Tổng quan nghiên cứu

Thực trạng sức khỏe tâm thần học đường đang là thách thức nghiêm trọng đối với hệ thống giáo dục hiện đại. Theo thống kê của Tổ chức Y tế Thế giới, có khoảng 10% đến 20% trẻ em và thanh thiếu niên trên toàn cầu gặp phải các vấn đề về sức khỏe tâm thần. Tại Việt Nam, các khảo sát thực tế tại các trường phổ thông chỉ ra tỷ lệ học sinh có biểu hiện rối loạn tâm lý học đường lên tới 9,03%, trong đó rối loạn cảm xúc chiếm 5,01% và rối loạn hành vi chiếm 2,42%. Đặc biệt, lứa tuổi trung học cơ sở từ 13 đến 15 tuổi là giai đoạn dậy thì có sự phát triển nhảy vọt nhưng thiếu cân bằng về thể chất lẫn tâm sinh lý, dễ dẫn đến các sang chấn tâm lý và bạo lực học đường phức tạp.

Trước yêu cầu từ Thông tư 31/2017/TT-BGDĐT của Bộ Giáo dục và Đào tạo về việc hướng dẫn công tác tư vấn tâm lý trong trường phổ thông, giáo viên trung học cơ sở đóng vai trò là lực lượng then chốt trực tiếp phát hiện và hỗ trợ học sinh. Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Tâm lý học lâm sàng trẻ em và vị thành niên của tác giả Trần Thị Thanh Tâm, dưới sự hướng dẫn của PGS. Trần Thành Nam tại Trường Đại học Giáo dục – Đại học Quốc gia Hà Nội, được thực hiện nhằm khảo sát toàn diện thái độ của giáo viên đối với chương trình huấn luyện nâng cao hiểu biết về sức khỏe tâm thần học đường. Nghiên cứu được triển khai trên quy mô 345 giáo viên tại 64 trường trung học cơ sở thuộc 17 tỉnh, thành phố trên cả nước vào năm 2020. Kết quả nghiên cứu tạo tiền đề thực tiễn để chuẩn hóa chương trình tập huấn 3 ngày, nâng cao năng lực sàng lọc sớm các khó khăn tâm lý cho hơn 80% học sinh phổ thông.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng mô hình cấu trúc thái độ 3 thành phần cổ điển của Smith (1942), bao gồm: Nhận thức (Cognition), Xúc cảm - tình cảm (Affect) và Hành vi (Behavior). Khung lý thuyết này khẳng định thái độ của người giáo viên là một thể thống nhất giữa sự hiểu biết về các dấu hiệu rối loạn tâm thần, cảm xúc sẵn sàng đồng hành và hành động can thiệp hỗ trợ học sinh. Bên cạnh đó, đề tài kết hợp lý thuyết về 4 cơ chế hình thành thái độ của Vorwerg và Hiebsch (Bắt chước, Đồng nhất hóa, Giảng dạy, Chỉ dẫn) cùng thang đo 4 thuộc tính thái độ của Benesch gồm Hướng, Mức độ, Cường độ và Ý nghĩa.

Các khái niệm nòng cốt được thao tác hóa chặt chẽ trong luận văn bao gồm: Sức khỏe tâm thần theo định nghĩa mở rộng của WHO (trạng thái thoải mái, tự chủ và nhận thức rõ tiềm năng bản thân), Sức khỏe tâm thần học đường (sự thích ứng tâm lý tích cực trong môi trường giáo dục) và Chương trình huấn luyện nâng cao hiểu biết sức khỏe tâm thần học đường. Đề tài lấy mô hình chương trình chuẩn hóa quốc tế The Guide (Mental Health & High School Curriculum Guide) gồm 6 module bài học chuyên sâu làm khung tham chiếu thực nghiệm để đánh giá mức độ tiếp nhận của giáo viên.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp thuận tiện với cỡ mẫu 345 giáo viên trung học cơ sở đang trực tiếp công tác tại 64 trường học trên địa bàn 17 tỉnh, thành phố đại diện cho cả 3 miền Bắc, Trung, Nam, bao gồm đầy đủ các khu vực địa bàn thành thị, nông thôn, bán đô thị và miền núi. Khách thể nghiên cứu đa dạng về độ tuổi, giới tính, trình độ chuyên môn và số năm kinh nghiệm giảng dạy.

Phương pháp thu thập dữ liệu chính là điều tra bằng bảng hỏi định lượng theo thang đo Likert 5 mức độ, tích hợp phân tích hệ thống văn bản pháp quy như Thông tư 31/2017/TT-BGDĐT và Thông tư 12/2011/TT-BGDĐT. Toàn bộ dữ liệu khảo sát được xử lý và làm sạch bằng phần mềm thống kê chuyên dụng SPSS phiên bản 23.0. Các kỹ thuật thống kê được áp dụng gồm kiểm định độ tin cậy thang đo qua hệ số Cronbach's Alpha, thống kê mô tả (Điểm trung bình Mean, Độ lệch chuẩn SD), kiểm định sai biệt Independent Samples t-test, ANOVA và phân tích hệ số tương quan Pearson. Việc lựa chọn phương pháp phân tích định lượng trên phần mềm SPSS 23.0 giúp bảo đảm tính khách quan, xác định chuẩn xác mối liên hệ giữa các biến số nhân khẩu học với thái độ tiếp nhận chương trình của giáo viên trong giai đoạn nghiên cứu 2018 - 2020.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực tiễn mang lại 4 phát hiện nổi bật về thái độ của giáo viên trung học cơ sở đối với chương trình huấn luyện sức khỏe tâm thần học đường:

Thứ nhất, mức độ nhận thức về tính cấp thiết của chương trình đạt tỷ lệ đồng thuận rất cao. Có 92,5% giáo viên khẳng định việc tham gia các khóa đào tạo nâng cao hiểu biết về sức khỏe tâm thần học đường là vô cùng cần thiết cho hoạt động giảng dạy và chủ nhiệm lớp hàng ngày.

Thứ hai, cảm xúc của giáo viên khi tiếp cận chương trình thể hiện trạng thái tích cực rõ nét. Hơn 86,4% giáo viên tham gia khảo sát bày tỏ sự hào hứng, vinh dự và sẵn lòng tham gia khi nhà trường hoặc các tổ chức giáo dục gửi lời mời tham dự các khóa tập huấn chuyên sâu.

Thứ ba, mức độ sẵn sàng hành vi đối với từng nội dung trong 6 module của chương trình The Guide đạt mức cao vượt bậc, với 88,2% giáo viên cam kết chủ động học tập. Trong đó, nội dung về nhận diện triệu chứng rối loạn tâm thần phổ biến và kỹ năng tìm kiếm sự trợ giúp chuyên môn thu hút mức độ quan tâm cao nhất.

Thứ tư, có sự tương quan thuận có ý nghĩa thống kê giữa thâm niên công tác, trình độ đào tạo với mức độ nhận thức. Nhóm giáo viên có trên 5 năm kinh nghiệm hoặc từng tiếp cận công tác kiêm nhiệm tư vấn có điểm đánh giá nhận thức và kỹ năng phản ứng cao hơn 15,3% so với nhóm giáo viên trẻ mới ra trường chưa từng qua bồi dưỡng tâm lý.

Thảo luận kết quả

Thái độ tích cực của giáo viên bắt nguồn từ nhu cầu thực tiễn cấp bách trong bối cảnh học sinh trung học cơ sở đối mặt với nhiều áp lực học tập, biến đổi tâm sinh lý lứa tuổi 13 đến 15 và sự gia tăng của các vụ việc bạo lực học đường nghiêm trọng. Giáo viên nhận thấy nếu thiếu hụt kiến thức chuyên môn, họ sẽ gặp lúng túng trong việc xử lý các tình huống khủng hoảng cảm xúc của học sinh.

Kết quả này hoàn toàn tương đồng với các nghiên cứu triển khai chương trình The Guide tại Canada, Malawi và Campuchia, khi việc trang bị kiến thức chuẩn hóa giúp tăng tỷ lệ nhận biết dấu hiệu tâm bệnh và giảm đáng kể thái độ kỳ thị đối với rối loạn tâm thần. Đồng thời, nghiên cứu củng cố tính thực tiễn của mô hình can thiệp Nối kết (RECAP thích ứng với 35 bài học) từng triển khai tại Việt Nam. Về mặt trình bày dữ liệu khoa học, các chỉ số này có thể được mô hình hóa trực quan qua biểu đồ cột so sánh tỷ lệ phần trăm mức độ sẵn sàng tham gia từng module và bảng ma trận tương quan Pearson thể hiện mối liên hệ chặt chẽ giữa nhận thức lợi ích với mức độ hiểu biết sức khỏe tâm thần của đội ngũ nhà giáo.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực chứng, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp chiến lược nhằm tối ưu hóa công tác chăm sóc sức khỏe tâm thần trong trường học:

Thứ nhất, chuẩn hóa và đưa chương trình huấn luyện The Guide vào kế hoạch bồi dưỡng thường xuyên của ngành giáo dục. Đơn vị chủ trì là Bộ Giáo dục và Đào tạo phối hợp với các trường đại học sư phạm, tổ chức khóa đào tạo tập trung trong thời lượng 3 ngày (gồm 2 ngày trang bị lý thuyết nền tảng và 1 ngày thực hành phương pháp sư phạm). Mục tiêu đạt 100% giáo viên cốt cán tại các trường trung học cơ sở hoàn thành chứng chỉ tập huấn trong giai đoạn 2021 - 2023.

Thứ hai, kiện toàn Tổ tư vấn tâm lý học đường chuyên trách theo đúng quy định tại Điều 8 Thông tư 31/2017/TT-BGDĐT. Ban giám hiệu các trường trung học cơ sở cần bố trí tối thiểu 01 phòng tư vấn tâm lý bảo đảm tính riêng tư, phân công giáo viên kiêm nhiệm có chuyên môn, hướng tới mục tiêu sàng lọc và hỗ trợ sớm cho 100% học sinh có dấu hiệu rối loạn cảm xúc hoặc hành vi. Thời gian triển khai định kỳ ngay từ đầu mỗi năm học.

Thứ ba, đa dạng hóa hình thức truyền thông giáo dục sức khỏe tâm thần thông qua các hoạt động ngoại khóa, câu lạc bộ kỹ năng sống và tích hợp vào các tiết sinh hoạt lớp. Đoàn Thanh niên, Đội Thiếu niên Tiền phong và giáo viên chủ nhiệm chịu trách nhiệm thực hiện liên tục trong 6 tháng đầu năm học, phấn đấu giảm ít nhất 30% mức độ kỳ thị của học sinh đối với bạn bè gặp khó khăn tâm lý.

Thứ tư, thiết lập mạng lưới liên kết y tế học đường đa tầng giữa các cơ sở giáo dục với các bệnh viện chuyên khoa và trung tâm tham vấn tâm lý cộng đồng. Sở Giáo dục và Đào tạo phối hợp cùng Sở Y tế các địa phương xây dựng quy trình chuyển tuyến can thiệp khẩn cấp, bảo đảm các trường hợp học sinh có nguy cơ tự hại hoặc trầm cảm nặng được tiếp cận bác sĩ chuyên khoa trong vòng 24 giờ.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn sâu sắc cho 4 nhóm đối tượng chính:

Nhóm cán bộ quản lý giáo dục và chuyên viên hoạch định chính sách: Sử dụng nguồn số liệu thực chứng từ 345 giáo viên trên 17 tỉnh thành để xây dựng khung bồi dưỡng nghiệp vụ tư vấn tâm lý học đường chuẩn hóa, đáp ứng toàn diện các tiêu chí pháp lý của Thông tư 31/2017/TT-BGDĐT.

Nhóm ban giám hiệu và giáo viên các trường trung học cơ sở: Nắm vững cấu trúc 6 module chương trình The Guide, từ đó chủ động xây dựng kế hoạch nhận diện sớm các biến đổi tâm lý bất thường ở học sinh lứa tuổi 13 đến 15, nâng cao hiệu quả quản trị lớp học và phòng ngừa bạo lực học đường.

Nhóm chuyên viên tâm lý học đường và nhân viên công tác xã hội: Ứng dụng hệ thống thang đo thái độ và quy trình can thiệp tâm lý lâm sàng trẻ em để thiết kế các buổi tập huấn chuyên đề, xây dựng cẩm nang sơ cứu tâm lý ban đầu cho giáo viên và phụ huynh.

Nhóm học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Tâm lý học, Giáo dục học: Kế thừa cơ sở lý luận về cấu trúc thái độ 3 thành phần, phương pháp chọn mẫu phân tầng và quy trình xử lý dữ liệu SPSS 23.0 làm tài liệu tham khảo cho các công trình nghiên cứu mở rộng trong tương lai.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao việc nâng cao hiểu biết về sức khỏe tâm thần cho giáo viên trung học cơ sở lại đặc biệt cấp thiết? Học sinh trung học cơ sở ở độ tuổi 13 đến 15 trải qua giai đoạn dậy thì với nhiều xáo trộn tâm sinh lý mạnh mẽ. Thống kê cho thấy khoảng 10% đến 20% thanh thiếu niên gặp các rối loạn tâm lý. Giáo viên là người gắn bó hàng ngày, giữ vai trò tuyến đầu trong việc phát hiện sớm và hỗ trợ kịp thời, ngăn chặn các hệ lụy nghiêm trọng như bạo lực hay trầm cảm học đường.

Khung chương trình huấn luyện The Guide trong luận văn có cấu trúc và thời lượng ra sao? Chương trình The Guide gồm 3 phần chính: Cập nhật kiến thức cho giáo viên, Đánh giá học sinh và 6 module bài giảng chuyên biệt. Chương trình có thể tổ chức giảng dạy ngoại khóa trong 6 tuần (mỗi tuần 1 module 60 phút) hoặc triển khai dưới dạng khóa tập huấn tập trung kéo dài 3 ngày gồm 2 ngày lý thuyết và 1 ngày thực hành phương pháp.

Kết quả nghiên cứu phản ánh mức độ sẵn sàng tham gia tập huấn của giáo viên như thế nào? Dữ liệu khảo sát từ 345 giáo viên tại 64 trường trung học cơ sở cho thấy thái độ tiếp nhận rất tích cực. Có 92,5% giáo viên nhận thức rõ tính cấp thiết của chương trình và 88,2% sẵn sàng tham gia đầy đủ các module huấn luyện để trang bị kỹ năng nhận diện và can thiệp tâm lý học sinh.

Thông tư 31/2017/TT-BGDĐT có vai trò định hướng thế nào đối với đề tài nghiên cứu? Thông tư 31/2017/TT-BGDĐT ngày 18/12/2017 quy định rõ việc thành lập Tổ tư vấn tâm lý trong trường phổ thông và chuẩn hóa chứng chỉ nghiệp vụ cho giáo viên kiêm nhiệm. Luận văn cung cấp bằng chứng thực nghiệm giá trị, hỗ trợ trực tiếp việc thiết kế nội dung bồi dưỡng đáp ứng đúng yêu cầu pháp lý của Bộ Giáo dục và Đào tạo.

Những rào cản chính nào ảnh hưởng đến việc tham gia chương trình huấn luyện của giáo viên? Rào cản lớn nhất là quỹ thời gian hạn hẹp do áp lực giảng dạy chuyên môn và các đợt thi cử. Do đó, nghiên cứu khuyến nghị nên bố trí lịch tập huấn vào các đợt sinh hoạt chuyên môn hè hoặc đầu năm học, đồng thời bảo đảm đầy đủ kinh phí và tài liệu hướng dẫn nhằm duy trì tỷ lệ tham gia trên 95%.

Kết luận

Luận văn thạc sĩ Tâm lý học của tác giả Trần Thị Thanh Tâm đã giải quyết trọn vẹn các mục tiêu nghiên cứu thông qua 5 kết luận cốt lõi:

  1. Khẳng định 92,5% giáo viên trung học cơ sở nhận thức sâu sắc về tầm quan trọng của việc nâng cao hiểu biết sức khỏe tâm thần học đường.
  2. Cung cấp bộ dữ liệu thực chứng quy mô lớn từ 345 giáo viên tại 64 trường học thuộc 17 tỉnh, thành phố trên cả nước.
  3. Chứng minh mức độ sẵn sàng hành vi cao với 88,2% giáo viên cam kết tham gia vào các module chuẩn hóa của chương trình The Guide.
  4. Xây dựng khung lý luận vững chắc về cấu trúc thái độ 3 thành phần (Nhận thức, Xúc cảm, Hành vi) trong bối cảnh tâm lý học đường Việt Nam.
  5. Đề xuất lộ trình tập huấn 3 ngày khả thi, gắn liền với việc hiện thực hóa các quy định của Thông tư 31/2017/TT-BGDĐT.

Đóng góp lớn nhất của công trình là cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn vững chắc cho việc thích ứng các chương trình chăm sóc sức khỏe tâm thần chuẩn quốc tế vào trường học Việt Nam. Các nhà quản lý giáo dục và ban giám hiệu nhà trường cần nhanh chóng tham khảo, triển khai ứng dụng mô hình đào tạo này ngay trong các năm học tới để xây dựng một môi trường học đường an toàn, lành mạnh và phát triển toàn diện cho học sinh.