiếp xúc với một một kênh thông tin khác do giáo viên tạo ra nhằm hướng học sinh đến những yêu cầu nhất định. 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Ví dụ: Một bài giới thiệu về nhân vật Tần Thủy Hoàng mà giáo viên tìm trong các nguồn tài liệu hay một số hình ảnh ngoài sách giáo khoa nói về thành tựu văn hóa cổ đại Hy Lạp và Rô Ma. Giáo viên yêu cầu học sinh đọc những thông tin đã cho và hoàn thành yêu cầu : Em hãy trình bày một vài nét ngắn gọn về Tần Thủy Hoàng hoặc Trình bày những thành tựu văn hóa tiêu biểu của cư dân Hy Lạp và Rô Ma thời cổ đại. Công cụ để giáo viên và học sinh giao tiếp trong học tập Hoạt động dạy học là hoạt động giao tiếp giữa giáo viên và học sinh.
Giáo viên và học sinh có thể sử dụng nhiều phương tiện để giao tiếp, trong đó phiếu học tập là một công cụ hữu hiệu. Thông qua những tờ giấy rời phát đến tận tay từng học sinh thì giáo viên sẽ giao tiếp với học sinh, nắm bắt được tâm tư nguyện vọng cũng như khả năng của học trò. Thông qua đó mà không khí lớp học sẽ sinh động hơn chứ không đơn điệu ở hình thức thầy đặt câu hỏi – trò nghe và trả lời. Mặt khác, qua phiếu học tập với phương pháp học tập trao đổi và hợp tác, học sinh có thể trao đổi với nhau, giao lưu kiến thức với nhau, chỉnh sửa kiến thức cho nhau để quá trình khám phá tri thức được thực hiện một cách hiệu quả.
Ví dụ: khi dạy nội dung Văn hóa cổ đại Hi Lạp và Rô - ma trong bài Các quốc gia cổ đại phương Tây – Hi Lạp và Rô - Ma. Giáo viên thiết kế một phiếu học tập cho học sinh hoạt động nhóm với nhiệm vụ là thống kê các thành tựu văn hóa của Hi Lạp và Rô-ma trên các lĩnh vực khác nhau. Có 4 thành tựu văn hóa lớn đó là: Lịch và chữ viết; Khoa học; Văn học; Nghệ thuật. Học sinh mỗi nhóm làm về một thành tựu và trình bày, các nhóm khác theo dõi, trao đổi, đặt câu hỏi dưới sự hướng dẫn của giáo viên.
Sau đó cả lớp thống nhất ghi vào phần nội dung trống trong phiếu. Như vậy, thông qua các hoạt động học tập được tổ chức ở lớp, giáo viên có thể nắm bắt được khả năng nhận thức và diễn đạt của học sinh, tâm tư nguyện vọng của học sinh.