CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ THU HÚT VỐN ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI VÀO KHU KINH TẾ 1. Cơ sở lý luận về Khu kinh tế và đầu tư trực tiếp nước ngoài 1. Khái niệm Khu kinh tế Theo Nghị định Chính phủ số 29/2008 NĐ-CP ngày 14/03/2008 khu kinh tế là khu vực có không gian kinh tế riêng biệt với môi trường đầu tư và kinh doanh đặc biệt thuận lợi cho các nhà đầu tư, có ranh giới địa lý xác định, được thành lập theo điều kiện, trình tự và thủ tục quy định. Theo như Nghị định trên một khu kinh tế phải có diện tích tối thiểu 10000 ha, có vị trí địa lý thuận lợi cho phát triển kinh tế khu vực (có cảng biển nước sâu và nằm gần sân bay), kết nối thuận lợi với các trục giao thông huyết mạch của quốc gia và quốc tế, dễ kiểm soát và giao lưu thuận tiện trong nước và nước ngoài, có điều kiện thuận lợi và nguồn nhân lực để đầu tư và phát triển kết cấu hạ tầng kỹ thuật.
Do các điều kiện như vậy nên hầu hết tất cả các Khu kinh tế hiện nay của Việt Nam đều ở ven biển. [1] Khu kinh tế mở (hay KKT) có nội hàm rộng hơn, là khu vực kinh doanh thuận lợi và bình đẳng bao gồm: các khu chức năng, các công trình hạ tầng xã hội, các công trình dịch vụ và tiện ích công cộng, được thành lập với các chính sách ưu đãi, khuyến khích, ổn định lâu dài và cơ chế quản lý thông thoáng tạo điều kiện thuận lợi cho các nhà đầu tư nước ngoài an tâm đầu tư, phát triển sản xuất kinh doanh hàng hóa, dịch vụ. Phân loại Khu kinh tế Khu kinh tế được diễn đạt dưới nhiều tên gọi, theo cách hiểu của nhiều quốc gia, theo tưng thời kỳ khác nhau. Theo World Bank phân loại các khu kinh tế theo mục tiêu, diện tích, vị trí đặc thù hoạt động thị trường.com/vi/Khukinhte(VietNam) 5 Khu tự do mậu dịch: còn được biết đến với tên gọi khác là khu thương mại tự do, thường có diện tích nhỏ được rào chắn hay cách ly và miễn thuế, cung cấp các dịch vụ lưu kho, bảo quản và hoạt động phân phối hỗ trợ hoạt động thương mại, gom chuyển hàng hóa, các khu này thường nằm tại các cửa khẩu như sân bay, bến cảng.
Mục đích thiết lập các khu vực này là để thu hút ngày càng nhiều hàng hóa lưu thông ở khu vực này, thúc đẩy việc trao đổi hàng hóa, dịch vụ chuyển khẩu quá cảnh,…cũng như các ngành nghề phục vụ thương mại. Đặc điểm chung cả khu vực này là đưa ra sự ưu đãi tiện lợi, tiện lợi của mậu dịch tự do miễn thuế, nhưng không cung cấp cho hoạt động sản xuất công nghiệp Khu chế xuất : Khu chế xuất là khu công nghiệp chuyên sản xuất hàng xuất khẩu, cung ứng dịch vụ cho sản xuất hàng xuất khẩu và hoạt động xuất khẩu. Đối với mô hình khu chế xuất truyền thống, toàn bộ khu vực dành riêng cho các doanh nghiệp hoạt động theo hướng xuất khẩu được cấp phép bởi chính quyền. Ngược lại khu chế xuất hỗn hợp được chia thành các khu vực dành cho mọi ngành nghề và khu vực dành riêng cho doanh nghiệp định hướng xuất khẩu.
Khu chế xuất được sử dụng như một công cụ để xây dựng nền kinh tế hướng ngoại, với định hướng ưu tiên phải tạo sản phẩm có sức cạnh tranh thế giới cho xuất khẩu nên công nghệ sản xuất tại đây thường cao hơn trong các khu công nghiệp. Khu đơn xưởng (Khu chế xuất một nhà máy): là mô hình duy nhất mà nhận các khuyến khích và ưu đãi cho từng doanh nghiệp chứ không quan tâm đến địa điểm. Nó có nghĩa là những nhà máy hoặc doanh nghiệp trực thuộc một ngành công nghiệp nhất định sẽ nhận được những khuyến khích và ưu đãi đặc biệt dù nó ở nơi nào trong đất nước. Cung cấp các khuyến khích và ưu đãi cho từng doanh nghiệp chứ không quan tâm đến địa điểm.
Mục tiêu của khu vực này là khuyến khích một ngành nghề kinh doanh, sản xuất nào đó mà quốc gia muốn ưu tiên phát triển Khu doanh nghiệp: được thành lập nhằm mục đích làm tái sinh lại các khu vực thành thị hoặc nông thôn nghèo nàn thông qua cung cấp các khuyến khích về thuế và trợ cấp tài chính. Những khu vực này chủ yếu là ở các quốc gia Hoa Kỳ, Pháp và Anh Trên thực tế cho thấy, các loại hình khu kinh tế đã thay đổi phát triển không ngừng. Không chỉ gia tăng về số lượng mà ngày càng phong phú về hình thức và 6 phức tạp hơn về nội dung. Từ những khu đơn thuần mang tính thương mại đã phát sinh thêm các hoạt động sản xuất và kinh doanh tổng hợp.
Các khu kinh tế ngày càng mở rộng sự tự do theo hướng chung của thế giới. Từ những chính sách ban đầu trong chính sách thương mại và chế biến xuất khẩu, bó gọn trong lĩnh vực kinh tế, các chính sách ưu đãi được mở rộng sang lĩnh vực sản xuất kinh doanh, xã hội. Các ưu đãi và quyền tự chủ, quản lý của các khu kinh tế ngày càng được mở rộng và nâng cao theo hướng giảm sự quản lý, điều tiết của nhà nước, tăng mức độ cạnh tranh và phát triển mối quan hệ kinh tế thị trường ở quốc gia, khu vực và quốc tế. Vai trò của Khu kinh tế - Khu kinh tế là những cửa mở lớn thu hút nguồn lực bên ngoài và tạo ra những điểm tăng trưởng nổi bật lan tỏa ra toàn bộ nền kinh tế.
KKT được thành lập nhằm mục đích khơi dậy nguồn lực sản xuất tại chỗ và thu hút nguồn lực sản xuất bên ngoài. Bên cạnh đó KKT là hạt nhân và là động lực phát triển kinh tế xã hội ở quy mô vùng trong chiến lược phát triển quốc gia. Ở quy mô vùng, các KKT tạo ra hiệu ứng lan tỏa, do vậy việc phát triển có quy hoạch các KKT giúp cho sự phát triển đồng đều nền kinh tế theo lãnh thổ. - Xây dựng và phát triển các khu kinh tế là điều kiện cần thiết để thu hút các nguồn vốn đầu tư Xây dựng và phát triển các khu kinh tế là điều kiện để thu hút các nguồn vốn đầu tư nhằm khai thác có hiệu quả các nguồn lực cho phát triển kinh tế - xã hội.
Đây là một hình thức để huy động nguồn lực, động viên các nguồn vốn trong nước, ngoài nước, tiết kiệm trong dân cư vào sản xuất kinh doanh để thúc đẩy tăng trưởng và phát triển kinh tế. Đặc biệt, ở những địa phương có khả năng tích lũy từ nội bộ thấp thì nguồn vốn thu hút được thông qua các dự án đầu tư không chỉ đơn thuần là nguồn lực bổ sung mà còn được coi là điều kiện để tạo ra “cú huých” từ bên ngoài, phá vỡ “vòng luẩn quẩn của đói nghèo”. - Phát triển các khu kinh tế là điều kiện để giải quyết việc làm và đào tạo nguồn nhân lực 7 Tăng quy mô hoạt động của các doanh nghiệp hiện có hoặc thành lập các doanh nghiệp mới trong các khu kinh tế sẽ giải quyết việc làm cho người lao động. Hơn nữa, đi theo các dự án là sự phát triển các ngành dịch vụ và gia công trong các lĩnh vực bổ trợ như dịch vụ ăn uống, vận tải, cung ứng vật liệu xây dựng, cho thuê nhà ở,…Đây là điều kiện tốt để giải quyết việc làm, tăng thu nhập, thực hiện chuyển dịch cơ cấu lao động.
Thông qua yêu cầu đáp ứng nhân lực cho các dự án đầu tư, người lao động sẽ có cơ hội được đào tạo nghề, học hỏi, tiếp thu khoa học – công nghệ, rèn luyện kỹ năng, kỹ thuật lao động và năng lực tổ chức quản lý doanh nghiệp. Chính nguồn lực này góp phần quan trọng để rút ngắn khoảng cách tụt hậu mà trước hết là tụt hậu về kinh tế và công nghệ. - Xây dựng các khu kinh tế là điều kiện để thúc đẩy quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa Thu hút lao động từ nông nghiệp vào công nghiệp và dịch vụ sẽ làm giảm tỷ trọng lao động nông nghiệp, tăng tỷ trọng lao động công nghiệp và dịch vụ trong tổng số lao động của tỉnh (và do đó của cả nước). Đi theo sự chuyển dịch cơ cấu lao động là sự biến đổi cơ cấu giá trị trong GDP cũng theo hướng giảm tỷ trọng giá trị sản phẩm nông nghiệp, tăng tỷ trọng giá trị sản phẩm công nghiệp và dịch vụ.
Mặt khác, cơ cấu vùng cũng được đổi mới do hình thành những khu đô thị hay thị trấn gắn liền với các khu kinh tế, đồng thời hệ thống kết cấu hạ tầng được mở rộng và hoàn thiện tạo thuận lợi cho việc giao lưu với các vùng khác trong và ngoài tỉnh, tác động đến cơ cấu hàng hóa xuất ra và nhập vào tỉnh. Thông qua quá trình đầu tư sẽ làm xuất hiện nhiều ngành nghề mới có trình độ công nghệ và năng suất lao động cao phát triển mạnh, đồng thời chính quá trình ấy sẽ tạo ra một xu thế ngược lại, một số ngành nghề có sức cạnh tranh kém sẽ phát triển chậm lại, thậm chí bị mai một và triệt tiêu. - Phát triển các khu kinh tế là điều kiện để mở rộng thị trường và thúc đẩy xuất khẩu 8 Xuất khẩu là yếu tố quan trọng của tăng trưởng và cân bằng cán cân thương mại của mỗi nước cũng như của từng địa phương, thông qua xuất khẩu, lợi thế so sánh của từng địa phương sẽ được khai thác có hiệu quả hơn. Trong quá trình toàn cầu hóa hiện nay, dù doanh nghiệp có khả năng sản xuất với mức chi phí thấp cũng vẫn gặp khó khăn trong việc thâm nhập thị trường, nhất là thị trường thế giới.
Thông qua liên doanh, liên kết đầu tư, nhất là với các công ty xuyên quốc gia nắm được thị phần lớn là điều kiện tốt nhất để phát huy những lợi thế so sánh của mỗi quốc gia và của mỗi địa phương, nhanh chóng khẳng định được thương hiệu, vì các công ty xuyên quốc gia có vị thế và uy tín lớn trong hệ thống sản xuất và thương mại quốc tế. Đây là điều kiện để đẩy nhanh quá trình hội nhập kinh tế quốc tế, tham gia vào quá trình phân công lao động quốc tế của cả nước cũng như của từng doanh nghiệp.
