CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ TẠO HỨNG THÚ HỌC TẬP CHO HỌC SINH TRUNG BÌNH VÀ YẾU 1. Quá trình dạy học 1. Khái niệm, cấu trúc, nhiệm vụ và bản chất của quá trình dạy học 1. Khái niệm quá trình dạy học Theo Bách khoa Giáo dục học – Maxcơva: “Dạy học là quá trình hoạt động hai mặt của thầy giáo (dạy) và học sinh (học) nhằm thực hiện các mục đích dạy học.
Nhiệm vụ dạy học trong nhà trường không chỉ đảm bảo một trình độ học vấn nhất định mà còn góp phần hình thành nhân cách con người”. Từ đó ta có thể rút ra định nghĩa về quá trình dạy học như sau: Quá trình dạy học là quá trình đan xen, tương tác qua lại giữa hoạt động dạy của GV và hoạt động học của HS. Trong đó người GV đóng vai trò chỉ đạo, hướng dẫn, tổ chức giúp HS chủ động, tích cực, tự giác thực hiện các hoạt động nhằm chiếm lĩnh những kiến thức, kĩ năng của nhiệm vụ dạy học nhờ vào các phương tiện dạy học trong khoảng không gian và thời gian xác định. Cấu trúc quá trình dạy học [8], [9] Quá trình dạy học gồm nhiều thành tố cơ bản [8]: Hoạt động dạy, hoạt động học, mục đích dạy học, nội dung dạy học, PPDH, phương tiện dạy học, tổ chức dạy học, đánh giá kết quả.
Các thành tố có mối liên hệ với nhau tạo thành cấu trúc xác định, trong đó hoạt động dạy và hoạt động học là hai thành tố cơ bản. Mục tiêu dạy học: là kết quả đạt được sau khi kết thúc quá trình dạy học phải phù hợp và thỏa mãn nhu cầu, điều kiện xã hội (mục tiêu chung) cũng như nhu cầu học tập của cá nhân người học (mục tiêu cá nhân). Nội dung dạy học: đối tượng được lĩnh hội bởi HS. Phương pháp dạy học: hoạt động của GV trong chỉ đạo, tổ chức các hoạt động học tập nhằm giúp HS chủ động lĩnh hội các nội dung dạy học, mục tiêu dạy học đã đề ra.
Phương tiện dạy học: các sự vật, hiện tượng đóng vai trò là công cụ hay điều kiện để người dạy tác động đến đối tượng dạy học nhằm đạt tới mục tiêu dạy học. Đánh giá kết quả: là công cụ để đánh giá chất lượng dạy của GV và chất lượng học của HS. 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Mối liên hệ giữa các thành tố cơ bản để tạo thành cấu trúc của quá trình dạy học được trình bày theo sơ đồ hình 1. MÔI TRƯỜNG GIÁO DỤC CỦA NHÀ TRƯỜNG HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC Nhu Mục tiêu DH Kết cầu quả xã Nội dung DH Phương pháp DH dạy hội học Phương tiện DH Tổ chức DH Đánh giá KQ MÔI TRƯỜNG KINH TẾ – XÃ HỘI – VĂN HÓA – KHOA HỌC Hình 1.
Mối liên hệ giữa các thành tố cơ bản để tạo thành cấu trúc của quá trình dạy học 1. Nhiệm vụ của quá trình dạy học – Hình thành kĩ năng, kĩ xảo cho HS: hình thành các kĩ năng cần thiết cho HS như giải bài tập, tìm kiếm tài liệu… – Hình thành phẩm chất cho HS: giáo dục, hình thành thế giới quan, quan niệm đạo đức, hành vi ứng xử, phẩm chất cho HS trong cuộc sống hằng ngày. – Phát triển năng lực cho HS: năng lực nhận thức, năng lực tự học, năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề, năng lực tìm tòi sáng tạo… 1. Bản chất của quá trình dạy học – Cơ sở xác định bản chất của quá trình dạy học: + Mối quan hệ giữa hoạt động nhận thức có tính chất lịch sử xã hội loài người (thể hiện ở các hoạt động nghiên cứu của các nhà khoa học) với hoạt động dạy học.
+ Mối quan hệ giữa dạy và học, giữa GV và HS Quá trình dạy học là quá trình tác động qua lại giữa GV và HS. Xét cho cùng thì mọi tác động của GV đến HS đều nhằm thúc đẩy mối quan hệ giữa HS và tài 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com liệu học tập, tức là thúc đẩy hoạt động nhận thức thông qua tài liệu học tập của HS. Kết quả dạy phản ánh tập trung ở kết quả nhận thức tài liệu học tập của HS. – Bản chất của quá trình dạy học: + Bản chất của quá trình dạy học là quá trình nhận thức của HS: nhận thức là sự phản ánh thế giới khách quan vào não người – đó là sự phản ánh tâm lý của con người bắt đầu từ cảm giác đến tư duy, tưởng tượng.
Sự học tập của HS cũng là quá trình như vậy. Quá trình học tập của HS cũng diễn ra theo công thức của V.Lênin về quá trình nhận thức: “Từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng, từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn, đó là con đường biện chứng của nhận thức chân lý, nhận thức hiện thực khách quan”. + Quá trình nhận thức của HS là quá trình nhận thức mang tính độc đáo: thể hiện ở chỗ, mặc dù cũng là quá trình nhận thức, nhưng sự nhận thức của HS lại nằm trong môi trường sư phạm với sự điều khiển của GV. Đây là điểm khác nhau cơ bản giữa hoạt động nhận thức của HS với hoạt động nhận thức có tính lịch sử của con người.
Từ đó, muốn giúp HS nhận thức tốt tài liệu học tập thì GV cần phải biết điều khiển mối quan hệ giữa hoạt động chủ đạo của GV và hoạt động chủ động, tích cực của HS và điều khiển các mối quan hệ diễn ra trong quá trình dạy học. Chủ thể, đối tượng và động lực của quá trình dạy học 1. Chủ thể, đối tượng của quá trình dạy học Quá trình dạy học luôn có hai chủ thể đó là GV và HS. Trong đó GV thực hiện hoạt động truyền thụ kiến thức; HS hoạt động đón nhận, chiếm lĩnh và biến nó thành vốn hiểu biết của mình để tiếp tục hoạt động trong nhận thức và thực tiễn.
Vì vậy HS cũng chính là đối tượng của quá trình dạy học. Động lực của quá trình dạy học Động lực được hình thành khi xuất hiện mâu thuẫn bên trong và mâu thuẫn bên ngoài. Điều kiện để mâu thuẫn trở thành động lực: – Mâu thuẫn nảy sinh phù hợp với nội dung bài học, phải được HS chú ý và cảm thấy khó khăn nhất định trong nhận thức để từ đó có nhu cầu giải quyết khó khăn nhằm hoàn thành nhiệm vụ đề ra. – Mâu thuẫn phải vừa sức với HS tức với nỗ lực cao nhất về trí tuệ và thể lực thì có thể giải quyết được mâu thuẫn đó.
Ý thức được mâu thuẫn, kích thích được sự hứng thú, mong muốn giải quyết mâu thuẫn ở HS. 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Mối quan hệ giữa dạy và học Sơ đồ mối liên hệ giữa dạy và học: Học sinh Giáo viên Phương pháp dạy học Nội dung dạy học DẠY HỌC Truyền đạt Lĩnh hội Điều khiển Tự điều khiển Hình 1. Sơ đồ mối liên hệ giữa dạy và học 1.
Những yếu tố góp phần nâng cao kết quả học tập của học sinh 1. Hình thành động cơ, hứng thú học tập cho học sinh [10], [12], [14] – Động cơ học tập: là những nhân tố kích thích, thúc đẩy tính tích cực học tập ở HS nhằm đạt kết quả nhận thức và hình thành phát triển nhân cách. – Biện pháp để tạo động cơ cho HS: phải biết cách điều khiển, tổ chức hoạt động học tập để HS chiếm lĩnh kiến thức, giúp HS hiểu rằng học là để có kiến thức, làm người có phẩm chất, đạo đức tốt. Luôn gần gũi, nắm vững tâm lý lứa tuổi, nhu cầu, khát vọng của HS, khuyến khích để HS có sự nỗ lực lớn, quyết tâm trong quá trình dạy học và luôn là điểm dựa đáng tin cậy và tấm gương tốt để HS noi theo.
– Mối quan hệ giữa động cơ học tập và hứng thú học tập: động cơ học tập đúng sẽ tạo ra hứng thú, nhờ có hứng thú mà động cơ ngày càng mạnh mẽ. Sự kết hợp giữa động cơ đúng đắn và hứng thú bền vững sẽ giúp HS tiếp thu tri thức một cách tốt nhất. – Một số biện pháp tạo hứng thú: Gây hứng thú bằng cái mới, lạ; Gây hứng thú bằng sự phong phú đa dạng, luôn thay đổi; 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Gây hứng thú bằng sự bất ngờ, ngạc nhiên; Gây hứng thú bằng tính chất phức tạp, có vấn đề của kiến thức; Gây hứng thú bằng sự bí ẩn, bí mật, kích thích tính tò mò; Gây hứng thú bằng những hình ảnh tưởng tượng đến kết quả; Gây hứng thú bằng sự thỏa mãn nhu cầu, đem lại cảm giác dễ chịu, thú vị. Một số phương pháp dạy học tích cực [16], [19], [21] 1.
Phương pháp dạy học nêu vấn đề – Khái niệm: Là PPDH đưa HS vào chính sự tìm tòi có hiệu quả của các nhà khoa học, tức là chuyển hoá sự tìm tòi thành phẩm chất của cá thể học sinh theo con đường tựa như con đường mà loài người đã theo để khám phá, kiếm tìm và đã vật chất hoá các phát minh, phát kiến. Đặc trưng của DH nêu vấn đề thể hiện ở hai yếu tố thành phần: tình huống có vấn đề và giả thuyết để giải quyết vấn đề. – Cách tổ chức: + GV chuẩn bị kỹ kế hoạch bài giảng. + Đưa tình huống có kịch tính để kích thích thu hút sự chú ý của HS tới vấn đề đặt ra.
+ GV đưa ra các giả thuyết hoặc lôi cuốn HS tự đưa ra các giả thuyết dưới sự gợi ý của GV, hướng dẫn HS chứng minh, bổ sung hoặc bác bỏ giả thuyết. + GV tổ chức thành các nhóm nhỏ để cùng nhau tìm tòi, chứng minh. – Ưu điểm: + Cho phép các HS phát triển các phương thức tiếp cận của chính họ. + Khuyến khích óc sáng tạo, say mê khoa học của HS.
+ Thông qua việc chứng minh hay bác bỏ giả thuyết, GV làm cho HS hiểu rằng đó chính là con đường tất yếu của sự tìm tòi khám phá. – Nhược điểm: + Khó đánh giá sự tham gia của từng cá nhân. + Thiếu kiến thức hay kỹ năng có thể cản trở công việc của cả lớp. Phương pháp dạy học theo nhóm – Khái niệm Dạy học nhóm là một hình thức xã hội của dạy học, trong đó HS của một lớp học được chia thành các nhóm nhỏ trong khoảng thời gian giới hạn, mỗi nhóm tự 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com lực hoàn thành các nhiệm vụ học tập trên cơ sở phân công và hợp tác làm việc.
Kết quả làm việc của nhóm sau đó được trình bày và đánh giá trước toàn lớp.