Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THẨM QUYỀN ĐIỀU TRA CỦA CƠ QUAN ĐIỀU TRA VIỆN KIỂM SÁT NHÂN DÂN 1. KHÁI NIỆM THẨM QUYỀN ĐIỀU TRA CỦA CƠ QUAN ĐIỀU TRA - VIỆN KIỂM SÁT NHÂN DÂN 1. Thẩm quyền điều tra Điều tra là hoạt động có mục đích khám phá sự thật khách quan phục vụ nhu cầu của con người. Trong lĩnh vực phòng, chống tội phạm, điều tra là hoạt động khám phá, phát hiện tội phạm.
Hoạt động điều tra được nhìn nhận và quy định khác nhau ở các quốc gia phụ thuộc vào quan điểm chính trị, chính sách hình sự, trình độ và cách thức tổ chức bộ máy phòng, chống tội phạm ở từng nước. Pháp luật hình sự của các nước trên thế giới cũng có nhiều quan điểm khác nhau về khái niệm điều tra, tuy nhiên, đặc điểm chung của các quan điểm đó là nêu bật được nội dung bản chất của hoạt động điều tra là hoạt động phát hiện, thu thập, củng cố, ghi nhận, thu giữ những thông tin của vụ án. Ở Việt Nam, điều tra được coi là một giai đoạn của tố tụng hình sự (TTHS), có nhiệm vụ điều tra thu thập chứng cứ, chứng minh mọi tình tiết của vụ án, làm rõ tội phạm và hành vi phạm tội của bị can cũng như vấn đề khác có liên quan. Kết quả điều tra là cơ sở để VKS quyết định truy tố bị can trước Tòa án hoặc đình chỉ vụ án, cũng trên cơ sở kết quả điều tra, tòa án mở phiên tòa thẩm định các chứng cứ đã thu thập làm cơ sở cho việc ra bản án và các quyết định của tòa án.
Nói cách khác, CQĐT có chức năng điều tra làm rõ vụ án phục vụ cho việc truy tố và xét xử trong TTHS. Để thực hiện chức năng này, nhà nước hình thành hệ thống các CQĐT với mục đích bảo đảm hoạt động điều tra nhanh chóng và chính xác. Khi đã hình thành hệ thống các CQĐT thì việc phân định thẩm quyền điều tra là đòi hỏi tất yếu. Việc phân định thẩm quyền điều tra không những xác định phạm vi thẩm quyền của từng CQĐT 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com mà còn tránh sự chồng chéo về thẩm quyền hoặc bỏ lọt vụ việc mà không có CQĐT nào tiến hành.
Theo Từ điển Tiếng Việt, thẩm quyền điều tra nói chung là quyền xem xét để kết luận và định đoạt một vấn đề theo pháp luật (như thẩm quyền xét xử của Tòa án. Như vậy, hiểu theo nghĩa rộng thì thẩm quyền là quyền được thực hiện những hành vi và ra quyết định pháp lý nhất định của chủ thể theo quy định của pháp luật. Nói cách khác, thẩm quyền là quyền hạn của một cơ quan, một tổ chức hoặc một cá nhân được làm một việc hoặc một loại công việc trong phạm vi pháp luật cho phép, phạm vi đó là giới hạn của thẩm quyền. Trong lĩnh vực TTHS, sự phân định thẩm quyền được thiết lập giữa các cơ quan tố tụng và người tiến hành tố tụng.
Từ góc độ TTHS thì thẩm quyền được hiểu là tổng hợp các quyền và nghĩa vụ thực hiện các hành vi tố tụng và ra quyết định tố tụng của cơ quan, tổ chức cá nhân được pháp luật TTHS quy định. Cũng theo Từ điển Tiếng Việt thì điều tra là những hành động "tìm hiểu, xem xét để biết rõ sự thật". Như vậy, thẩm quyền điều tra trong tố tụng hình sự là tổng hợp các quyền và nghĩa vụ tìm hiểu hành vi phạm tội, làm rõ những chứng cứ xác định có tội, chứng cứ xác định vô tội, những tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự của bị can, bị cáo, xác định hậu quả phạm tội. Để thực hiện các biện pháp bảo đảm bồi thường, tìm ra nguyên nhân và điều kiện phạm tội, lập hồ sơ đề nghị truy tố, yêu cầu các cơ quan, tổ chức hữu quan áp dụng các biện pháp phòng ngừa.
Khái niệm thẩm quyền điều tra của Cơ quan điều tra Viện kiểm sát nhân dân Sau khi VKSND được thành lập vào năm 1960, ngày 16.1962, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã thông qua Pháp lệnh tổ chức VKSNDTC. Tại Điều 5 của Pháp lệnh quy định về bộ máy làm việc của VKSNDTC đã quy định rõ: VKSNDTC gồm 8 đơn vị, trong đó có Vụ Điều tra thẩm cứu có thẩm quyền điều tra những vụ án mà CQĐT không đảm bảo khách quan và kể từ đó 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cho đến nay, theo quy định của pháp luật thì trong cơ cấu, tổ chức bộ máy của VKSND luôn có CQĐT có thẩm quyền điều tra vụ án hình sự. Cơ quan điều tra thuộc VKSND là một thành phần trong hệ thống các cơ quan chuyên trách điều tra tội phạm ở nước ta. Theo quy định tại khoản 3 Điều 110 BLTTHS 2003: "Cơ quan điều tra của Viện kiểm sát nhân dân tối cao điều tra một số loại tội xâm phạm hoạt động tư pháp mà người phạm tội là cán bộ thuộc các cơ quan tư pháp" [33].
Cùng với các CQĐT trong lực lượng Công an nhân dân và Quân đội nhân dân, CQĐT của VKSND cũng là lực lượng tiên phong trong đấu tranh phòng, chống tội phạm. Nếu hoạt động của CQĐT trong lực lượng Công an nhân dân nhằm mục tiêu bảo đảm, giữ vững an ninh chính trị, trật tự, an toàn xã hội, bảo về tính mạng, tài sản, các quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, thì hoạt động của CQĐT VKSND lại nhằm giúp cho việc thực hiện tốt chức năng của ngành Kiểm sát là: Thực hành quyền công tố và kiểm sát các hoạt động tư pháp góp phần bảo đảm cho pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất theo Điều 107 Hiến pháp hiện hành. Từ năm 1960 đến năm 1978, hoạt động điều tra của VKSND được thực hiện ở cả ba cấp: Trung ương, cấp tỉnh và cấp huyện. Giai đoạn này tuy chưa có lực lượng điều tra chuyên trách nhưng công tác điều tra của VKS đã đạt được những thành tích nổi bật.
Ngay từ giai đoạn đầu khi mới thành lập ngành Kiểm sát, hoạt động điều tra của VKS đã thể hiện rõ vị trí quan trọng trong công tác đấu tranh phòng chống tội phạm. Sau khi BLTTHS đầu tiên của nước ta được ban hành năm 1988, ngày 04.1989, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã ban hành Pháp lệnh tổ chức điều tra hình sự, ngay tại Điều 1 của Pháp lệnh này đã quy định rõ: CQĐT của VKSND là một trong hệ thống các CQĐT của nước ta. Giai đoạn này CQĐT VKSND được tổ chức ở hai cấp: Cục điều tra của VKSNDTC (được thành lập trên cơ sở Vụ điều tra thẩm cứu) và có 36 phòng điều tra đặt ở các VKS cấp 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tỉnh, thành phố. VKS quân sự có Phòng điều tra và 18 Ban điều tra thuộc VKS quân sự cấp quân khu.
Ở giai đoạn này, CQĐT VKSND đã phát huy và thể hiện rất tốt vai trò của mình trong công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm, đã phát hiện, điều tra, xử lý được một số vụ án đặc biệt nghiêm trọng, góp phần củng cố lòng tin của nhân dân vào các cơ quan bảo vệ pháp luật. Chỉ tính từ năm 1992 đến năm 1996 CQĐT VKSND hai cấp đã tiếp nhận 2.978 tin báo, tố giác tội phạm; trong đó có 1.520 tin có nội dung về xâm phạm hoạt động tư pháp, 460 tin có nội dung về xâm phạm quyền tự do dân chủ của nhân dân; CQĐT VKSND đã khởi tố 559 vụ/1.042 bị can, đã xử lý nhiều vụ án nghiêm trọng, phức tạp được dư luận quan tâm như: Vụ dùng nhục hình và làm sai lệch hồ sơ vụ án xảy ra tại Công an thành phố Hạ Long, tỉnh Quảng Ninh; vụ tha người trái pháp luật và nhận hối lộ xảy ra tại Công an tỉnh Vĩnh Long; vụ bắt giữ người trái pháp luật xảy ra tại Công an huyện Hà Trung, Thanh Hóa. Ở giai đoạn này, vai trò của CQĐT VKSND được thể hiện rất rõ nét thông qua hoạt động điều tra có hiệu quả, với kết quả điều tra trên, CQĐT VKSND đã góp phần làm trong sạch đội ngũ cán bộ tư pháp, hạn chế tình trạng bỏ lọt tội phạm và làm oan người vô tội, ngoài ra còn khẳng định được vị trí quan trọng và không thể thay đổi của CQĐT VKSND trong hệ thống các CQĐT ở nước ta. Từ năm 2003 cho đến nay (sau khi BLTTHS năm 2003 có hiệu lực cùng với Luật tổ chức VKSND năm 2002 và Pháp lệnh Tổ chức điều tra hình sự năm 2004 (được sửa đổi, bổ sung năm 2006 và 2009) thì CQĐT của VKS chỉ tổ chức ở VKSNDTC.
So với quy định của BLTTHS năm 1988 thì cơ cấu, tổ chức của CQĐT VKSND đã thu hẹp hơn rất nhiều, tuy nhiên CQĐT VKSND vẫn khẳng định được vị trí của mình trong công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm cũng như vai trò quan trọng trong công cuộc cải cách tư pháp, hướng đến một nền tư pháp trong sạch vững mạnh. Đặc biệt là trong những 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com năm gần đây, số lượng, chất lượng điều tra ngày càng được nâng lên, các vụ án đều được giải quyết đúng thời hạn, không để xảy ra oan sai hay bỏ lọt tội phạm, trong đó đã phát hiện, khởi tố và đề nghị truy tố được nhiều vụ án có tính chất phức tạp như vụ Ngô Thanh Phong cùng 2 bị can khác phạm tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ, do sử dụng tiền tang vật của vụ án để gửi ngân hàng thu lợi hơn 1,2 tỷ đồng xảy ra ở Tiền Giang; vụ Nguyễn Hồng Đông, Ma Đình Chinh phạm tội nhận hối lộ. Ngoài ra, CQĐT VKSND đã ban hành 150 kiến nghị đến các cơ quan hữu quan yêu cầu ngăn ngừa và khắc phục những vi phạm của các cơ quan tư pháp [26, tr. Thông qua các hoạt động thực tiễn từ khi thành lập cho đến nay, có thể thấy CQĐT của VKSNDTC đã khẳng định được ví trí, vai trò đặc biệt quan trọng trong công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm cũng như trong công cuộc xây dựng nền tư pháp trong sạch, vững mạnh với tinh thần của Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/06/2005 của Bộ Chính trị: "Tăng cường trách nhiệm công tố trong hoạt động điều tra; gắn công tố với hoạt động điều tra" [12].