Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Những công trình nghiên cứu trong nước đã công bố liên quan đến Luận án Trước khi Pháp lệnh Thanh tra 1990 được ban hành, có rất ít công trình nghiên cứu về thanh tra nói chung và thẩm quyền thanh tra nói riêng. Kể từ sau khi có Pháp lệnh, cùng với sự phát triển mạnh mẽ về tổ chức và hoạt động thanh tra cũng như những khó khăn, vướng mắc nảy sinh, các công trình nghiên cứu về thanh tra ngày càng nhiều, đặc biệt là từ khi thành lập Trung tâm nghiên cứu khoa học và thông tin Thanh tra được thành lập năm 1992 và sau đó là Viện Khoa học Thanh tra năm 2003. Theo số liệu thống kê của Thanh tra Chính phủ, từ năm 1993 đến nay, ngành Thanh tra Việt Nam đã nghiên cứu được 155 đề tài, trong đó có 4 đề tài độc lập cấp nhà nước, 80 đề tài cấp Bộ, 71 đề tài cấp cơ sở.
Các Bộ, ngành có 4 đề tài khoa học nghiên cứu về thanh tra của Bộ Khoa học Công nghệ (cũ), Bộ Công an, Tổng cục Du lịch. Những đề tài của các Bộ, ngành chủ yêu mang tính ứng dụng, tập trung nghiên cứu vào các nghiệp vụ cụ thể theo từng lĩnh vực chuyên ngành. - Các đề tài khoa học từ năm 1993 đến nay, do hầu hết những CB,CC công tác tại Thanh tra Chính phủ với sự tham gia của một số nhà khoa học về quản lý, pháp luật thực hiện, cho thấy có theo ba nhóm nội dung chủ yếu: - Nhóm một, nghiên cứu về lý luận, thể chế, tổ chức bộ máy ngành Thanh tra; - Nhóm hai, nghiên cứu những vấn đề đổi mới, giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động thanh tra trong các lĩnh vực: Thanh tra, giải quyết KNTC, PCTN; tiếp công dân…; - Nhóm ba, nghiên cứu những nội dung nghiệp vụ ứng dụng cụ thể phục vụ cho hoạt động quản lý trong nội bộ ngành Thanh tra. Có một số công trình tiêu biểu của nhóm một và nhóm hai như sau: Đề tài cấp Bộ: “Cơ sở lý luận và thực tiễn đổi mới tổ chức và hoạt động thanh tra trong điều kiện nền kinh tế nhiều thành phần ở Việt Nam” [28], do Vụ trưởng vụ Kinh tế 2, Phạm Văn Khanh làm Chủ nhiệm.
Đề tài đi sâu đề cập trong lĩnh vực tổ chức của ngành Thanh tra và những hoạt động chuyên môn cụ thể trước những diễn biến của nền kinh tế mới nhiều thành phần. Đề tài này không bàn đến vấn đề xác định, thực hiện, đổi mới thẩm quyền thanh tra, hoặc có những nội dung nghiên cứu về thẩm quyền thanh tra. Luận án Tiến sĩ Luật học của tác giả Phạm Tuấn Khải: “Cơ sở lý luận và thực tiễn của vấn đề đổi mới tổ chức và hoạt động Thanh tra ở Việt Nam” [25]. Đây có thể là Luận án tiến sĩ đầu tiên về lĩnh vực Thanh tra và đề cập khá toàn diện về tổ chức và hoạt động của Thanh tra kể từ khi thành lập.
Luận án tập trung làm rõ vị trí, vai trò của 1 công tác thanh tra trong QLHCNN. Luận án cũng chỉ ra những hạn chế vướng mắc trong tổ chức và hoạt động thanh tra đồng thời nêu ra một số giải pháp khắc phục. Tuy nhiên vấn đề thẩm quyền thanh tra mặc dù có đề cập đến, nhưng không đi sâu nghiên cứu trực tiếp. Đề tài độc lập cấp Nhà nước: “Hoàn thiện cơ chế thanh tra, kiểm tra, giám sát nhằm nâng cao hiệu lực QLNN” [46], do Tiến sĩ Trần Đức Lượng làm Chủ nhiệm.
Đề tài nghiên cứu một cách toàn diện các cơ chế thanh tra, kiểm tra, giám sát ở Việt Nam và tập trung phân định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn cũng như phương thức hoạt động của các cơ quan này. Những nội dung nghiên cứu về Thanh tra khá sâu sắc về vị trí, vai trò của Thanh tra trong QLHCNN; chức năng nhiệm vụ quyền hạn của Thanh tra…, trong đó cũng chỉ ra một số hạn chế, vướng mắc về quyền hạn của Thanh tra. Tuy nhiên, đề tài cũng chưa nghiên cứu toàn diện về thẩm quyền thanh tra để thấy được cơ sở lý luận xác định, thực hiện thẩm quyền thanh tra một cách khoa học nhất, bảo đảm hiệu lực của hoạt động thanh tra. Đề tài cấp Bộ trọng điểm: “Lịch sử và truyền thống ngành Thanh tra Việt Nam” [103], do Tiến sĩ Vũ Phạm Quyết Thắng làm Chủ nhiệm.
Đề tài đề cập đến một số nội dung sau: Một số vấn đề lý luận chung về lịch sử và truyền thống ngành Thanh tra Việt Nam; Những định hướng và quá trình phát triển mang tính truyền thống của ngành Thanh tra Việt Nam; Một số kết luận về lịch sử và truyền thống ngành Thanh tra và kiến nghị về đổi mới tổ chức và hoạt động thanh tra, về quyền hạn cho các tổ chức thanh tra, nghiên cứu sửa đổi bổ sung Luật Thanh tra. Mặc dù có nhắc đến một số khía cạnh về quyền hạn và nhiệm vụ thanh tra nhưng đề tài không trực tiếp nghiên cứu về thẩm quyền thanh tra trong lịch sử. Đề tài cấp Bộ trọng điểm: “Tư tưởng Hồ Chí Minh về công tác thanh tra”[102], do nguyên Tổng Thanh tra Chính phủ - Quách Lê Thanh làm Chủ nhiệm. Đề tài nghiên cứu nguồn gốc tư tưởng Hồ Chí Minh và nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh về công tác thanh tra và việc học tập, vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về công tác thanh tra, giải quyết KNTC, chống tham ô, lãng phí và yêu cầu đối với CB Thanh tra viên giai đoạn hiện nay.
Mặc dù không đề cập đến thẩm quyền thanh tra nhưng những quan điểm tư tưởng của Hồ Chí Minh về công tác thanh tra là những nền tảng hết sức quan trọng khi nghiên cứu các vấn đề về công tác thanh tra trong đó có thẩm quyền thanh tra. Đề tài cấp Bộ: “Việc thực hiện thẩm quyền giải quyết của Thủ trưởng các cơ quan nhà nước và trách nhiệm của các tổ chức Thanh tra nhà nước trong giải quyết khiếu nại hành chính” [45], do Thạc sĩ Phạm Văn Long làm Chủ nhiệm. Đề tài tập trung nghiên cứu mối quan hệ và sự phân công trách nhiệm giữa những người đứng đầu cơ quan QLHCNN, người có thẩm quyền ban hành quyết định giải quyết khiếu nại hành chính. Cơ quan Thanh tra nhà nước, theo quy định của pháp luật có trách nhiệm tham mưu giúp thủ trưởng cơ quan QLHCNN trong quá trình giải quyết các khiếu nại này.
Đây là mối quan hệ truyền thống và phù hợp với vị trí vai trò của cơ quan Thanh 1 tra trong QLHCNN, nhưng cũng đặt ra nhiều khó khăn, vướng mắc. Đặc biệt là cơ quan thanh tra chịu trách nhiệm chính trong cả quá trình thẩm tra, xác minh KNTC, nhưng lại hầu như không có thẩm quyền quyết định giải quyết. Mặc dù vậy thì tác giả cũng chưa nghiên cứu thấu đáo với cơ sở lý luận đầy đủ về vấn đề thẩm quyền nói chung và thẩm quyền của cơ quan thanh tra. Từ đó, tác giả cũng chỉ đưa ra được các giải pháp mang tính chất tạm thời để xử lý khó khăn vướng mắc trong mối quan hệ giữa thủ trưởng cơ quan QLHCNN với cơ quan thanh tra trong giải quyết khiếu nại hành chính.
Đề tài cấp Bộ: “Một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả công tác chống tham nhũng của các cơ quan thanh tra nhà nước theo Luật Phòng chống tham nhũng” [44], do Tiến sĩ Trần Ngọc Liêm làm Chủ nhiệm. Đề tài nghiên cứu cơ sở khoa học về vị trí, vai trò và trách nhiệm của các cơ quan thanh tra nhà nước trong PCTN. Thực trạng và hiệu quả công tác PCTN của các cơ quan thanh tra trong thời gian vừa qua và đề ra phương hướng và một số giải pháp nâng cao hiệu quả công tác PCTN của các cơ quan thanh tra nhà nước. Mặc dù không trực tiếp nghiên cứu về thẩm quyền thanh tra nhưng những nội dung nghiên cứu về cơ sở khoa học về vị trí, vai trò và trách nhiệm của cơ quan thanh tra là những nội dung đáng quan tâm, liên quan nhiều đến thẩm quyền thanh tra sẽ được Luận án tiếp tục nghiên cứu làm rõ.
Đề tài độc lập cấp Nhà nước: “Luận cứ khoa học cho việc xây dựng chiến lược phòng ngừa và nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng chống tham nhũng ở Việt Nam cho đến năm 2020” [2], do Tiến sĩ Mai Quốc Bình làm Chủ nhiệm. Mặc dù đề tài nghiên cứu về lĩnh vực PCTN, nhưng những vấn đề liên quan đến cơ quan thanh tra vốn được coi là một trong những cơ quan có chức năng PCTN cũng được quan tâm nghiên cứu nhiều hơn. Đề tài cũng chỉ ra những hạn chế về quyền hạn của thanh tra trong công tác này và kiến nghị một số giải pháp khắc phục. Tuy nhiên nội dung về thẩm quyền thanh tra chỉ nêu và kiến nghị mà chưa được lý giải cặn kẽ về phương diện khoa học, chứng minh trên thực tiễn về sự cần thiết phải tăng thẩm quyền cho thanh tra.
Đề tài cấp Bộ: “Đổi mới tổ chức và hoạt động của ngành Thanh tra trong cơ chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa - luận cứ khoa học cho việc sửa đổi Luật Thanh tra và hoàn thiện pháp luật về Thanh tra” [106] , do nguyên Tổng Thanh tra Trần Văn Truyền làm Chủ nhiệm. Đề tài gồm những nội dung sau: Khái quát về vị trí, vai trò, chức năng, nhiệm vụ của ngành Thanh tra qua hơn 60 năm xây dựng và trưởng thành, đánh giá tổ chức và hoạt động thanh tra qua từng thời kỳ phát triển để hoàn thiện lý luận về công tác thanh tra; làm rõ yêu cầu đối với tổ chức và hoạt động của ngành Thanh tra, xác định vị trí, vai trò, chức năng, nhiệm vụ của ngành Thanh tra trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng XHCN; đánh giá thực trạng tổ chức và hoạt động của ngành Thanh tra trên các lĩnh vực hoạt động; Đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao vị trí, vai trò của ngành Thanh tra; nâng cao hiệu lực hiệu quả hoạt 1 động thanh tra; xác định mô hình tổ chức ngành Thanh tra phù hợp với điều kiện phát triển kinh tế thị trường định hướng XHCN. Đề tài này đi đến kết luận là phải sửa đổi Luật Thanh tra theo hướng phân cấp, phân quyền; khẳng định phải có hai loại hình thanh tra trong hệ thống thanh tra Việt Nam là thanh tra nhà nước và thanh tra chuyên ngành, lĩnh vực. Đề tài này không có nội dung chuyên sâu về thẩm quyền thanh tra.
Đề tài độc lập cấp Nhà nước: “Khiếu nại, Tố cáo hành chính - cơ sở lý luận, thực trạng và giải pháp” [11], do Tiến sĩ Lê Tiến Hào làm Chủ nhiệm.