Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THẨM QUYỀN XÉT XỬ SƠ THẨM CÁC VỤ ÁN DÂN SỰ THEO CẤP TÒA ÁN 1. Khái niệm, đặc điểm và ý nghĩa của quy định về thẩm quyền xét xử sơ thẩm các vụ án dân sự theo cấp Tòa án 1. Khái niệm thẩm quyền xét xử sơ thẩm các vụ án dân sự theo cấp Tòa án Có thể thấy quan hệ dân sự (theo nghĩa rộng) bao gồm các quan hệ pháp luật dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh, thương mại, lao động. Các quan hệ này hết sức đa dạng và phong phú, diễn ra hàng ngày trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội và gắn liền với bất cứ chủ thể nào.
Các chủ thể tham gia vào quan hệ dân sự bao giờ cũng hướng tới những mục tiêu, lợi ích nhất định. Tuy nhiên, trong thực tế cuộc sống hiện nay, do sự đan xen về mặt lợi ích cũng như tính muôn màu muôn vẻ của các quan hệ dân sự làm phát sinh tranh chấp là điều không thể tránh khỏi. Nguyên nhân là do các chủ thể khi tham gia vào các quan hệ pháp luật dân sự có thể không hiểu đúng về quyền lợi của mình hoặc cố tình vi phạm quyền của các chủ thể khác để đạt được lợi ích. Những tranh chấp nảy sinh đòi hỏi sự can thiệp và phán xét của Toà án.
Ngoài ra, có những loại việc phát sinh từ các quan hệ pháp luật về dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh, thương mại, lao động mặc dù các bên không có tranh chấp nhưng cần phải có sự thừa nhận hoặc công nhận của Toà án đối với các quyền lợi của đương sự hoặc xác định những sự kiện pháp lý nhất định. Về lý luận thì vụ việc dân sự bao gồm vụ án dân sự và việc dân sự. Trong đó, vụ án dân sự bao gồm các tranh chấp phát sinh trong các lĩnh vực dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh, thương mại, lao động mà các chủ thể không thể tự giải quyết được với nhau nên đã khởi kiện yêu cầu Tòa án 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com giải quyết. Có nghĩa là khi quyền và lợi ích của một hoặc các bên chủ thể trong các quan hệ pháp luật dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh, thương mại, lao động bị xâm hại mà các bên không thể tự giải quyết được thì một trong các bên có quyền khởi kiện ra Tòa án để yêu cầu giải quyết.
Còn việc dân sự là các việc phát sinh từ các quan hệ pháp luật về dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh, thương mại, lao động nhưng các bên không có tranh chấp mà chỉ yêu cầu Toà án công nhận hoặc không công nhận các quyền lợi hoặc xác định những sự kiện pháp lý nhất định. Toà án có thẩm quyền thụ lý, giải quyết các tranh chấp theo yêu cầu khởi kiện của đương sự và các yêu cầu giải quyết việc dân sự phát sinh từ các quan hệ pháp luật về dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh, thương mại, lao động. Trong phạm vi luận văn này, tác giả chỉ đi sâu vào nghiên cứu về thẩm quyền xét xử sơ thẩm các vụ án dân sự mà không có tham vọng nghiên cứu sâu về thẩm quyền sơ thẩm các việc dân sự của Toà án. Theo Từ điển Luật học của Nhà xuất bản Từ điển bách khoa năm 1999 thì thẩm quyền là “tổng hợp các quyền và nghĩa vụ hành động, quyết định của các cơ quan, tổ chức thuộc hệ thống bộ máy Nhà nước do luật pháp quy định như thẩm quyền của Toà án các cấp, thẩm quyền của Viện kiểm sát các cấp, của cơ quan Công an các cấp… Hành động, quyết định trong phạm vi thẩm quyền do luật pháp quy định là điều kiện để đảm bảo trật tự pháp luật và pháp chế thống nhất, tránh được sự trùng lặp, lấn sân trong thực hiện chức năng, nhiệm vụ của cơ quan các cấp, các ngành.
Vượt qua thẩm quyền, làm trái thẩm quyền trong ban hành các văn bản, quyết định là cơ sở pháp lý để hủy bỏ các văn bản ấy”[15]. Theo Từ điển tiếng Việt thì “Thẩm quyền là xem xét để kết luận và định đoạt một vấn đề theo pháp luật ” [Viện ngôn ngữ học (1997), Từ điển Tiếng Việt, Nxb Đà Nẵng, tr. Theo Từ điển luật học của Mỹ thì thẩm 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com quyền được hiểu là một khả năng cơ bản và tối thiếu để cơ quan công quyền xem xét và giải quyết một việc gì theo pháp luật [27. Black law (2001), Nxb.
Publishing Co, tr. Theo từ điển Luật học của Việt Nam thì thẩm quyền là “ tổng hợp các quyền và nghĩa vụ hành động, quyết định của cơ quan, tổ chức thuộc hệ thống bộ máy nhà nước do pháp luật quy định” [Nguyễn Hữu Quỳnh (chủ biên), Từ điển Luật học (1999), Nxb Từ điển Bách Khoa, Hà Nội. Theo Lenmeiunier, tác giả cuốn từ điển pháp luật thì thẩm quyền của Toà án được hiểu là “khả năng của một Toà án xem xét một vụ việc trong phạm vi pháp luật cho phép” [Lemeunier (1998), Dictionnaire Juiridique, La maison du dictionnaire, Paris , tr. Tiến sỹ Nguyễn Đức Mai cho rằng: “Thẩm quyền của Toà án là một thể thống nhất bao gồm hai yếu tố có liên quan chặt chẽ với nhau đó là thẩm quyền hình thức và thẩm quyền về nội dung.
Thẩm quyền về hình thức thể hiện ở quyền hạn giải quyết, quyết định của Toà án đối với những vấn đề đã được xem xét” [Nguyễn Đức Mai (1993), Về thẩm quyền của Toà án cấp phúc thẩm, Tạp chí Toà án nhân dân (số 8), tr. Theo quy định tại Điều 127 Hiến pháp nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam thì “Toà án nhân dân tối cao, Toà án nhân dân địa phương, các Toà quân sự và các Toà án khác do luật định là những cơ quan xét xử của nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam”. Trên cơ sở quy định này của Hiến pháp, Luật Tổ chức Toà án nhân dân năm 2002 đã quy định cụ thể là Toà án nhân dân có thẩm quyền xét xử các vụ án hình sự, dân sự, hành chính và giải quyết những việc khác theo quy định của pháp luật. Khi xét xử Toà án có quyền ban hành bản án và các quyết định, được đảm bảo thi hành bằng sức mạnh cưỡng chế của nhà nước thông qua hệ thống cơ quan thi hành án án dân sự.
Theo giáo trình luật tố tụng dân sự Việt Nam thì thẩm quyền dân sự của Tòa án là quyền xem xét giải quyết các vụ việc và quyền hạn ra các quyết 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com định khi xem xét giải quyết các vụ việc đó theo thủ tục tố tụng dân sự của Tòa án [14]. Thẩm quyền sơ thẩm dân sự của Tòa án là một khái niệm rộng được nghiên cứu và đề cập trong hệ thống pháp luật ở nhiều nước trên thế giới. Ở nước ta, thẩm quyền sơ thẩm dân sự của Tòa án được hiểu “là quyền xem xét thụ lý giải quyết các vụ việc dân sự của Tòa án và quyền hạn ra các quyết định khi xem xét giải quyết vụ việc đó theo thủ tục tố tụng sơ thẩm dân sự”[2]. Thẩm quyền sơ thẩm dân sự của Tòa án được tiếp cận dưới ba góc độ là thẩm quyền theo loại việc, thẩm quyền theo cấp và thẩm quyền theo lãnh thổ.
Trong đó, thẩm quyền sơ thẩm dân sự theo loại việc là nền tảng để xác định thẩm quyền sơ thẩm của Tòa án theo cấp và theo lãnh thổ. Luận văn không nghiên cứu về toàn bộ các vấn đề về thẩm quyền sơ thẩm dân sự của Tòa án mà chỉ tập trung triển khai nghiên cứu về một vấn đề của thẩm quyền sơ thẩm dân sự của Toà án là vấn đề đang có nhiều vướng mắc tại địa phương là thẩm quyền xét xử sơ thẩm các vụ án dân sự theo cấp Toà án. Sơ thẩm vụ án dân sự là cấp xét xử thứ nhất trong quá trình giải quyết một vụ án dân sự. Pháp luật tố tụng dân sự không đưa ra khái niệm về thẩm quyền xét xử sơ thẩm các vụ án dân sự của Toà án.
Tuy nhiên, dưới góc độ lý luận có thể đưa ra khái niệm về thẩm quyền xét xử sơ thẩm vụ án dân sự như sau: “Thẩm quyền xét xử sơ thẩm vụ án dân sự là thẩm quyền của Tòa án trong việc thụ lý, giải quyết lần đầu một vụ án dân sự theo thủ tục sơ thẩm”. Trên thế giới thì cách thức tổ chức hệ thống Tòa án có thể theo đơn vị hành chính lãnh thổ hoặc không theo đơn vị hành chính lãnh thổ. Điều này phụ thuộc vào truyền thống, lịch sử và ý chí của nhà lập pháp mỗi nước. Thông thường thẩm quyền xét xử sơ thẩm các vụ án dân sự theo cấp Toà án được xác định dựa trên dấu hiệu về tính chất phức tạp hay đơn giản của tranh chấp dân sự, điều kiện giải quyết vụ việc của các cấp Tòa án, tính khách quan trong việc giải quyết tranh chấp dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh, thương mại, lao động.
10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Ở nước ta hiện nay, trong hệ thống các cơ quan tư pháp thì Tòa án là cơ quan thực hiện quyền tư pháp chủ yếu. Tòa án thực hiện thẩm quyền của mình trong việc xét xử các vụ án hình sự, dân sự, hành chính và các việc khác theo quy định của pháp luật để bảo vệ pháp luật và đảm bảo công bằng xã hội. Trong các Tòa án chỉ có Tòa án nhân dân cấp huyện và Tòa án nhân dân cấp tỉnh là có thẩm quyền xét xử sơ thẩm các vụ án dân sự. Do vậy, việc phân định thẩm quyền xét xử sơ thẩm giữa Tòa án các cấp được thực hiện giữa Tòa án cấp tỉnh và Tòa án cấp huyện.
Kết quả nghiên cứu cho thấy, các giáo trình về luật tố tụng dân sự của các cơ sở đào tạo luật cũng chưa đưa ra một khái niệm cụ thể về thẩm quyền xét xử sơ thẩm các vụ án dân sự theo cấp Toà án. Tuy nhiên, về lý luận thì thẩm quyền xét xử sơ thẩm các vụ án dân sự không thể thuộc về Toà án cấp cao nhất trong hệ thống tổ chức Toà án, bởi vì như vậy sẽ tước đi của đương sự quyền kháng cáo phúc thẩm và quyền khiếu nại theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm.