CHƯƠNG I MOT SO NHAN THỨC CƠ BẢN VE MOI TRƯỜNG I.I - KHÁI NIEM MOI TRƯỜNG [2] Có nhiều khái niệm về môi trường: > Masn và langenhim (1957) cho rằng: “Môi trường là tổng hợp các yếu tố tồn tại xung quanh sinh vật và ảnh hưởng đến sinh vật”. > Joe Whiteney (1993), định nghĩa môi trường đơn giản hơn: “Môi trường là tắt Sep quả v4 lyr yarieoleerlMvairesirrodrottbinglealtdy is người như: nước , không, khí, ánh sáng mặt trời, rừng, biển, ting ozon, sự đa dạng của các loài”, > Các tác giả Trung Quốc như Lương Tử Dung, Vũ Trung Ging cho rằng: “Môi trường là hoàn cảnh sống của sinh vật, kế cả con người, mà sinh vật và con người đó không thé tách riêng ra khỏi điều kiện sống của nó”. > Nhà bác học vĩ đại Anhstanh cho rằng: “Môi trường là tắt cả những gì ngoài tôi > Chương trình môi trường của UNEP định nghĩa “môi trường là tập hợp các yếu tố vật lí, hóa học, sinh học, kinh tế xã hội tác động lên từng cá thể hay cả cộng đồng". > Theo từ điển bách khoa Larouse, thì định nghĩa môi trường được mở rộng hơn: “Môi trường là tất cả những gì bao chúng ta hoặc sinh vật.
Nói cụ thể hơn đó là các yếu tố tự nhiên và nhân tạo diễn ra trong không gian cụ thể, nơi đó có thể có sự sống hoặc không có sự sống. Các yếu tố đều chịu ảnh hưởng sâu sắc của các định luật vật li, mang tinh tổng quát hoặc chỉ tiết như định luật hấp dẫn vũ trụ, năng lượng phát xạ, bảo tồn vật chất,.Trong đó hiện tượng hóa học và sinh học là những đặc thù cục bộ. Môi trường bao gồm tất cả những nhân tố tác động qua lại trực tiếp hoặc gián tiếp với sinh vật và quần xã sinh vật”. > Ngày nay người ta đã thống nhất với nhau định nghĩa về môi trường như sau: “Môi trường là các yếu tố vật chất tự nhiên và nhân tạo, lí học, hóa học và sinh học cùng tồn tại trong không gian bao quanh con người.
Các yếu tố đó có quan hệ mật thiết, tương tác lẫn nhau và tác động lên các cá thể sinh vật hay con người để cùng tồn tại và phát triển Tổng hòa các chiều hướng phát triển của từng nhân tô này quyết định chiều hướng phát triển của từng cá thể, của hệ sinh thái và của xã hội con người”. + Theo khái niệm trên thi môi trường có cấu trúc thật rộng lớn, nó bao hàm môi trường bên trong, môi trường bên ngoài, môi trường sinh thái, môi trường sự sếng, môi trường nhân văn, môi trường xã hội, môi trường vật lí, môi trường tài nguyên,. Luận văn tốt nghiệp trang 4 GVHD: ThS. Nguyễn Văn Binh SVTH: Phạm Bich Can ® Môi trường sinh thái bao gồm đất, nước, không khí, thực vật, động vat, rừng, biển, con người và cuộc sống của họ.
Những lĩnh vực kể trên được gọi là thành phan của môi trường, nhưng bản thân nó cũng là một môi trường với đầy đủ ý nghĩa của môi trường. * Ví dụ: Đất là một thành của môi trường sinh thái, nhưng bản thân đất lại là một môi trường (môi trường đất) vì nó có đầy đủ các thành phần vật chất vô sinh và hữu sinh, là nơi sinh vật sống và thích nghỉ, đất có quá trình hình thành, sinh trưởng, phát triển và chết,. Một thành phần không thé thiếu khi nhắc đến môi trường đó là nguồn tai nguyên. I2 - NGUON TÀI NGUYÊN [1] > Tài nguyên được hiểu như là một dạng vật chất hữu ích có sẵn trong tự nhiên để cung cấp cho nhu cầu kinh tế xã hội loài người và sinh vật.
Tài nguyên thiên nhiên bao gồm: rừng, đất, nguồn nước, không khí, các loại động thực vật, nhân lực và các chất khoáng, các nhiên liệu hóa thạch. Người ta chia tài nguyên ra làm hai loại chính: + Tài nguyên có khả năng phục hồi: Là loại tài nguyên mà trong một điều kiện môi nào đó nó bị phá hủy, nhưng có thể phục hồi hoặc được thay thế sau một thời gian cần thiết và điều kiện môi trường thích hợp, ví dy như rừng, nguồn nước,. + Tài nguyên không có khả năng phục hồi: Là các loại tài nguyên được thành trong quá trình hình thành địa cầu, vận động địa chất và quá trình tiến hóa, tài nguyên đó bị phá hủy do điều kiện môi trường khắc nghiệt hoặc do con người tàn phá thì không thé tái tạo được. Ví dy mỏ than, mỏ vàng, mỏ sắt,.
L3 - KHÁI NIỆM SINH THÁI MOI TRƯỜNG (ENVIRONMENTAL ECOLOGY) Sinh thái, hệ sinh thái, và cân bằng sinh thái là một trong những cơ sé khoa học của môi trường do đó ta cần phân biệt rõ các khái niệm này.1 — Sinh thái môi trường: Thuật ngữ sinh thái môi trường (STMT) bắt nguồn từ chữ Hy Lạp, Eco có nghĩa là nhà ở, nơi ở; là khoa học, như vậy environmental ecology là một ngành khoa cứu môi tương tác giữa một cá thể, hay một tập đoàn sinh vật với một hoặc một tô hợp các yếu tố hoàn cảnh xung quanh của cá thể hoặc tập đoàn sinh vật đó. Rõ rang sinh thái môi trường là một ngành rất quan trọng của môi trường, bởi vì khi ta xét STMT của một đối tượng sinh học nào đó là ta đặt đối tượng đó vào vị trí trung tâm rồi xét mối tương quan hai hay nhiều chiều giữa đối tượng sinh học đó với các yếu tế có liên quan. Ví dụ khi ta xét STMT của một nhóm người và hoạt động của họ thì phải đặt nhóm người đó vào vị trí trung tâm và xét các yếu tố đất, nước, không khí, cảnh quan, thực vật, năng lượng ánh sáng,. và các yếu tế khác có ảnh hưởng đến hệ sinh thái phát triển của nhóm người đó, cùng các hoạt động kinh tế, xã hội của nhóm người đó.2 - Hệ sinh thái [2] > Là tập hợp các quần xã sinh vật có mdi liên quan chặt chẽ với nhau, tương tác hỗ trợ nhau, nhưng giữa chúng còn tồn tại một mức độc lập tương đối, cùng sống trong một điều kiện ngoại cảnh nhất định, điều kiện đó ảnh hưởng mạnh mẽ đến sự ton tai Luận văn tốt nghiệp trang 5 GVHD: ThS.
Nguyễn Văn Binh SVTH: Phạm Bích Cẩn phát triển của quần xã sinh vật sống. Một hệ sinh thái bao gồm các tập đoản “sinh vật sản xuất", “sinh vật tiêu thụ” và “sinh vật phân hủy” các tập đoàn hay các quần xã sinh vật nay liên hệ chặt chẽ với nhau theo hệ thống cung cấp — tiêu thụ thực phẩm và năng lượng. Chính vì vậy mà hệ thống dinh dưỡng, năng lượng cho một quẦn xã sinh vật này có thé truyền cho quần xã sinh vật thừa kế trong các mắc xích hệ thống đó. > Hệ sinh thái môi trường có thể trải qua sự chọn lọc tự nhiên mà sinh ra như: hệ sinh thái biển, hồ, sông ngòi, rừng, đồng cỏ, sa mạc,.Nhung cũng có hệ sinh thái do con người tạo ra, gọi là hệ sinh thái nhân tạo như: hệ sinh thái đô thị, hệ sinh thái môi trường nông thôn, hệ sinh thái môi trường ven biển,.
> Thông thường hệ sinh thái môi trường tự nhiên thì bền vững hơn vì nó tuân theo qui luật chọn lọc tự xoa) apn th ee sinh thái tự nhiên có tính bền vững cao, nó chỉ bị phá hủy khi điều kiện tự nhiên biến đổi khắc nghiệt. Còn hệ sinh thái nhân tạo, thường lả hệ sinh thái tuân theo ý muôn con người, phục vụ con người, đôi iho đi nguợc lại quả luật nhiên vì vậy nó kêu bên vững, đổi lào oy lêa ki cba 6ô còn làm cho thiên nhiên nỗi giận.3 - Cân bằng sinh thái [2] > Là thái các quần xã sinh vật, các hệ sinh thái cân bằng đối về số lượng các cá thé, chu trình các chất dinh dưỡng chủ yếu và các dạng chuyển hóa năng lượng. hạn này không còn khã năng hoạt động bình đó Hi co nộ mãng ¡ nào đó, hoặc là bị tổn thương hoặc là bị phá hủy. Do đó hiểu biết về trạng thái cân bằng của hệ sinh thái sẽ giúp ta hiểu được sự điều chỉnh điễn trong các cộng đồng sinh học, từ đó có biện pháp can thiệp thích hợp.
L4 - Ô NHIEM MOI TRUONG, NGUYÊN NHÂN GAY Ô NHIEM VÀ TÁC HẠI 1.1 Một số khái niệm 14. Ô nhiễm môi trường Ô nhiễm môi trường là sự làm thay đổi trực tiếp hoặc gián tiếp các thành phần và đặc tính vật lí học, nhiệt độ, sinh học, chất sinh học, sinh hóa, keo, chất hòa tan, chất phóng xạ ở trong bất kì thành phần nào của môi trường hay toàn bộ môi trường vượt quá oe cho phép đã được xác định. Những tác nhân gây 6 nhiễm được gọi tắt là “chat ô nhiễm”. Chất 6 nhiễm Là những chất hoặc những nguyên tố có tác dụng biến môi trường đang trong lành, sạch đẹp trở nên độc hại hoặc sẽ trở nên độc hại.
Chất gây 6 nhiễm có thể ở dang rin như rác, các kim loại nặng như chì, đồng,.Hay chất lỏng như các dung dịch hóa học, chất thải của các nhà máy dệt, nhuộm, chế biến thực phẩm, rượu,. Hoặc chất khí như SO; (khí núi lửa), NO; (trong khói xe hơi), CO (trong khói bếp, lò gạch),. Luận văn tốt nghiệp trang 6 GVHD: ThS. Nguyễn Văn Binh SVTH: Phạm Bich Can Một chất gây ô nhiễm có mặt trong môi trường đến một hàm lượng nào đó thì mới trở nên độc hại với sinh vật, và tùy vào môi trường thì hàm lương đó khác nhau.
Mức độ độc hại của chất 6 nhiễm còn phụ thuộc vào các yếu tố vật lí như pH môi trường, EC, các chất cặn, nhiệt độ,.2 - Nguyên nhân gây ô nhiễm và tác hại của nó Ở đây chỉ xét đến môi trường sinh thái (đất , nước, không khí ) 1.1 - Ô nhiễm môi trường khí quyển a. Nguyên nhân và tác hại > Các hợp chất có chứa lưu huỳnh : Trong khí quyển, Các hợp chất có chứa lưu huỳnh (S) gồm: SO;, SOs, H;S, H;SO,, các muối sunfat. Chúng được sinh ra trong quá trình đết cháy các nhiên liệu hóa thạch, sự phân hủy và đốt cháy chất hữu cơ, sự phun vẫy nước trên đại dương, hoạt động của núi lửa. Các hợp chất có chứa lưu huỳnh trong khí quyển là một trong những nguyên nhân gây ra hiện tượng mưa axit phá hoại mùa màng, các công trình kiến trúc, và sức khỏe của con người.
pike dhe eer lap Ab eri Sage yor lenses in nhiễm không khí) là chất gây 6 nhiễm khí quyển đứng thứ hai sau CO. SO, dé tan trong nước, xâm nhập vào cơ thể người và động vật qua đường hô hấp và tiếp xúc với niêm mạc 4m ướt nên nhanh chóng chuyển thành H;SO; và H;SO,.