Luận án tiến sĩ kinh tế thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài trong chuyển dịch cơ cấu kinh tế ở vùng kinh tế trọng điểm bắc bộ

Luận án tiến sĩ phân tích vai trò của vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài trong chuyển dịch cơ cấu kinh tế vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ.

• Tác giả: Phạm Đức Minh
• Người hướng dẫn: PGS,TS. Phạm Quốc Trung
• Trường học: Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kinh tế Chính trị
• Đề tài: Thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài trong chuyển dịch cơ cấu kinh tế ở vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN THU HÚT VỐN ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI TRONG CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ Ở VÙNG KINH TẾ TRỌNG ĐIỂM BẮC BỘ
• 1.1. Các nghiên cứu của nước ngoài liên quan tới luận án
• 1.2. Các nghiên cứu trong nước có liên quan tới luận án
• 1.3. Đánh giá khái quát kết quả các công trình đã công bố và vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu trong luận án
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ THU HÚT VỐN ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI TRONG CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ Ở VÙNG KINH TẾ TRỌNG ĐIỂM
• 2.1. Bản chất và vai trò của thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài trong chuyển dịch cơ cấu kinh tế ở vùng kinh tế trọng điểm
• 2.2. Các yếu tố ảnh hưởng và tiêu chí đánh giá thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài trong chuyển dịch cơ cấu kinh tế ở vùng kinh tế trọng điểm
• 2.3. Kinh nghiệm và bài học từ nước ngoài về thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài trong chuyển dịch cơ cấu kinh tế đối với vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG THU HÚT VỐN ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI TRONG CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ Ở VÙNG KINH TẾ TRỌNG ĐIỂM BẮC BỘ
• 3.1. Tiềm năng, lợi thế và khó khăn, thách thức đối với thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài trong chuyển dịch cơ cấu kinh tế ở vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ
• 3.2. Thực trạng thu hút và tác động của vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài trong chuyển dịch cơ cấu kinh tế ở vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ
• 3.3. Đánh giá thực trạng về thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài trong chuyển dịch cơ cấu kinh tế ở vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ
• 4. CHƯƠNG 4: ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP THU HÚT VỐN ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI TRONG CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ Ở VÙNG KINH TẾ TRỌNG ĐIỂM BẮC BỘ
• 4.1. Định hướng thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài trong chuyển dịch cơ cấu kinh tế ở vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ
• 4.2. Giải pháp và kiến nghị nhằm thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài trong chuyển dịch cơ cấu kinh tế ở vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ đến năm 2020 và tầm nhìn đến năm 2030
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tăng cường thu hút FDI

Tăng cường thu hút FDI là một trong những chiến lược quan trọng để thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế tại vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ. Luận án nhấn mạnh vai trò của đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) trong việc bổ sung nguồn vốn, nâng cao công nghệ và tạo việc làm. Phát triển kinh tế của vùng phụ thuộc lớn vào việc thu hút và sử dụng hiệu quả nguồn vốn FDI. Các chính sách thu hút FDI cần được cải thiện để tạo môi trường đầu tư hấp dẫn, thu hút các nhà đầu tư nước ngoài.

1.1. Vai trò của FDI trong chuyển dịch cơ cấu kinh tế

FDI đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế tại vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ. Nguồn vốn FDI giúp tăng cường đầu tư vào các ngành công nghiệp và dịch vụ, từ đó thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Luận án chỉ ra rằng, FDI không chỉ bổ sung nguồn vốn mà còn mang lại công nghệ tiên tiến và kinh nghiệm quản lý, góp phần nâng cao năng suất lao động và hiệu quả kinh tế.

1.2. Chính sách thu hút FDI

Các chính sách thu hút FDI cần được cải cách để tạo môi trường đầu tư thuận lợi. Luận án đề xuất việc cải thiện cơ chế pháp lý, giảm thiểu rủi ro và tăng cường minh bạch trong quản lý đầu tư. Hợp tác quốc tế cũng là yếu tố quan trọng để thu hút các nhà đầu tư nước ngoài, đặc biệt là từ các quốc gia có nền kinh tế phát triển.

II. Chuyển dịch cơ cấu kinh tế

Chuyển dịch cơ cấu kinh tế là quá trình chuyển đổi từ nền kinh tế nông nghiệp sang công nghiệp và dịch vụ. Tại vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ, quá trình này được thúc đẩy mạnh mẽ nhờ nguồn vốn FDI. Luận án phân tích tác động của FDI đến việc chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế, đặc biệt là sự phát triển của các ngành công nghiệp và dịch vụ. Phát triển bền vững là mục tiêu quan trọng trong quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế.

2.1. Tác động của FDI đến cơ cấu ngành kinh tế

FDI có tác động mạnh mẽ đến chuyển dịch cơ cấu kinh tế tại vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ. Nguồn vốn FDI tập trung vào các ngành công nghiệp và dịch vụ, giúp tăng tỷ trọng của các ngành này trong GDP. Luận án chỉ ra rằng, các dự án FDI lớn đã góp phần thúc đẩy sự phát triển của các khu công nghiệp và khu đô thị, tạo ra nhiều việc làm và nâng cao thu nhập cho người dân.

2.2. Phát triển bền vững

Phát triển bền vững là mục tiêu quan trọng trong quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế. Luận án nhấn mạnh sự cần thiết của việc cân bằng giữa tăng trưởng kinh tế và bảo vệ môi trường. Các dự án FDI cần được đánh giá kỹ lưỡng về tác động môi trường và xã hội để đảm bảo sự phát triển bền vững của vùng.

III. Vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ

Vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ là một trong những khu vực kinh tế quan trọng nhất của Việt Nam. Với vị trí chiến lược, nguồn nhân lực dồi dào và cơ sở hạ tầng phát triển, vùng này có nhiều tiềm năng thu hút đầu tư nước ngoài. Luận án phân tích các lợi thế và thách thức của vùng trong việc thu hút FDI, đồng thời đề xuất các giải pháp để tận dụng tối đa các cơ hội đầu tư.

3.1. Lợi thế của vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ

Vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ có nhiều lợi thế trong việc thu hút FDI, bao gồm vị trí địa lý chiến lược, cơ sở hạ tầng phát triển và nguồn nhân lực chất lượng cao. Luận án chỉ ra rằng, các yếu tố này tạo điều kiện thuận lợi cho các nhà đầu tư nước ngoài, đặc biệt là trong các ngành công nghiệp và dịch vụ.

3.2. Thách thức và giải pháp

Mặc dù có nhiều lợi thế, vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ cũng đối mặt với nhiều thách thức trong việc thu hút FDI. Luận án đề xuất các giải pháp như cải thiện môi trường đầu tư, tăng cường hợp tác quốc tế và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực để vượt qua các thách thức này.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công trình nghiên cứu "Thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài trong chuyển dịch cơ cấu kinh tế ở vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ" do nghiên cứu sinh Phạm Đức Minh thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Phạm Quốc Trung (Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, Chuyên ngành Kinh tế chính trị, Mã số: 62 31 01 02, năm 2016) là một khảo cứu lý luận và thực tiễn chuyên sâu. Luận án đặt trong bối cảnh Việt Nam đẩy mạnh tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa (CNH, HĐH) và hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng, với mục tiêu chiến lược đưa đất nước cơ bản trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) mà luận án giải quyết xuất phát từ thực trạng các công trình trước đây (như Mai Ngọc Cường, 2002; Lê Du Phong và Nguyễn Thành Độ, 1999; Nguyễn Quang Thái, 2004) chủ yếu tiếp cận chuyển dịch cơ cấu kinh tế (CDCCKT) ở bình diện quốc gia hoặc phân tích FDI đơn thuần dưới góc độ bổ sung nguồn vốn. Rất ít công trình làm rõ cơ chế tác động đa chiều của FDI tới tái cấu trúc kinh tế không gian tại một vùng kinh tế động lực cụ thể sau các mốc thay đổi địa giới hành chính quan trọng. Luận án giải quyết trực tiếp khoảng trống này thông qua hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết tường minh:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Bản chất, tiêu chí và cơ chế tác động của thu hút dòng vốn FDI đến chuyển dịch cơ cấu kinh tế tại một vùng kinh tế trọng điểm (VKTTĐ) diễn ra như thế nào dưới lăng kính kinh tế chính trị?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Thực trạng thu hút FDI tại Vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ (VKTTĐBB) giai đoạn 2000–2014 đã tác động cụ thể ra sao đến cơ cấu ngành, cơ cấu thành phần kinh tế và cơ cấu lao động của 7 tỉnh/thành phố?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Những điểm nghẽn thể chế, nghịch lý chuỗi giá trị và xung đột phát triển bền vững nào đang kìm hãm hiệu quả lan tỏa của FDI, và giải pháp đột phá nào cho giai đoạn đến năm 2020, tầm nhìn 2030?

Hệ thống giả thuyết nghiên cứu bao gồm:

• Giả thuyết 1 (H1): FDI đóng vai trò là "cú huých" ngoại sinh quyết định tốc độ công nghiệp hóa và hiện đại hóa cơ cấu ngành kinh tế của VKTTĐBB thông qua tích tụ tư bản và mở rộng năng lực sản xuất.
• Giả thuyết 2 (H2): Sự chuyển dịch cơ cấu do FDI dẫn dắt tại VKTTĐBB mang tính phi đối xứng, chủ yếu tập trung vào khâu lắp ráp thâm dụng lao động, tạo ra liên kết ngược (backward linkages) yếu và hiệu ứng lan tỏa công nghệ hạn chế đối với khu vực doanh nghiệp nội địa.
• Giả thuyết 3 (H3): Nếu không có sự can thiệp thể chế định hướng chọn lọc, dòng vốn FDI sẽ gia tăng nguy cơ ô nhiễm môi trường, chuyển giá và làm trầm trọng thêm khoảng cách phân bổ nguồn lực liên tỉnh.

Khung lý thuyết của công trình tích hợp mô hình OLI và Lý thuyết Lộ trình Phát triển Đầu tư (IDP) của John Dunning, mô hình tăng trưởng Harrod-Domar ($G = S / ICOR$), kết hợp với học thuyết tái sản xuất và phân công lao động xã hội của Chủ nghĩa Mác.

Phạm vi nghiên cứu bao quát không gian 7 tỉnh, thành phố trực thuộc VKTTĐBB (Hà Nội, Hải Phòng, Quảng Ninh, Hải Dương, Hưng Yên, Bắc Ninh, Vĩnh Phúc) theo Nghị quyết số 15/2008/NQ-QH của Quốc hội, trong khung thời gian phân tích thực chứng từ 2000 đến 2014, định hướng chiến lược đến 2020 và tầm nhìn 2030.

---

Literature Review và Positioning

Luận án đã thực hiện tổng quan có hệ thống các luồng tư tưởng kinh tế quốc tế và trong nước về FDI và cơ cấu kinh tế:

                            TIẾN TRÌNH LÝ THUYẾT VỀ FDI & CDCCKT
Trường phái Tân Cổ điển / Chiết trung   Trường phái Tác động Lan tỏa (Spillovers)  Kinh tế chính trị Mác-xít
• MacDougall (1960): Chênh lệch tỷ      • Caves (1974), Blomstrom & Wolff (1994):  • C. Mác: Tái sản xuất xã hội,
  suất sinh lời biên giữa 2 quốc gia.     Lan tỏa công nghệ, hội tụ năng suất.       chuyển hóa GTTD thành LN bình quân.
• Dunning (1980, 1988): Khung OLI       • Đối lập: Aitken & Harrison (1999),       • V.I. Lenin: Chính sách Kinh tế
  (Lợi thế Sở hữu - Địa điểm - Nội vi)    Kokko (1994): Tác động chèn lấn            Mới (NEP), KT nhiều thành phần.
  và Lộ trình phát triển đầu tư (IDP).    (crowding-out), liên kết ngược yếu.

Luồng nghiên cứu quốc tế khởi nguồn từ mô hình luân chuyển tư bản của MacDougall (1960), giả định thế giới hai quốc gia nơi dòng vốn dịch chuyển từ nơi thừa vốn, tỷ suất sinh lời thấp sang nơi thiếu vốn, tỷ suất sinh lời cao nhằm tối ưu hóa phúc lợi toàn cầu.

John Dunning (1980, 1988) đã khắc phục các hạn chế của trường phái cổ điển bằng "Lý thuyết chiết trung" (Khung OLI - Ownership, Locational, Internalisation advantages) và Lý thuyết Lộ trình Phát triển Đầu tư (Investment Development Path - IDP). Dunning chỉ ra rằng lợi thế địa điểm ($L$) tạo ra lực "kéo", trong khi lợi thế sở hữu ($O$) và nội vi hóa ($I$) tạo ra lực "đẩy", quyết định dòng chảy FDI theo 5 giai đoạn phát triển của nước tiếp nhận.

Trong phân tích tác động lan tỏa (spillover effects) của FDI đối với tái cấu trúc ngành, luận án chỉ rõ cuộc tranh luận học thuật gay gắt giữa hai luồng quan điểm:

1. Quan điểm lạc quan về hiệu ứng lan tỏa dương: Caves (1974) nghiên cứu ngành chế tác tại Úc, chứng minh sự hiện diện của FDI thúc đẩy năng suất doanh nghiệp nội địa. Blomstrom và Wolff (1994) củng cố nhận định này khi chỉ ra sự hội tụ năng suất giữa doanh nghiệp địa phương và các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FIEs) tại Mexico.
2. Quan điểm phản biện về hiệu ứng chèn lấn (crowding-out): Aitken và Harrison (1999) khi kiểm định dữ liệu thực nghiệm tại Venezuela giai đoạn 1975–1989 đã chứng minh FDI có tác động âm lên năng suất của các doanh nghiệp thuần nội địa, bởi các FIEs thu hút hết lao động chất lượng cao và chiếm lĩnh thị phần. Kokko (1994) tại Mexico chứng minh hiệu ứng lan tỏa không tự động diễn ra; ở các ngành mà khoảng cách công nghệ quá lớn hoặc FIEs chiếm độc quyền, hiệu ứng lan tỏa công nghệ bằng không.

Bên cạnh đó, các nghiên cứu của Cohen (1975) tại Hàn Quốc, Đài Loan, Singapore và Riedel (1975) tại Đài Loan, cùng với Kellar (1973), Subrahmanian và Pillai (1979) tại Ấn Độ, Newfarmer và Marsh (1981) tại ngành điện tử Brazil đều chỉ ra rằng FIEs có xu hướng nhập khẩu nguyên liệu đầu vào từ mạng lưới liên kết của công ty mẹ vượt trội hơn hẳn việc mua sắm từ nhà cung ứng nội địa.

Tại Việt Nam, các công trình của Lê Xuân Bá và Nguyễn Thị Tuệ Anh (2006), Nguyễn Phú Tụ và Huỳnh Công Minh (2010), Lê Quốc Hội (2011) đã kiểm định tác động của FDI đối với tăng trưởng bằng các mô hình kinh tế lượng (OLS, TSLS, GMM). Đáng chú ý, Lê Quốc Hội (2011) xác nhận tại ngành chế biến Việt Nam, lan tỏa công nghệ theo chiều dọc là dương nhưng lan tỏa theo chiều ngang lại mang giá trị âm.

Định vị của luận án: Kế thừa các kết quả thực chứng trên, tác giả Phạm Đức Minh định vị công trình nghiên cứu tại giao điểm giữa Kinh tế chính trị học Mác-xít và Kinh tế học không gian hiện đại (Paul Krugman, Michael Porter). Luận án không chỉ nhìn nhận FDI thuần túy như một nguồn vốn tài chính ($I$), mà xem FDI là một quan hệ sản xuất - kinh tế phức hợp mang tính thể chế, có khả năng tái cấu trúc lực lượng sản xuất và làm thay đổi sâu sắc cơ cấu ngành, cơ cấu lãnh thổ tại vùng kinh tế đầu tàu Bắc Bộ.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đã mở rộng và làm sâu sắc thêm các khung lý thuyết kinh điển khi áp dụng vào thực tiễn một nền kinh tế chuyển đổi định hướng xã hội chủ nghĩa:

                            MÔ HÌNH HÓA ĐÓNG GÓP LÝ THUYẾT
[Học thuyết Mác - Lênin]        [Lý thuyết IDP & OLI]          [Mô hình Harrod - Domar]
Phân công lao động xã hội;      Gắn 5 giai đoạn hấp thụ FDI    Động hóa mối quan hệ:
Tái sản xuất mở rộng;           với quy hoạch vùng động lực;   G = S / ICOR, phản ánh
Chuyển hóa GTTD thành LN        Định vị lực "Kéo" (L) và        hiệu quả thâm dụng vốn
bình quân giữa các ngành.       lực "Đẩy" (O, I) cấp địa phương. trong tái cấu trúc ngành.

1. Vận dụng sáng tạo học thuyết Mác-xít về phân công lao động và tái sản xuất xã hội: Luận án chứng minh nhận định:

   "cơ cấu chuyển hóa giá trị thặng dư thành lợi nhuận bình quân, sự cạnh tranh trong nội bộ và các ngành sẽ dẫn tới sự dịch chuyển các nguồn lực đầu tư (tư bản) vào các ngành theo quan hệ cung cầu và việc tối đa hóa lợi nhuận"

   Từ đó, tác giả chỉ ra rằng dòng vốn FDI khi thâm nhập vào VKTTĐBB đã thúc đẩy quá trình dịch chuyển tư bản và phân công lại lao động xã hội từ khu vực có năng suất lao động và giá trị gia tăng ($VA$) thấp (nông - lâm - thủy sản) sang khu vực có năng suất và $VA$ cao hơn (công nghiệp - xây dựng và dịch vụ).

2. Bản địa hóa mô hình Lộ trình Phát triển Đầu tư (IDP) của John Dunning: Luận án cụ thể hóa lý thuyết IDP vào cấp độ tiểu vùng quốc gia, chứng minh rằng khả năng hấp thụ FDI của một vùng kinh tế phụ thuộc vào việc phát triển trước hệ thống hạ tầng cứng (giao thông, điện, cảng biển) và hạ tầng mềm (kỹ năng lao động, thể chế). Nếu địa phương không chủ động chuẩn bị các yếu tố này, FDI sẽ chỉ dừng lại ở giai đoạn khai thác tài nguyên và gia công thô.

3. Chuẩn hóa hệ thống mệnh đề lý thuyết (Propositions):

   • Mệnh đề 1 ($P_1$): Quy mô và tốc độ thu hút FDI tỷ lệ thuận với mức độ dịch chuyển tỷ trọng GDP công nghiệp trong giai đoạn đầu CNH, nhưng tỷ lệ nghịch với tốc độ cải thiện giá trị gia tăng nội địa nếu hệ số liên kết ngược không đổi.
   • Mệnh đề 2 ($P_2$): Sự tập trung không gian của FDI tại các vùng cực tăng trưởng (như Hà Nội, Bắc Ninh, Hải Phòng) tạo ra hiệu ứng tích tụ kinh tế (agglomeration economies), nhưng đồng thời gây áp lực phân hóa phân bổ nguồn lực đối với các địa phương vệ tinh nếu thiếu cơ chế điều phối liên tỉnh.

Khung phân tích độc đáo

Luận án xây dựng khái niệm trung tâm có tính kế thừa và phát triển:

"Thu hút vốn FDI trong CDCCKT ở VKTTĐ là các hoạt động nhằm tăng cường thu hút các nguồn vốn đầu tư của nhà ĐTNN vào VKTTĐ của nước sở tại, đáp ứng yêu cầu về quy hoạch, định hướng phát triển và CDCCKT của vùng đó."

Khung phân tích của luận án tích hợp ma trận 3 chiều:

• Chiều cấu trúc kinh tế: Ngành (Nông nghiệp $\rightarrow$ Công nghiệp $\rightarrow$ Dịch vụ); Thành phần kinh tế (Kinh tế Nhà nước, Tư nhân, FIEs); Lãnh thổ (7 tỉnh, thành phố).
• Chiều cơ chế tác động: Tích tụ vốn ($S$), Chuyển giao công nghệ, Lan tỏa năng suất, Ngoại thương (Xuất/Nhập khẩu), Lao động và Thể chế.
• Chiều đánh giá hiệu quả: Hệ số ICOR, Tỷ trọng $VA$ trong tổng giá trị sản xuất ($GO$), Đóng góp ngân sách, Năng suất lao động xã hội.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu đứng vững trên lập trường thế giới quan duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, tiếp cận đối tượng nghiên cứu trong sự vận động, liên hệ phổ biến và phát triển lịch sử cụ thể.

                               THIẾT KẾ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
[Phương pháp luận cốt lõi]         [Thiết kế đa tầng - Multi-level]       [Phương pháp phân tích cụ thể]
Duy vật biện chứng & lịch sử;      • Tầng vĩ mô: Toàn quốc                • Trừu tượng hóa khoa học
Trừu tượng hóa khoa học;           • Tầng trung gian: VKTTĐBB (7 tỉnh)    • Phân tích - Tổng hợp thống kê
Tính khách quan & toàn diện.       • Tầng vi mô: Doanh nghiệp FIEs        • So sánh, đối chiếu chuỗi thời gian

Thiết kế nghiên cứu đa tầng (multi-level design) được triển khai nhất quán:

• Tầng vĩ mô: Đối chiếu bức tranh kinh tế quốc gia và dòng chảy FDI toàn cầu.
• Tầng trung gian (Meso-level - trọng tâm): Đánh giá 7 tỉnh/thành phố thuộc VKTTĐBB theo phân cấp hành chính và không gian kinh tế.
• Tầng vi mô: Khảo sát các dự án FDI tiêu biểu và các tập đoàn đa quốc gia (MNCs/TNCs) như Samsung, Canon, Toyota, Honda, Metro, Kenmark.

Quy trình nghiên cứu rigorous

• Thu thập dữ liệu: Khai thác dữ liệu thứ cấp chuẩn tắc từ Tổng cục Thống kê (GSO), Cục Thống kê 7 tỉnh/thành phố VKTTĐBB, Bộ Kế hoạch và Đầu tư (MPI), Sở Kế hoạch và Đầu tư các tỉnh, Báo cáo điều tra 140 FIEs của Viện Quản lý Kinh tế Trung ương (CIEM), và hệ thống Niên giám thống kê giai đoạn 2000–2014.
• Tam giác hóa dữ liệu (Triangulation): Kết hợp kiểm chứng chéo giữa số liệu vốn đăng ký và vốn thực hiện; giữa báo cáo thống kê ngành thuế với dữ liệu hải quan về xuất nhập khẩu; giữa đánh giá của cơ quan quản lý nhà nước với các công trình nghiên cứu độc lập của JICA, UNCTAD, WB.
• Độ tin cậy và giá trị: Dữ liệu kinh tế vĩ mô được chuẩn hóa theo Hệ thống phân ngành kinh tế Việt Nam (VSIC) cấp 1, loại bỏ các sai lệch do thay đổi địa giới hành chính năm 2008 thông qua phương pháp hồi tố dữ liệu đồng nhất cho 7 tỉnh.

Data và phân tích

Chỉ tiêu kinh tế	Toàn quốc / Giai đoạn	VKTTĐBB / Khu vực FDI	Nguồn minh chứng trong luận án
Tỷ trọng FDI trong tổng vốn đầu tư XH	22,75% (2001–2011)	Bổ sung 69,47 tỷ USD vốn đầu tư	Luận án, tr. 38, Phụ lục 5
Đóng góp của FDI vào GDP	12,7% (2000) $\rightarrow$ 21,7% (2014)	Tốc độ tăng trưởng luôn cao hơn mức bình quân	Luận án, tr. 38, Phụ lục 6
Thu ngân sách từ khu vực FDI	Tăng bình quân 18,1%/năm (2000–2013)	5,58 tỷ USD năm 2014 (21,25% thu nội địa)	Luận án, tr. 38
Hợp đồng chuyển giao công nghệ	951 hợp đồng toàn quốc	605 hợp đồng thuộc khối FIEs (63,6%)	Luận án, tr. 39
Quy mô xuất khẩu FIEs	4% (1991) $\rightarrow$ 67% (2014)	101,2 tỷ USD xuất khẩu năm 2014	Luận án, tr. 40
Nhập khẩu của khối FIEs	84,5 tỷ USD năm 2014	Chiếm 57,09% tổng kim ngạch nhập khẩu	Luận án, tr. 40
Cơ cấu ngành của FDI	18/21 ngành kinh tế (VSIC)	CN chế biến, chế tạo: 54% dự án, 56% vốn ($141,41B)	Luận án, tr. 42
Đối tác FDI lớn nhất	Hàn Quốc (1), Nhật Bản (2)	Hàn Quốc: $37,73B (23,6%); Nhật Bản: $37,33B (14,8%)	Luận án, tr. 42-43

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

                              5 PHÁT HIỆN THỰC CHỨNG THEN CHỐT
[Động lực CN hóa]    [Nghịch lý Ngoại thương] [Bất đối xứng Lan tỏa] [Ngoại ứng Tiêu cực][Phân hóa Không gian]
FDI chiếm 56% tổng   Xuất khẩu $101,2B (67%)  63,6% chuyển giao      "Lỗ giả, lãi thật",  >70% vốn FDI dồn vào
vốn vào chế tạo;     nhưng Nhập khẩu $84,5B   công nghệ là nội bộ;   chuyển giá tinh vi;  Hà Nội, Hải Phòng,
tái cấu trúc GDP.    (57,1%); DVA rất thấp.   lan tỏa ngang mang dấu âm. Kenmark nợ $50M.  Bắc Ninh, Vĩnh Phúc.

1. FDI là động lực chính định hình cơ cấu công nghiệp vùng: Dòng vốn FDI đã thúc đẩy mạnh mẽ chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế của VKTTĐBB theo hướng CNH, HĐH. Tính đến 31/12/2014, công nghiệp chế biến - chế tạo là lĩnh vực thu hút đầu tư lớn nhất với hơn 9.600 dự án và 141,41 tỷ USD vốn đăng ký (chiếm 54% số dự án và 56% tổng vốn đăng ký toàn quốc), tạo ra sự chuyển dịch vượt bậc từ nông nghiệp sang công nghiệp tại các tỉnh như Bắc Ninh, Vĩnh Phúc, Hải Dương.

2. Nghịch lý thâm hụt giá trị gia tăng nội địa (Low Domestic Value Added): Mặc dù FDI đóng góp 101,2 tỷ USD vào kim ngạch xuất khẩu năm 2014 (chiếm 67% tổng xuất khẩu cả nước), nhưng kim ngạch nhập khẩu của khu vực này cũng lên tới 84,5 tỷ USD (chiếm 57,09% tổng nhập khẩu). Luận án phát hiện phần lớn FIEs tại VKTTĐBB hoạt động trong các khâu lắp ráp gia công cuối cùng, phụ thuộc nặng nề vào linh kiện nhập khẩu, dẫn đến giá trị xuất khẩu ròng rất thấp.

3. Tính bất đối xứng trong lan tỏa công nghệ: Mặc dù khối FIEs chiếm 605/951 hợp đồng chuyển giao công nghệ (63,6%), công nghệ chuyển giao chủ yếu diễn ra trong nội bộ các tập đoàn xuyên quốc gia. Sự liên kết giữa FIEs và doanh nghiệp nội địa cực kỳ lỏng lẻo; hiệu ứng lan tỏa theo chiều ngang không xuất hiện, thậm chí FIEs còn tạo ra sức ép chèn lấn thị trường và hút cạn lao động có tay nghề của doanh nghiệp địa phương.

4. Nhận diện cơ chế chuyển giá tinh vi và rủi ro môi trường: Luận án bóc trần hai thủ thuật chuyển giá điển hình của FIEs:

   "Bóp méo giá đầu vào bằng cách nâng các chi phí như tiền lương, quản lý, khấu hao tài sản, lãi tiền vay, giá nhiên nguyên vật liệu, chi phí bán hàng, quảng cáo... gây ra tình trạng 'lỗ giả, lãi thật', để không phải thực hiện nghĩa vụ thuế; Bóp méo đầu ra bằng cách bán hàng hóa cho DN cùng nhóm lợi ích với giá thấp hơn thị trường..."

   Hành vi này làm xói mòn cơ sở tính thuế, gây thất thu ngân sách và méo mó môi trường cạnh tranh. Đồng thời, bài học từ các dự án bỏ hoang (như Tập đoàn Kenmark với món nợ 50 triệu USD tại Hải Dương - Phụ lục 2) là minh chứng cho các ngoại ứng tiêu cực về tài chính và môi trường.

5. Bất bình đẳng không gian kinh tế: Dòng vốn FDI phân bổ không đồng đều, tập trung chủ yếu vào "tam giác kinh tế" Hà Nội ($23,8B, 9,4%), Hải Phòng, Bắc Ninh, Vĩnh Phúc, trong khi các khu vực còn lại của vùng chưa tận dụng được lợi thế lan tỏa.

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Cung cấp khung đánh giá toàn diện về FDI dưới góc độ Kinh tế chính trị, kết hợp hài hòa giữa tăng trưởng quy mô vốn với cấu trúc phân phối giá trị và bảo vệ chủ quyền kinh tế.
• Về mặt phương pháp: Đưa ra mô hình đánh giá tác động FDI kết hợp giữa hệ số ICOR và tỷ trọng đóng góp giá trị gia tăng ngành cấp 1.
• Về mặt chính sách và thực tiễn:
  1. Chuyển dịch từ thu hút FDI bằng mọi giá sang thu hút có chọn lọc: Ưu tiên các dự án công nghệ cao, thân thiện với môi trường, kiên quyết từ chối các dự án gia công tiêu tốn năng lượng.
  2. Phát triển công nghiệp hỗ trợ: Ban hành chính sách ưu đãi thuế và tín dụng ràng buộc tỷ lệ nội địa hóa, khuyến khích các tập đoàn đa quốc gia như Samsung, Toyota xây dựng chuỗi cung ứng vệ tinh với các doanh nghiệp nội địa tại Bắc Ninh, Vĩnh Phúc, Hải Phòng.
  3. Hoàn thiện khung pháp lý chống chuyển giá: Thiết lập cơ chế kiểm soát giá chuyển nhượng (Transfer Pricing Documentation), thanh tra giao dịch liên kết và kiểm toán môi trường nghiêm ngặt đối với FIEs.
  4. Tăng cường thể chế liên kết vùng: Thành lập Hội đồng điều phối VKTTĐBB có thực quyền để chấm dứt tình trạng "chạy đua xuống đáy" (race to the bottom) trong việc cấp ưu đãi đất đai, thuế giữa các địa phương lân cận.

---

Limitations và Future Research

1. Hạn chế về độ mịn của dữ liệu ngành: Do ranh giới tiếp cận số liệu thống kê thời kỳ 2000–2014, luận án chủ yếu phân tích dữ liệu ngành kinh tế cấp 1 theo VSIC, chưa bóc tách sâu vào chuỗi dữ liệu cấp 3 và cấp 4 của các phân ngành công nghệ cao.
2. Thiếu vắng phân tích định lượng vi mô bằng dữ liệu mảng: Nghiên cứu dựa nhiều vào phương pháp phân tích - tổng hợp thống kê mô tả vĩ mô; chưa xây dựng mô hình hồi quy dữ liệu mảng (Panel Data Econometrics) cấp doanh nghiệp với các biến tương tác bậc cao để lượng hóa chính xác hiệu ứng lan tỏa ngang và lan tỏa dọc.
3. Giới hạn về khung thời gian: Dữ liệu kết thúc ở năm 2014, chưa phản ánh đầy đủ làn sóng tái định hình chuỗi cung ứng toàn cầu sau Hiệp định CPTPP, EVFTA và cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư.

Hướng nghiên cứu tương lai:

• Sử dụng mô hình Kinh tế lượng không gian (Spatial Econometrics) để đo lường mức độ lan tỏa công nghệ xuyên tỉnh giữa 7 địa phương trong vùng.
• Đánh giá tác động của dòng vốn FDI thế hệ mới (FDI 4.0) gắn với các tiêu chuẩn Môi trường - Xã hội - Quản trị (ESG) trong tái cấu trúc kinh tế vùng.

---

Tác động và ảnh hưởng

                                    MA TRẬN LAN TỎA TÁC ĐỘNG
 [Học thuật & Đào tạo]              [Thực tiễn & Công nghiệp]             [Chính sách & Thể chế]
Khung tham khảo cho các viện       Định hướng phát triển cụm             Cung cấp luận cứ cho MPI
nghiên cứu kinh tế chính trị       ngành công nghiệp hỗ trợ              và UBND 7 tỉnh xây dựng quy
và giáo trình sau đại học.         cho Samsung, Toyota, Canon.           hoạch vùng, kiểm soát chuyển giá.

• Giá trị học thuật: Công trình là tài liệu tham khảo nền tảng cho các nghiên cứu sinh, học viên cao học chuyên ngành Kinh tế chính trị, Kinh tế phát triển tại Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh và các trường đại học khối kinh tế.
• Chuyển đổi công nghiệp: Cung cấp cơ sở khoa học cho các hiệp hội doanh nghiệp và các nhà quản lý khu công nghiệp trong việc định vị phân khúc chuỗi giá trị và thúc đẩy liên kết sản xuất FIE - SME.
• Hoạch định chính sách: Cung cấp luận cứ thực chứng quan trọng để Ban Chỉ đạo Đổi mới và Phát triển Doanh nghiệp, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, cùng Ủy ban nhân dân 7 tỉnh/thành phố trong vùng rà soát quy hoạch phân vùng công nghiệp và hoàn thiện cơ chế điều phối kinh tế liên tỉnh.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giới học thuật: Tiếp cận một khung phân tích kinh tế chính trị hoàn chỉnh, kết hợp nhuần nhuyễn giữa lý luận Mác-xít và các lý thuyết kinh tế quốc tế hiện đại (Dunning, Caves, Kokko).
• Nhà hoạch định chính sách cấp Bộ và Tỉnh: Nắm vững các bằng chứng thực nghiệm về tác động hai mặt của FDI, từ đó thiết kế các công cụ sàng lọc dự án đầu tư và chính sách thuế chống xói mòn nguồn thu.
• Doanh nghiệp trong nước (SMEs): Nhận diện rõ các rào cản và cơ hội để nâng cao năng lực hấp thụ công nghệ, chủ động tham gia vào mạng lưới cung ứng của các tập đoàn đa quốc gia.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất là việc tích hợp thành công mô hình Lộ trình Phát triển Đầu tư (IDP) của John Dunning với học thuyết Mác-xít về tái sản xuất và phân công lao động xã hội trong không gian một vùng kinh tế trọng điểm. Luận án đã làm rõ rằng dòng vốn FDI không chỉ là nguồn bổ sung tư bản giản đơn ($I$), mà là nhân tố thúc đẩy tái phân bổ nguồn lực lao động và tư liệu sản xuất, chuyển hóa cơ cấu ngành từ năng suất thấp sang năng suất cao, với điều kiện vùng tiếp nhận phải đạt được "ngưỡng hấp thụ" thể chế và hạ tầng tương ứng.

2. Điểm mới về phương pháp nghiên cứu so với các công trình trước đây?

So với các nghiên cứu thuần túy định lượng kinh tế lượng vĩ mô (như Vũ Văn Hưởng, 2011; Lê Xuân Bá, 2006) hoặc các nghiên cứu quản lý hành chính đơn thuần (Mai Ngọc Cường, 2002), luận án sử dụng phương pháp trừu tượng hóa khoa học kết hợp phân tích cấu trúc đa tầng (Quốc gia $\rightarrow$ Vùng 7 tỉnh $\rightarrow$ Ngành $\rightarrow$ Doanh nghiệp). Quy trình tam giác hóa dữ liệu thứ cấp từ Niên giám thống kê, báo cáo thực địa 140 FIEs của CIEM và dữ liệu chuyển giao công nghệ giúp luận án đánh giá toàn diện cả mặt lượng và mặt chất của quá trình CDCCKT.

3. Phát hiện thực chứng nào bất ngờ và mang tính phản trực giác nhất?

Phát hiện bất ngờ nhất là: Mặc dù khu vực FDI đóng góp áp đảo vào kim ngạch xuất khẩu của VKTTĐBB (chiếm 67% toàn quốc năm 2014 với $101,2 tỷ USD), nhưng giá trị gia tăng nội địa ($DVA$) giữ lại cho nền kinh tế vùng lại ở mức rất thấp do kim ngạch nhập khẩu linh kiện chiếm tới 57,09% ($84,5 tỷ USD). Hơn nữa, sự hiện diện áp đảo của các FIEs không tạo ra hiệu ứng lan tỏa công nghệ theo chiều ngang mà còn gây ra tác động chèn lấn tiêu cực đối với các doanh nghiệp nội địa cùng ngành chế tạo.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân rộng (replication protocol) không?

Có. Khung phân tích ma trận 3 chiều (Ngành - Không gian - Thành phần kinh tế) gắn với hệ thống chỉ tiêu lượng hóa (Hệ số ICOR, tỷ trọng $VA/GO$, tỷ lệ nhập siêu của FIEs, hợp đồng chuyển giao công nghệ) hoàn toàn có thể nhân rộng để đánh giá tác động của FDI tại Vùng kinh tế trọng điểm Miền Trung (VKTTĐMT) và Vùng kinh tế trọng điểm Phía Nam (VKTTĐPN).

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm (10-year research agenda) được định hình ra sao?

Luận án gợi mở 4 hướng nghiên cứu dài hạn:

1. Đo lường định lượng dòng chuyển giá của các FIEs thông qua dữ liệu vi mô hải quan và thuế.
2. Mô hình hóa kinh tế lượng không gian về tác động lan tỏa năng suất liên tỉnh trong VKTTĐBB.
3. Nghiên cứu cơ chế hấp thụ công nghệ 4.0 và chuyển đổi số trong các doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ nội địa.
4. Xây dựng bộ chỉ số kinh tế xanh và phát triển bền vững trong thẩm định dự án FDI cấp tỉnh.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Phạm Đức Minh đã đúc kết 6 đóng góp cốt lõi:

                            6 ĐÓNG GÓP CỐT LÕI CỦA CÔNG TRÌNH
1. Hệ thống hóa     2. Khẳng định vai  3. Lượng hóa bất  4. Bóc trần ngoại   5. Đề xuất hệ thống
   cơ sở lý luận       trò "cú huých"     đối xứng lan      ứng tiêu cực &      giải pháp chọn lọc,
   kinh tế chính trị   FDI trong tái      tỏa công nghệ &   chuyển giá của      liên kết vùng đến
   về FDI & CDCCKT.    cấu trúc ngành.    nhập siêu FIEs.   các dự án FDI.      2020, tầm nhìn 2030.

1. Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận kinh tế chính trị: Xác lập khung khái niệm chuẩn xác về thu hút vốn FDI trong chuyển dịch cơ cấu kinh tế tại vùng kinh tế trọng điểm.
2. Khẳng định vai trò động lực hàng đầu của FDI: Chứng minh thực chứng FDI là "cú huých" vật chất quyết định sự thay đổi cơ cấu kinh tế VKTTĐBB, đưa tỷ trọng công nghiệp chế biến - chế tạo lên 56% tổng vốn đăng ký.
3. Lượng hóa các nghịch lý cấu trúc: Chỉ rõ tính chất hai mặt của FDI: tăng trưởng xuất khẩu kỷ lục ($101,2B) đi kèm mức thâm dụng nhập khẩu linh kiện cao ($84,5B); hợp đồng chuyển giao công nghệ tập trung ở FIEs (63,6%) nhưng liên kết với SME nội địa yếu.
4. Bóc trần hiện tượng chuyển giá và rủi ro môi trường: Cung cấp cơ sở khoa học về hành vi "lỗ giả, lãi thật" và cảnh báo các tổn thất kinh tế - xã hội thông qua các vụ việc điển hình (vụ nợ 50 triệu USD của Kenmark).
5. Thiết lập hệ thống giải pháp chính sách đồng bộ: Đề xuất 4 nhóm giải pháp đột phá về thu hút FDI chọn lọc, phát triển công nghiệp hỗ trợ, kiểm soát chuyển giá và tăng cường thể chế điều phối liên kết 7 tỉnh/thành phố đến năm 2020 và tầm nhìn 2030.
6. Mở ra các hướng nghiên cứu liên ngành: Đặt nền móng cho các nghiên cứu tiếp nối về quản trị chuỗi giá trị toàn cầu, kinh tế học không gian và kinh tế chính trị phát triển bền vững tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, phụ lục và danh mục tài liệu tham khảo. Nội dung chính của luận án kết cấu thành 4 chƣơng 11 tiết. Luận án tiến sĩ Kinh tế 6 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN THU HÖT VỐN ĐẦU TƢ TRỰC TIẾP NƢỚC NGOÀI TRONG CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ Ở VÙNG KINH TẾ TRỌNG ĐIỂM BẮC BỘ 1. CÁC NGHIÊN CỨU CỦA NƢỚC NGOÀI LIÊN QUAN TỚI LUẬN ÁN 1.

Đầu tƣ trực tiếp nƣớc ngoài và các yếu tố ảnh hƣởng - Các nhà kinh tế cho rằng nguyên nhân của sự gia tăng dòng vốn ra nƣớc ngoài và diễn ra các chiều khác nhau, các nhà đầu tƣ đã tìm thấy lợi nhuận ở nƣớc ngoài lớn hơn lợi nhuận ở nội địa để thúc đẩy các hoạt động đầu tƣ. Mac-Dougall đƣa ra mô hình lí thuyết dựa trên các điều kiện giả định [164]: 1) Thế giới chỉ có hai quốc gia; 2) Thị trƣờng cạnh tranh hoàn hảo, quốc gia có lƣợng vốn đầu tƣ lớn (thừa vốn) nhƣng tỷ suất sinh lời của đồng vốn thấp (quốc gia 1- QG1), quốc gia có lƣợng vốn nhỏ (thiếu vốn) nhƣng tỷ suất sinh lời của đồng vốn cao (quốc gia 2- QG2). Dòng vốn đầu tƣ di chuyển từ QG1 sang QG2; 3) Vốn di chuyển tự do giữa các quốc gia; 4) Thông tin hoàn hảo, nhập khẩu và xuất khẩu vốn đều có thông tin đầy đủ về các hoạt động đầu tƣ. Việc xuất, nhập khẩu vốn sẽ đƣợc thực hiện cho đến khi lợi nhuận biên bằng tỷ suất lợi nhuận bình quân của thế giới; 5) Không có rủi ro và môi trƣờng đầu tƣ đƣợc giữ ổn định.

Từ quan điểm coi thế giới là một tổng thể gồm hai quốc gia cấu thành, đầu tƣ quốc tế (trong đó có FDI) làm cho tổng sản phẩm ở từng ngành tăng dẫn đến GDP của nơi tiếp nhận vốn FDI cũng tăng - đây chính là hiệu quả phúc lợi của FDI. FDI đã làm tăng khả năng phân phối tiềm lực KTQT và làm tăng phúc lợi và sản phẩm quốc tế. Hoạt động di chuyển vốn quốc tế trong thập kỷ 50-60 đã khẳng định những xu hƣớng mà giả định của Mac - Dougall đƣa ra. Sau đó các số liệu thống kê, thực nghiệm đã không đƣa ra đƣợc những bằng chứng rõ rệt để kiểm chứng.

Nhƣợc điểm của mô hình này là không giải thích đƣợc sự vận động nhiều chiều của FDI và sự sụp đổ của hệ thống tiền tệ Bretton Woods vào đầu thập kỷ 70 của thế kỷ XX trở đi với những biến động và rủi ro, khía cạnh thể chế tác động tới FDI. Không giải thích đƣợc các yếu tố chi phối tình trạng một nƣớc vừa có dòng vốn di chuyển vào, vừa có dòng vốn di chuyển ra, nghĩa là nó không đƣa ra đƣợc sự giải thích đầy đủ về FDI. - Dunning đã đƣa ra “lí thuyết chiết trung” hay mô hình OLI về FDI, theo Dunning hoạt động FDI cần hội tụ đủ ba lợi thế đó là: lợi thế về sở hữu (O - Ownership advantages), về địa điểm (L - Locational advantages) và lợi thế về nội vi hoá (I - Luận án tiến sĩ Kinh tế 7 Internalisation advantages). Những lợi thế đó cho thấy những gì mà nƣớc đầu tƣ thực hiện FDI, những gì mà địa phƣơng tiếp nhận vốn FDI và sự kết hợp giữa hai thứ đó có đƣợc hay không tuỳ thuộc vào lợi thế thứ ba.

Dunning đã kiểm định lí thuyết dựa trên số liệu của các công ty của Mỹ trong 14 ngành công nghiệp tại một số nƣớc [158]. Những nhân tố “đẩy” bắt nguồn từ lợi thế sở hữu và nội vi hoá, còn lợi thế địa điểm tạo ra các nhân tố “kéo” đối với thu hút FDI nhằm CDCCKT. Lợi thế này không cố định mà biến đổi theo thời gian, không gian và sự phát triển. Lợi thế địa điểm và nhân tố “kéo” đã giải thích vì sao luồng vào FDI ở từng nƣớc, từng thời kì là khác nhau và phụ thuộc vào sự chủ động đối với việc thu hút nguồn vốn FDI.

Sự khác nhau này bắt nguồn từ việc các nƣớc này đang ở giai đoạn nào của quá trình phát triển. Lý thuyết này đã định hƣớng về mặt lý luận là cần xác định rõ những nhân tố “kéo” và nhân tố “đẩy” trong thu hút FDI hƣớng vào CDCCKT của VKTTĐBB, từ đó phân tích nguyên nhân để có những định hƣớng và giải pháp. Tuy nhiên, theo tác giả lí thuyết này chƣa giải thích đƣợc vì sao có luồng FDI từ các nƣớc đang phát triển (nghèo vốn) vào các nƣớc phát triển (vốn dồi dào)? - I.Moosa [165] đã phân tích mô hình “chiết trung” của Dunning và đƣa ra các điều kiện ảnh hƣởng đến FDI, với giả định đã có cầu về một loại hàng hóa cụ thể mà một hãng ở trong nƣớc có lợi thế (O), lúc đó chỉ còn yếu tố ảnh hƣởng là (L) và (I): Nếu không đạt đƣợc lợi thế (I) thì hãng sẽ cho phép lợi thế (O) của mình cho một hãng khác, đặc biệt là khi yếu tố địa điểm tạo thuận lợi cho việc mở rộng ra nƣớc ngoài; Nếu có lợi thế (I) và yếu tố địa điểm là thuận lợi cho việc mở rộng trong nƣớc (nội địa hóa) thì hãng sẽ mở rộng trong nƣớc và xuất khẩu; Nếu đạt đƣợc lợi thế (I) và yếu tố địa điểm là thuận lợi cho việc mở rộng ra nƣớc ngoài thì FDI sẽ xảy ra. Có thể nói, trƣờng phái “lý thuyết chiết trung” là mô hình lý thuyết tiêu biểu với sự giải thích tƣơng đối đầy đủ về FDI.

- Lý thuyết về các bƣớc phát triển đầu tƣ (Investment Development Path - IDP) Đầu tƣ trực tiếp nƣớc ngoài không tự nhiên chảy vào một nƣớc hay địa phƣơng mà nó phải dựa trên khả năng hấp thụ nguồn vốn FDI của nền kinh tế sở tại. Nhiều yếu tố đầu vào không thể lấy đƣợc từ bên ngoài mà các nƣớc sở tại phải cung cấp nhƣ: các yếu tố hạ tầng nhƣ điện, nƣớc, kĩ năng chuyên môn ngƣời lao động. Vì vậy, những địa phƣơng tiếp nhận vốn FDI phải phát triển trƣớc nhiều lĩnh vực để có thể thu hút FDI. “Các bƣớc phát triển đầu tƣ”[158] đã bàn về khả năng, định hƣớng, cơ cấu, những điều kiện cần và đủ của việc tiếp nhận và hình thái đầu tƣ theo sự phát triển của địa phƣơng tiếp nhận vốn FDI.

Có năm giai đoạn hay những bƣớc mà dòng FDI Luận án tiến sĩ Kinh tế 8 vào một địa phƣơng phải đi với những nỗ lực của địa phƣơng sở tại nhằm hấp thụ đƣợc vốn đầu tƣ. Các địa phƣơng cũng phải giải quyết các vấn đề: đảm bảo công ăn, việc làm trong nƣớc, phải bảo vệ các DN và thị trƣờng nội địa. Thu hút vốn FDI hƣớng vào CDCCKT không thể đƣợc hình thành một cách tuỳ tiện mà cần phải có định hƣớng. Thúc đẩy CDCCKT trên cơ sở tiếp nhận vốn FDI trong quá trình phát triển kinh tế của địa phƣơng sở tại với cơ cấu ngành, nghề trong quan hệ đáp ứng những nhu cầu nội tại và hƣớng ra bên ngoài theo từng bƣớc phát triển đầu tƣ.

Lí thuyết “các bƣớc phát triển đầu tƣ” và “mô hình OLI” cho rằng: các quốc gia, địa phƣơng có lợi thế về địa điểm và các điều kiện thuận lợi khác là nhân tố quan trọng và dễ dàng thu hút vốn đầu tƣ. FDI có ảnh hƣởng tới CCKT trong từng giai đoạn phát triển khác nhau của các địa phƣơng ở nƣớc sở tại. Trong giai đoạn đầu, FDI chủ yếu tập trung vào các ngành khai thác tài nguyên thiên nhiên và các ngành công nghiệp sản xuất thay thế nhập khẩu. Tiếp theo đó, FDI mới chuyển sang các ngành khác.

Đây đƣợc coi là cơ sở lý luận quan trọng cho việc hoạch định chính sách để thu hút vốn FDI nhằm CDCCKT ở VKTTĐBB.Bevan and Saul Estrin đã nghiên cứu ảnh hƣởng của các yếu tố nhƣ: rủi ro của nƣớc sở tại, chi phí đơn vị của lao động, quy mô thị trƣờng và các yếu tố hấp dẫn FDI khác tại các nền kinh tế chuyển đổi ở khu vực Trung và Tây Âu. Kết quả của việc sử dụng mô hình kiểm định là FDI chịu ảnh hƣởng lớn bởi các yếu tố trên, trong đó rủi ro của nƣớc sở tại gồm cả kinh tế và chính trị [152]. - Maitena Duce, Banco de Espana tiến hành nghiên cứu các yếu tố ảnh hƣởng đến FDI ở các nƣớc vùng Đông Nam Tây Âu và khẳng định FDI phụ thuộc vào các yếu tố nhƣ: chính sách của nƣớc nhận đầu tƣ, mức độ hấp dẫn, quy mô của nền kinh tế, nguồn lực quốc gia, mức độ mở cửa đối với thƣơng mại và tiếp cận thị trƣờng quốc tế, chất lƣợng tài chính và cơ sở hạ tầng của nƣớc sở tại [157]. - Cơ quan hợp tác quốc tế Nhật Bản – JICA trong “Nghiên cứu về chiến lược xúc tiến FDI tại nước Cộng hòa XHCN Việt Nam” đã nghiên cứu xu hƣớng vận động của dòng FDI trên thế giới và khu vực Đông Nam Á.

Báo cáo đã tập trung nghiên cứu đánh giá năng lực cạnh tranh môi trƣờng đầu tƣ của Việt Nam trên cơ sở xem xét một số chính sách đối với một số ngành công nghiệp và đƣa ra một số khuyến nghị nhằm nâng cao hiệu quả của hoạt động FDI là chính sách về “xúc tiến đầu tƣ””[38]. - Shaukat Ali, Wei Guo đã nghiên cứu các yếu tố ảnh hƣởng đến FDI vào Trung Quốc là quy mô của thị trƣờng (yếu tố tác động mạnh đến dòng FDI, nhất là đối với các hãng của Mỹ) và giá nhân công rẻ (yếu tố hấp dẫn các hãng đầu tƣ Trung Quốc) [168]. Luận án tiến sĩ Kinh tế 9 - Công trình nghiên cứu: “Implementing industrial ecology? Planning for eco-industrial parks in the USA” của D. Deutz [156] đã cho rằng mặc dù nhận đƣợc sự đồng thuận rộng rãi của vấn đề phát triển bền vững trong các diễn đàn quốc tế nhƣng trên thực tế, việc đạt mục tiêu về kịch bản “win – win – win” (cùng thắng) về các mặt phát triển KT-XH và môi trƣờng vẫn là một vấn đề nan giải.

Các tác giả đề cập tới vấn đề trên trong giai đoạn phát triển các KCN ở Mỹ. Hiện nay, mặc dù tỷ trọng vốn cũng nhƣ các dự án FDI vào các KCN lớn hơn các FIEs ở ngoài KCN và có xu hƣớng tăng. Nhƣng tiếp cận đối với toàn bộ FIE thì vẫn cần phải nghiên cứu tiếp, hơn nữa nếu chỉ lấy nghiên cứu đó làm căn cứ để đánh giá tác động tới CDCCKT đối với VKTTĐBB, với các dự án trong và ngoài các KCN ở các địa phƣơng thì các nghiên cứu trên chƣa thỏa đáng. - Nghiên cứu của Nick J.