Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn. Chương 2: Thiết kế một số HĐ cho học sinh lớp 4, 5 tìm tòi, phát hiện tri thức trong dạy học môn Toán. Chương 3: Thực nghiệm sư phạm. 3 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1.
Khái niệm về “Hoạt động” “Hoạt động là tiến hành những việc làm có quan hệ với nhau chặt chẽ nhằm một mục đích nhất định trong đới sống xã hội; HĐ là thực hiện một chức năng nhất định nào đó trong một chỉnh thể. Việc lựa chọn HĐ để đạt được mục đích là rất quan trọng. Theo Nguyễn Bá Kim [20] : Trong khi lựa chọn HĐ, để đảm bảo sự tương thích của HĐ đối với mục tiêu dạy học, ta cần nắm được chức năng phương tiện và chức năng mục tiêu của HĐ và mối liên hệ giữa hai chức năng này. Để HS lớp 5 nắm được khái niệm về một số hình cơ bản: Hình tam giác, hình thang, hình tròn,…và một số khái niệm liên quan như: Chu vi, diện tích, so sánh lớn bé,…thì GV cần phải thiết kế những HĐ nhận thức cho HS.
Chẳng hạn HĐ vẽ hình, cắt, dán, đặt trồng các vật lên nhau, đặt vào hình kẻ ô,…Những HĐ này vừa là phương tiện, vừa là mục đích dạy học nội dung này. Các dạng hoạt động trong học tập môn Toán Theo Nguyễn Bá Kim [20], trong học tập môn Toán có năm dạng HĐ sau: Nhận dạng và thể hiện; Những HĐ Toán học phức hợp; Những HĐ trí tuệ phổ biến trong Toán học; Những HĐ trí tuệ chung; Những HĐ ngôn ngữ. Những dạng HĐ này có vai trò không ngang nhau, ta cần hướng tập trung vào những HĐ Toán học, tức là những HĐ nhận dạng và thể hiện những khái niệm, định lí và phương pháp Toán học, những HĐ Toán học phức hợp như định nghĩa, chứng minh. Các dạng HĐ còn lại không hề bị xem nhẹ.
Vai trò của hoạt động trong dạy học 1. Quan điểm hoạt động của Leonchiev Theo Leonchiev [22]: Tất cả các HĐ đều cùng có một cấu trúc chung “Hoạt động là bản thể của tâm lý”. Bằng HĐ và thông qua HĐ mỗi người tự sinh thành ra mình, tạo dựng và phát triển ý thức của mình. Khái niệm HĐ gắn liền một cách tất yếu với khái niệm động cơ.
Không có HĐ nào không có động cơ. Thành phần cơ bản “Hợp thành” những HĐ riêng rẽ của con người là những hành động thực hiện HĐ ấy. HĐ luôn có tính hướng đích và hành động là quá trình hiện thực hóa mục đích, còn thao tác do điều kiện quy định. HĐ có biểu hiện bề ngoài là hành vi, hai phạm trù này hỗ trợ cho nhau, trong đó, HĐ bao gồm cả hành vi lẫn tâm lý, ý thức.
HĐ của con người tất yếu dẫn đến chỗ nảy sinh ý thức và ý thức là thành tố thực sự trong sự vận động của HĐ. Leonchivev, cấu trúc chức năng của HĐ bao gồm các thành tố có thể mô hình hóa như sau: Hoạt động Động cơ Hành động Mục đích Nhiệm vụ Thao tác Phương tiện (Về phía chủ thể) (Về phía đối tượng) Mô hình 1.1 – Cấu trúc chức năng của HĐ 5 Mối liên hệ bên trong của HĐ là mối liên hệ giữa: Hoạt động – Hành động – Thao tác, tương ứng với liên hệ giữa: Động cơ – Mục đích – Phương tiện. Quan điểm hoạt động của Nguyễn Bá Kim Nguyễn Bá Kim [20], mỗi nội dung dạy học đều liên hệ với những HĐ nhất định. Xuất phát từ một nội dung dạy học, ta cần phát hiện những HĐ tương thích với nội dung đó, rồi căn cứ vào mục tiêu dạy học mà lựa chọn để tập luyện cho HS một số trong những HĐ đã phát hiện được.
Việc phân tách một HĐ thành những HĐ thành phần cũng giúp ta tổ chức cho học sinh tiến hành những HĐ với độ phức hợp vừa sức họ. Trong HĐ nhận thức về cấu tạo số trước 100, GV cần phải tập luyện cho HS những HĐ thành phần sau: Tính tổng hai số; So sánh kết quả các phép tính; Phân tích một số thành tổng hai hay nhiều số; Điền các phép tính cộng, trừ một cách thích hợp vào ô trống; HĐ so sánh; HĐ ngôn ngữ; HĐ khái quát hóa,. Quan điểm HĐ trong phương pháp dạy học có thể được thể hiện ở các tư tưởng chủ đạo sau đây: * Cho HS thực hiện và tập luyện những HĐ và HĐ thành phần tương thích với nội dung và mục tiêu dạy học; * Gợi động cơ cho các HĐ học tập; * Dẫn dắt học sinh kiến tạo tri thức, đặc biệt là tri thức phương pháp như phương tiện và kết quả của HĐ; * Phân bậc HĐ làm căn cứ điều khiển quá trình dạy học. Những tư tưởng chủ đạo này giúp thầy giáo điều khiển quá trình học tập của HS.
Muốn điều khiển phải đo những đại lượng ra, so sánh với mẫu yêu cầu và khi cần thiết thì phải có sự điều chỉnh. Trong dạy học, việc đo và so sánh này 6 căn cứ vào những HĐ của học sinh. Việc điều chỉnh được thực hiện nhờ tri thức, trong đó có tri thức phương pháp, và dựa vào sự phân bậc HĐ. Để luyện tập về các phép tính cho HS GV cần có ý thức phân bậc theo nội dung và phù hợp với trình độ của các em.
Chẳng hạn như: - Dạng toán so sánh kết quả các phép tính: 11 + 89; 12 + 88; 13 + 87 (Dành cho HS trung bình). - Dạng toán em hãy tạo ra những cặp số để viết tiếp cho cách viết sau: 11 + 89; 12 + 88; 13 + 87;. - Dạng toán viết thêm một vài kết quả khác tương tự kết quả trên (Dành cho HS khá, giỏi) 1. Các căn cứ đƣa ra các hoạt động Việc khai thác và thiết kế các HĐ là nhiệm vụ của GV.
Đây là một yếu tố mà GV cần coi trọng bởi nó ảnh hưởng không nhỏ đến sự thành công của việc tập luyện HĐ cho HS. Nó có thể ví như việc có đạo diễn giỏi, có diễn viên tài năng nhưng nếu thiếu kịch bản hay thì chưa đủ điều kiện cần để sản xuất được một tác phẩm thành công. Chính vì điều đó nên khi thiết kế các HĐ học tập GV cần căn cứ vào: Căn cứ thứ nhất: Vai trò và ý nghĩa của các dạng HĐ chiếm lĩnh tri thức trong HĐ dạy học Toán nói chung. Căn cứ thứ hai: Mục tiêu dạy học.
Con người chỉ có thể phát triển thông qua những HĐ của chính mình. Do vậy dạy học muốn đạt kết quả cao không thể đơn thuần theo kiểu “Thầy đọc trò ghi, thầy nói trò nghe”, tức là HS bị động chịu sự áp đặt của GV. Người HS phải HĐ để chiễm lĩnh tri thức cho chính mình. Họ phải có nhu cầu, có hứng thú, phải biết rõ từng thao tác và cuối cùng phải biết đạt kết quả gì.
HĐ trong học tập của người HS khác với các HĐ thông thường 7 chính là ở chỗ được đặt dưới sự chỉ đạo, hướng dẫn của GV theo mục tiêu đã định trước. Căn cứ thứ ba: Chức năng của hoạt động. “Mỗi loại HĐ đều có một chức năng riêng, có thể là tạo tiền đề xuất phát, có thể làm việc với nội dung mới, có thể là củng cố… Những HĐ như: Hoạt động phát hiện và sửa chữa sai lầm, HĐ vận dụng toán học vào thực tiễn là những HĐ rất đáng chú ý” [26, tr. Chẳng hạn, đối với bài dạy khái niệm hay tính chất, sau khi dạy khái niệm hoặc tính chất cho HS thì chúng ta thường giúp HS củng cố định nghĩa và tính chất nhờ các HĐ ngôn ngữ, HĐ nhận dạng và thể hiện, HĐ phát hiện và sửa chữa sai lầm,.
Còn đối với tiết dạy bài tập thì lại rất thích hợp với các HĐ mà HS phải thực hiện các thao tác như phân tích, tổng hợp, so sánh, khái quát hóa, trừu tượng hóa. Căn cứ thứ tư: Yêu cầu định hướng đổi mới phương pháp dạy học hiện nay. Trong mỗi HĐ phải thể hiện rõ vai trò của GV và của HS, HĐ của HS được đặt lên hàng đầu. GV chỉ đưa ra cho HS những gợi ý sao cho HS có thể tự tìm tòi, huy động hoặc xây dựng những kiến thức và cách thức HĐ thích hợp để giải quyết nhiệm vụ mà họ đảm nhận.
Muốn làm tốt điều này GV cần phải nắm vững quy luật chung của quá trình nhận thức khoa học, lôgíc hình thành các kiến thức Toán học, những tình huống thường gặp trong quá trình nhận thức Toán học để hoạch định những hành động, thao tác cần thiết của HS trong quá trình chiếm lĩnh một kiến thức hay một kỹ năng xác định. Căn cứ thứ năm: Tính khả thi của HĐ, có thể thực hiện được trong điều kiện thực tế của quá trình dạy học. Khi thiết kế hoạt động GV phải dự kiến tất cả các yếu tố liên quan đến HĐ như: Thời gian dành cho HĐ là bao nhiêu? Cách thức tổ chức như thế nào? Sử dụng các phương tiện dạy học nào để hỗ trợ cho HĐ? Có những HĐ 8 không thể tổ chức tập luyện cho HS được vì mất quá nhiều thời gian, nó vượt quá thời gian cho phép của một tiết học. Cũng có những HĐ không khả thi vì không thể lựa chọn được hình thức tổ chức HĐ phù hợp hoặc không có đủ phương tiện dạy học để tiến hành HĐ.
Căn cứ thứ sáu: Tính vừa sức của học sinh khi tiến hành hoạt động. Hoạt động phải vừa sức, phù hợp đối tượng HS, đồng thời tạo điều kiện cho học sinh HĐ độc lập, theo cặp, theo nhóm. Tạo điều kiện cho HS tự đánh giá và đánh giá lẫn nhau, kết hợp đánh giá của thầy và đánh giá của trò. Căn cứ này đòi hỏi HĐ phải đảm bảo các điều kiện trong khả năng HS có thể suy nghĩ và trả lời được, đảm bảo yếu tố tâm lý, nằm trong vùng phát triển gần của HS.
Có thể trong từng bài học, GV sử dụng nhiều phương pháp dạy học khác nhau, nhưng phải chú ý đến mục tiêu làm cho tất cả HS đều tham gia vào quá trình xây dựng bài thông qua các HĐ đó. Trong một tiết học, một bài học, không nên thực hiện một dạng HĐ mà các dạng HĐ nên được bố trí thay đổi nhau, tạo hứng thú học tập, rèn luyện các kỹ năng, các phương pháp làm việc khác nhau cho HS. Hoạt động phải đảm bảo tính khó khăn đúng mức trong quá trình chiếm lĩnh tri thức, hình thành kĩ năng phản ánh rõ nét các yêu cầu rèn luyện các thao tác tư duy.
