Luận văn thạc sĩ chính sách công đánh giá tác động của chính sách phát triển nhiệt điện than tại đồng bằng sông cửu long

Luận văn thạc sĩ kỹ thuật phân tích chính sách công đánh giá tác động của chính sách phát triển nhiệt điện than tại đồng bằng sông cửu, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề

• Tác giả: Nguyễn Thị Mai Dung
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Văn Khoa
• Trường học: Đại học Bách Khoa - ĐHQG TP.HCM
• Chuyên ngành: Chính sách công
• Đề tài: Đánh Giá Tác Động Của Chính Sách Phát Triển Nhiệt Điện Than Tại Đồng Bằng Sông Cửu Long
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC HÌNH ẢNH
• MỞ ĐẦU
• Tính cấp thiết
• Mục tiêu nghiên cứu
• Nội dung nghiên cứu
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Phương pháp tổng hợp số liệu, thu thập thông tin thứ cấp
• Phương pháp điều tra xã hội học
• Phương pháp phân tích các bên liên quan (Phân tích hệ thống bộ tam - Triad network analysis)
• Phương pháp SWOT
• Phương pháp chuyên gia
• Phương pháp đánh giá dựa vào tiêu chí
• Phương pháp đánh giá đa tiêu chí
• Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
• Ý nghĩa khoa học
• Ý nghĩa thực tiễn
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU TRONG VÀ NGOÀI NƯỚC VỀ NHIỆT ĐIỆN THAN
• 1.1. Năng lượng bền vững
• 1.1.1. Sử dụng năng lượng bền vững
• 1.2. Cơ sở thực tiễn
• 1.2.1. Hiện trạng hoạt động nhiệt điện than trên Thế giới
• 1.2.2. Hiện trạng nhiệt điện than tại Việt Nam
• 1.3. Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước
• 1.3.1. Tình hình nghiên cứu trên Thế giới
• 1.3.2. Tình hình nghiên cứu tại Việt Nam
• 1.4. Các chính sách phát triển nhiệt điện than tại Việt Nam
• 1.5. Tổng quan về điều kiện Tự nhiên – Kinh tế - Xã hội của vùng ĐBSCL
• 1.5.1. Điều kiện tự nhiên
• 1.5.2. Điều kiện Kinh tế - Xã hội
• 2. CHƯƠNG 2: CÁCH TIẾP CẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Khung định hướng nghiên cứu
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.2.1. Phương pháp tổng hợp số liệu, thu thập thông tin thứ cấp
• 2.2.2. Phương pháp điều tra xã hội học
• 2.2.3. Phương pháp phân tích các bên liên quan (Phân tích hệ thống bộ tam - Triad network analysis)
• 2.2.4. Phương pháp SWOT
• 2.2.5. Phương pháp chuyên gia
• 2.2.6. Phương pháp đánh giá dựa vào tiêu chí
• 2.2.7. Phương pháp đánh giá đa tiêu chí
• 3. CHƯƠNG 3: ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG CỦA CHÍNH SÁCH PHÁT TRIỂN NHIỆT ĐIỆN THAN TẠI ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG
• 3.1. Quá trình hình thành chính sách
• 3.2. Nội dung của Quy hoạch điện VII điều chỉnh
• 3.3. Kết quả đạt được
• 3.4. Tổng quan về các NMNĐT Duyên Hải 1, 2, 3 và 3 mở rộng
• 3.4.1. Tìm hiểu về các NMNĐT Duyên Hải 1, 2, 3 và 3 mở rộng
• 3.4.2. Tìm hiểu về các hệ thống xử lý chất thải của nhà máy nhiệt điện Duyên Hải 1, 3, 3 mở rộng
• 3.4.3. Các quy chuẩn của Bộ Tài nguyên và Môi trường về khí thải và nước thải công nghiệp
• 3.5. Đánh giá chính sách dựa trên các tiêu chí
• 3.5.1. Đánh giá tính thích hợp
• 3.5.2. Đánh giá tính bền vững
• 3.5.3. Đánh giá tính tác động
• 3.6. Phân tích các bên liên quan (SA)
• 3.6.1. Nhóm Chính sách
• 3.6.2. Nhóm Kinh tế
• 3.7. Đánh giá thành tựu, tồn tại, đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện (SWOT)
• 3.8. Phương pháp phân tích đa tiêu chí
• 3.9. Đề xuất giải pháp cải thiện
• 3.9.1. Hoàn thiện cơ chế chính sách
• 3.9.2. Nâng cao cơ sở hạ tầng, nguồn nhân lực và trang thiết bị của ngành điện lực
• 3.9.3. Đối với các nhà máy nhiệt điện than
• 3.9.4. Đảm bảo nguồn cung ứng nhiên liệu
• 3.9.5. Thường xuyên giám sát, theo dõi hoạt động của các NMNĐT
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• Kiến nghị
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về chính sách phát triển nhiệt điện than

Chính sách phát triển nhiệt điện than tại Đồng bằng sông Cửu Long được xây dựng trong bối cảnh nhu cầu năng lượng ngày càng gia tăng. Theo Quy hoạch điện VII điều chỉnh, nhiệt điện than đóng vai trò chủ đạo trong cơ cấu nguồn điện, nhằm đảm bảo an ninh năng lượng quốc gia. Tuy nhiên, việc phát triển nhiệt điện than cũng đặt ra nhiều thách thức về môi trường và sức khỏe cộng đồng. Theo nghiên cứu, mặc dù nhiệt điện than tạo ra một lượng lớn điện năng, nhưng nó cũng gây ra ô nhiễm không khí và nước, ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng cuộc sống của người dân địa phương. "Chúng ta cần cân nhắc giữa nhu cầu phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường" là một trong những quan điểm quan trọng trong chính sách phát triển này.

1.1. Tình hình phát triển năng lượng tại Đồng bằng sông Cửu Long

Đồng bằng sông Cửu Long là khu vực có tiềm năng phát triển năng lượng bền vững. Tuy nhiên, hiện trạng phát triển nhiệt điện than tại đây vẫn đang chiếm ưu thế. Theo số liệu thống kê, tỷ lệ nhiệt điện than trong tổng công suất lắp đặt đang ngày càng tăng, đồng thời gây ra nhiều vấn đề môi trường nghiêm trọng. "Đồng bằng sông Cửu Long có nhiều lợi thế để phát triển năng lượng tái tạo, nhưng sự phát triển nhiệt điện than vẫn chiếm ưu thế". Việc này đòi hỏi cần có những chính sách hợp lý nhằm giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường và sức khỏe của cộng đồng.

II. Đánh giá tác động môi trường của nhiệt điện than

Nghiên cứu cho thấy, nhiệt điện than có tác động tiêu cực đến môi trường, đặc biệt là ô nhiễm không khí và nước. Các nhà máy nhiệt điện than thải ra lượng lớn khí thải, bao gồm CO2, SO2, và NOx, góp phần vào biến đổi khí hậu và ô nhiễm môi trường. "Ô nhiễm không khí từ nhiệt điện than không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe con người mà còn tác động đến hệ sinh thái". Đặc biệt, các vùng lân cận nhà máy thường xuyên phải đối mặt với tình trạng ô nhiễm, dẫn đến các bệnh lý về hô hấp và tim mạch. Việc áp dụng công nghệ hiện đại trong xử lý khí thải là cần thiết, nhưng chưa đủ để khắc phục hoàn toàn vấn đề này.

2.1. Tác động đến sức khỏe cộng đồng

Các nghiên cứu chỉ ra rằng, người dân sống gần các nhà máy nhiệt điện than có nguy cơ mắc bệnh cao hơn so với những khu vực khác. "Tỷ lệ bệnh hô hấp và các vấn đề sức khỏe liên quan đến ô nhiễm không khí đang gia tăng trong cộng đồng". Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết trong việc đánh giá và giám sát sức khỏe cộng đồng, nhằm có biện pháp phòng ngừa và giảm thiểu tác động tiêu cực. Ngoài ra, cần có các chương trình tuyên truyền để nâng cao nhận thức của người dân về các nguy cơ sức khỏe liên quan đến nhiệt điện than.

III. Đề xuất giải pháp phát triển bền vững

Để đảm bảo phát triển bền vững tại Đồng bằng sông Cửu Long, cần có những giải pháp cụ thể nhằm giảm thiểu tác động của nhiệt điện than. Một trong những giải pháp quan trọng là phát triển nguồn năng lượng tái tạo như điện mặt trời và điện gió. "Chúng ta cần chuyển hướng từ nhiệt điện than sang các nguồn năng lượng sạch hơn, nhằm bảo vệ môi trường và sức khỏe cộng đồng". Việc đầu tư vào công nghệ năng lượng tái tạo không chỉ giúp giảm thiểu ô nhiễm mà còn tạo ra nhiều cơ hội việc làm mới cho người dân địa phương.

3.1. Cải thiện chính sách và quy hoạch năng lượng

Cần có sự điều chỉnh trong chính sách phát triển năng lượng, đặc biệt là trong quy hoạch điện VII. Việc khuyến khích đầu tư vào năng lượng tái tạo và hạn chế phát triển nhiệt điện than là rất cần thiết. "Chính phủ cần có những cơ chế khuyến khích rõ ràng cho các dự án năng lượng sạch, đồng thời siết chặt quản lý đối với các nhà máy nhiệt điện than". Sự phối hợp giữa các bộ ngành và địa phương trong việc thực hiện các chính sách năng lượng sẽ góp phần nâng cao hiệu quả và tính bền vững của nguồn năng lượng tại Đồng bằng sông Cửu Long.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Hệ thống điện lực Việt Nam đang đứng trước thách thức kép về đảm bảo an ninh năng lượng và bảo vệ môi trường sinh thái. Theo số liệu từ các báo cáo ngành, Việt Nam hiện có 28 nhà máy nhiệt điện than đang vận hành với tổng công suất khoảng 18.000 MW, chiếm tỷ trọng xấp xỉ 39% trong cơ cấu nguồn điện quốc gia. Quy hoạch điện VII điều chỉnh được ban hành theo Quyết định số 428/QĐ-TTg từng định hướng nhiệt điện than đóng vai trò chủ đạo, chiếm tới 42,6% tổng công suất vào năm 2020 và tăng lên 49,3% vào năm 2025.

Tuy nhiên, việc tập trung chuỗi dự án nhiệt điện than công suất lớn tại vùng Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) – trung tâm sản xuất nông nghiệp và nuôi trồng thủy sản trọng điểm với hơn 70% dân số sinh sống ở khu vực nông thôn và chiều dài bờ biển lên tới 700 km – đang làm dấy lên những quan ngại sâu sắc về an ninh sinh thái và sinh kế cộng đồng. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm là sự xung đột giữa bài toán cung ứng nguồn điện chạy nền giá rẻ và các hệ lụy môi trường dài hạn như phát thải khí nhà kính, xả thải nước làm mát và áp lực từ bãi thải tro xỉ.

Mục tiêu cụ thể của luận văn là đánh giá toàn diện tác động của chính sách phát triển nhiệt điện than tại ĐBSCL theo Quy hoạch điện VII điều chỉnh, cung cấp cơ sở khoa học để cảnh báo tính kém bền vững của nguồn năng lượng hóa thạch này, đồng thời đề xuất lộ trình chuyển dịch năng lượng xanh. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào không gian vùng ĐBSCL với trọng tâm là Trung tâm Điện lực Duyên Hải (tỉnh Trà Vinh) trong giai đoạn khảo sát thực địa từ tháng 6/2019 đến tháng 12/2019. Luận văn đóng góp luận cứ thực tiễn quan trọng phục vụ quá trình hoàn thiện Quy hoạch điện VIII và thực thi cam kết nâng tỷ trọng năng lượng tái tạo lên 21% vào năm 2030.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn tiếp cận vấn đề dựa trên nền tảng lý thuyết phát triển bền vững được quy định trong Luật Bảo vệ môi trường, kết hợp hài hòa ba trụ cột cốt lõi: tăng trưởng kinh tế, tiến bộ xã hội và bảo tồn tài nguyên sinh thái. Về mặt chính sách, đề tài vận dụng khung đánh giá tác động chính sách công quy định tại Nghị định số 34/2016/NĐ-CP của Chính phủ, tập trung vào ba tiêu chí đánh giá chuẩn tắc: tính thích hợp, tính tác động và tính bền vững.

Bên cạnh đó, nghiên cứu làm rõ các khái niệm kỹ thuật và mô hình vận hành nhiệt điện than, bao gồm công nghệ lò hơi đốt than phun (PC), lò hơi tầng sôi tuần hoàn (CFB), cùng thang đo hiệu suất nhiệt động học. Các cấp độ công nghệ lò hơi được đối sánh từ công nghệ cận tới hạn với hiệu suất dưới 40%, công nghệ siêu tới hạn (SC) đạt hiệu suất 42%, đến công nghệ quá siêu tới hạn (USC) đạt 44% đến 47%. Khung lý thuyết này làm sáng tỏ quy luật: mỗi 1% cải thiện hiệu suất sẽ giảm 2% lượng phát thải CO2, tạo cơ sở đánh giá tính khả thi và mức độ phát thải của các nhà máy điện than tại Việt Nam.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp chặt chẽ giữa dữ liệu thứ cấp từ các cơ quan quản lý năng lượng (Cơ quan Năng lượng Quốc tế IEA, EVN, Tập đoàn TKV) và dữ liệu sơ cấp điều tra thực địa. Nhằm phản ánh trung thực góc nhìn của cộng đồng chịu ảnh hưởng trực tiếp, phương pháp điều tra xã hội học được triển khai tại xã Dân Thành, thị xã Duyên Hải, tỉnh Trà Vinh. Cỡ mẫu nghiên cứu được xác định chính xác theo công thức Slovin:

$$n = \frac{N}{1 + N \cdot e^2}$$

Với tổng dân số địa phương N = 5.757 người (thời điểm tháng 5/2015) và sai số tiêu chuẩn chấp nhận được e = 0,1 (độ tin cậy 90%), cỡ mẫu tính toán là 98,3 và được quy tròn thành 100 mẫu phiếu khảo sát. Phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng theo khoảng cách địa lý đến nhà máy (dưới 1 km, từ 1 đến 3 km, trên 3 km) và theo đặc thù sinh kế (ngư dân nuôi tôm, làm muối, trồng hoa màu, kinh doanh dịch vụ). Phương pháp này giúp loại bỏ sai số chọn mẫu và thu thập ý kiến toàn diện từ các nhóm nhân khẩu học.

Để phân tích cấu trúc chính sách và tương tác xã hội, luận văn ứng dụng phương pháp phân tích mạng lưới bộ tam (Triad Network Analysis) để đánh giá mối quan hệ giữa ba nhóm tác nhân: Nhà nước, Nhà đầu tư và Cộng đồng dân cư. Ma trận phân tích SWOT được xây dựng để nhận diện cơ hội và thách thức của vùng. Đặc biệt, phương pháp đánh giá đa tiêu chí MOORA (Multi-Objective Optimization on the basis of Ratio Analysis) kết hợp trọng số ROC (Range Order Centroid) được sử dụng để số hóa các biến định tính và định lượng, giúp xếp hạng khách quan các kịch bản phát triển năng lượng. Toàn bộ quy trình nghiên cứu được thực hiện xuyên suốt từ tháng 6/2019 đến tháng 12/2019, đảm bảo tính chuẩn xác và giá trị thực chứng cao.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích dữ liệu thực nghiệm và khảo sát thực địa mang lại bốn phát hiện trọng tâm:

Thứ nhất, về mặt tuân thủ kỹ thuật môi trường, các tổ máy Duyên Hải 1, 2, 3 và 3 mở rộng đã được trang bị các hệ thống xử lý khí thải tiên tiến gồm hệ thống lọc bụi tĩnh điện (ESP), hệ thống khử oxit nitơ (SCR) và hệ thống khử lưu huỳnh bằng nước biển (FGD). Các chỉ số nồng độ bụi và khí thải đo đạc định kỳ đều nằm trong giới hạn cho phép của QCVN 22:2009/BTNMT. Tuy nhiên, khối lượng tro xỉ phát sinh hàng năm ước tính hàng trăm nghìn tấn tại các silo và bãi chứa vẫn là nguồn rủi ro tiềm tàng đối với mạch nước ngầm và không khí xung quanh khi xảy ra hiện tượng gió mùa khô hạn.

Thứ hai, khảo sát xã hội học 100 hộ dân tại xã Dân Thành chỉ ra tác động kinh tế - xã hội đan xen phức tạp. Khoảng 65% người dân ghi nhận nhà máy mang lại tác động tích cực qua việc nâng cấp hạ tầng đường giao thông, mở rộng dịch vụ thương mại và tạo việc làm phụ trợ. Ngược lại, có 58% ý kiến bày tỏ lo ngại về hiện tượng phát tán bụi xỉ trong mùa gió chướng và nhiệt độ nước xả làm mát cao hơn nhiệt độ tự nhiên từ 6,2°C đến 16,1°C tại các kênh thoát nước, làm suy giảm năng suất các vùng nuôi tôm thâm canh lân cận.

Thứ ba, chính sách phát triển nhiệt điện than bộc lộ sự thiếu bền vững nghiêm trọng về nguồn nhiên liệu. Trong khi nguồn than nội địa từ Quảng Ninh cạn kiệt và chủ yếu là than antraxit khó cháy (chất bốc chỉ từ 3% đến 7%, lượng tro từ 25% đến 36%), các nhà máy tại ĐBSCL buộc phải chuyển hướng phụ thuộc hoàn toàn vào than bitum và á bitum nhập khẩu từ Indonesia, Úc và Nga với sản lượng nhập khẩu cả nước tăng đột biến qua từng năm.

Thứ tư, kết quả mô hình hóa đa tiêu chí MOORA chỉ ra rằng phương án phát triển năng lượng tái tạo (điện gió ngoài khơi, điện gió ven bờ và điện mặt trời) đạt điểm số tối ưu vượt trội so với nhiệt điện than khi tính toán đầy đủ các chi phí ngoại ứng về sức khỏe cộng đồng và xử lý môi trường.

Thảo luận kết quả

Sở dĩ nhiệt điện than từng được ưu tiên trong Quy hoạch điện VII điều chỉnh là do chi phí vốn ban đầu thấp hơn năng lượng sạch và khả năng phát điện nền liên tục 24/7. Điều này tương phản với điện mặt trời vốn chỉ phát điện hữu hiệu khoảng 12 giờ mỗi ngày và từng gây ra hiện tượng nghẽn lưới nghiêm trọng tại khu vực miền Trung vào năm 2019, buộc Trung tâm Điều độ Hệ thống điện Quốc gia phải cắt giảm công suất huy động.

Khi so sánh với các nghiên cứu quốc tế của IEA (2014) và các khảo sát tại các nhà máy Quảng Ninh, Hải Phòng, kết quả nghiên cứu tại Duyên Hải khẳng định tính đặc thù của vùng châu thổ ĐBSCL. Nền địa chất đất yếu và mạng lưới kênh rạch dày đặc khiến chi phí gia cố nền móng công trình nhiệt điện than và bãi xỉ đội lên rất cao so với các khu vực khác. Hơn nữa, việc biến một vùng sinh thái nông nghiệp nhạy cảm thành trung tâm công nghiệp nặng làm gia tăng nguy cơ suy giảm an ninh nguồn nước và an ninh lương thực.

Các dữ liệu nghiên cứu này hoàn toàn có thể được trình bày trực quan qua biểu đồ tròn thể hiện tỷ lệ ý kiến đánh giá tác động của cộng đồng dân cư, biểu đồ cột đối sánh nồng độ khí thải thực tế với ngưỡng giới hạn quy chuẩn QCVN, và bảng ma trận quyết định MOORA để lượng hóa rõ ràng sự vượt trội của các kịch bản năng lượng xanh.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các phân tích khoa học và thực tiễn, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp chiến lược:

Thứ nhất, rà soát và điều chỉnh chính sách quy hoạch điện năng (Chủ thể thực hiện: Bộ Công Thương và Chính phủ; Thời gian: Giai đoạn 2021 - 2025). Cần kiên quyết loại bỏ hoặc giãn tiến độ các dự án nhiệt điện than chưa xây dựng tại ĐBSCL trong Quy hoạch điện VIII; chuyển đổi các trung tâm điện lực quy hoạch sang sử dụng khí hóa lỏng (LNG) hoặc phát triển các dự án điện gió ngoài khơi với mục tiêu nâng tỷ trọng năng lượng tái tạo toàn vùng lên trên 25% vào năm 2030.

Thứ hai, nâng cấp hạ tầng lưới truyền tải và công nghệ vận hành (Chủ thể: Tập đoàn Điện lực Việt Nam - EVN; Thời gian: 2021 - 2026). Đẩy nhanh tiến độ giải ngân xây dựng các tuyến đường dây 220kV và 500kV kết nối liên vùng tại ĐBSCL, tích hợp hệ thống pin lưu trữ năng lượng (BESS) quy mô lớn nhằm giải tỏa 100% công suất nguồn điện gió và điện mặt trời, khắc phục triệt để điểm nghẽn quá tải đường truyền.

Thứ ba, siết chặt giám sát môi trường và tuần hoàn tro xỉ (Chủ thể: Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Trà Vinh phối hợp Ban quản lý Nhà máy Nhiệt điện Duyên Hải; Thời gian: Thực hiện thường xuyên từ năm 2021). Bắt buộc duy trì hệ thống quan trắc khí thải, nước thải tự động kết nối trực tiếp về cơ quan quản lý 24/7; đồng thời thực hiện mục tiêu tiêu thụ và tái chế 100% lượng tro xỉ phát sinh để làm vật liệu xây không nung, phụ gia xi măng đầm lăn theo đúng quy chuẩn xây dựng.

Thứ tư, đẩy mạnh cơ chế thị trường và đồng đốt sinh khối (Chủ thể: Bộ Tài chính, Bộ Công Thương, các doanh nghiệp năng lượng; Thời gian: 2022 - 2030). Nghiên cứu ban hành khung thuế carbon đối với nguồn phát thải trên 750 mg SO2/Nm3; đồng thời thí điểm công nghệ đồng đốt than kèm sinh khối (tận dụng trấu, bã mía, rơm rạ dồi dào tại ĐBSCL) giúp giảm ngay 10% đến 15% lượng phát thải khí nhà kính tại các tổ máy hiện hữu.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng chính:

Nhóm thứ nhất là các nhà hoạch định chính sách và cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Công Thương, Cục Điện lực và Năng lượng tái tạo, UBND các tỉnh ĐBSCL). Tài liệu cung cấp cơ sở dữ liệu thực chứng và phương pháp luận đa tiêu chí để thẩm định, phê duyệt và điều chỉnh các quy hoạch phát triển năng lượng không gian cấp vùng.

Nhóm thứ hai là các tập đoàn năng lượng và nhà đầu tư dự án (EVN, các nhà phát triển năng lượng tái tạo trong và ngoài nước). Luận văn giúp các nhà đầu tư nhận diện đầy đủ các rủi ro pháp lý, chi phí ngoại ứng môi trường và xu hướng chuyển dịch công nghệ từ than sang gió và mặt trời để định hình chiến lược phân bổ vốn hiệu quả.

Nhóm thứ ba là giảng viên, học viên và các nhà nghiên cứu chuyên ngành Chính sách công, Quản lý Môi trường và Kinh tế Năng lượng. Đề tài là tài liệu tham khảo mẫu mực về quy trình tích hợp các phương pháp định lượng (công thức Slovin, mô hình MOORA, kỹ thuật ROC) với các phương pháp định tính (phân tích mạng lưới bộ tam, ma trận SWOT) trong nghiên cứu học thuật.

Nhóm thứ tư là các tổ chức phi chính phủ và mạng lưới hành động vì khí hậu. Số liệu điều tra thực địa 100 hộ dân tại cụm Duyên Hải cung cấp bằng chứng tin cậy phục vụ các chương trình vận động chính sách và nâng cao năng lực thích ứng sinh kế cộng đồng tại các vùng dự án năng lượng.

Câu hỏi thường gặp

Chính sách Quy hoạch điện VII điều chỉnh đặt mục tiêu công suất nhiệt điện than như thế nào? Quy hoạch điện VII điều chỉnh tại Quyết định số 428/QĐ-TTg phê duyệt tổng công suất nguồn điện năm 2020 là 60.500 MW, trong đó nhiệt điện than chiếm 42,6% và dự kiến tăng lên 49,3% vào năm 2025. Định hướng này nhằm bù đắp sự thiếu hụt nguồn điện chạy nền sau khi Quốc hội quyết định dừng dự án điện hạt nhân Ninh Thuận theo Nghị quyết số 31/2016/QH14.

Các nhà máy tại Trung tâm Điện lực Duyên Hải sử dụng những công nghệ xử lý môi trường nào? Các nhà máy Duyên Hải 1, 3 và 3 mở rộng được trang bị hệ thống xử lý khí thải hiện đại gồm hệ thống lọc bụi tĩnh điện ESP với hiệu suất tách bụi trên 99%, hệ thống khử oxit nitơ SCR, và hệ thống khử lưu huỳnh FGD bằng nước biển. Nồng độ phát thải thực tế kiểm tra định kỳ đều đạt quy chuẩn QCVN 22:2009/BTNMT.

Tại sao ĐBSCL lại có nhiều lợi thế chuyển đổi sang năng lượng tái tạo thay thế nhiệt điện than? ĐBSCL sở hữu đường bờ biển dài 700 km với vận tốc gió trung bình từ 6,5 đến 7,5 m/s, cùng lượng bức xạ mặt trời dồi dào đạt trên 4,8 kWh/m2/ngày và nguồn sinh khối nông nghiệp phong phú. Những điều kiện tự nhiên này tạo nền tảng lý tưởng để phát triển điện gió ven bờ, điện mặt trời mái nhà và đồng đốt sinh khối.

Phương pháp đánh giá đa tiêu chí MOORA trong luận văn hoạt động như thế nào? Phương pháp MOORA tiến hành số hóa và chuẩn hóa ma trận quyết định từ các tiêu chí định tính và định lượng bao gồm chi phí đầu tư, mức độ phát thải, tính thích hợp và tính bền vững. Kết hợp với việc gán trọng số ROC, mô hình xác định hiệu số giữa các giá trị tối đa và tối thiểu để xếp hạng khách quan phương án năng lượng tối ưu.

Tro xỉ từ các nhà máy nhiệt điện than có thể tái sử dụng theo những cách nào? Tro bay và xỉ đáy lò sau khi thu gom tại các silo được xử lý độ ẩm để làm nguyên liệu đầu vào cho sản xuất clinker xi măng, bê tông đầm lăn trong công trình thủy lợi, và gạch không nung. Giải pháp kinh tế tuần hoàn này vừa giảm diện tích bãi chứa xỉ vừa ngăn chặn nguy cơ ô nhiễm môi trường đất và nguồn nước.

Kết luận

• Chính sách phát triển nhiệt điện than theo Quy hoạch điện VII điều chỉnh tuy đáp ứng nhu cầu tăng trưởng phụ tải trước mắt nhưng bộc lộ nhiều điểm nghẽn về môi trường sinh thái và phụ thuộc lớn vào than nhập khẩu.
• Khảo sát thực địa 100 hộ dân tại xã Dân Thành phản ánh rõ nét bức tranh tác động hai mặt giữa phát triển hạ tầng kinh tế và nguy cơ ảnh hưởng nguồn nước, sinh kế nuôi tôm.
• Các công nghệ lọc bụi ESP, khử lưu huỳnh FGD tại Trung tâm Điện lực Duyên Hải đã giảm thiểu đáng kể phát thải nhưng chưa thể giải quyết triệt để bài toán phát triển bền vững dài hạn.
• Vùng ĐBSCL hội tụ tiềm năng tự nhiên vượt trội với 700 km bờ biển để bứt phá trở thành trung tâm năng lượng tái tạo (điện gió, mặt trời, sinh khối) của cả nước.
• Mô hình phân tích đa tiêu chí MOORA khẳng định kịch bản chuyển dịch sang năng lượng sạch là lựa chọn tối ưu, hài hòa giữa kinh tế, xã hội và an ninh môi trường.

Công trình luận văn của tác giả Nguyễn Thị Mai Dung đã đóng góp hệ thống luận cứ khoa học và thực tiễn vững chắc, phản ánh trung thực tiếng nói cộng đồng địa phương trong quá trình thực thi chính sách năng lượng. Trong giai đoạn 2021 - 2030, việc chuyển hướng chiến lược sang năng lượng sạch là yêu cầu tất yếu khách quan. Các nhà quản lý, doanh nghiệp và giới nghiên cứu hãy khai thác sâu các phát hiện của luận văn để đóng góp thiết thực vào tiến trình chuyển dịch năng lượng công bằng và bền vững tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU TRONG VÀ NGOÀI NƯỚC VỀ NHIỆT ĐIỆN THAN 1.1 Năng lượng bền vững: Theo Luật Bảo vệ môi trường năm 2014 của Chính phủ định nghĩa: Phát triển bền vững là phát triển đáp ứng được nhu cầu của hiện tại mà không làm tổn hại đến khả năng đáp ứng nhu cầu đó của các thế hệ tương lai trên cơ sở kết hợp chặt chẽ, hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế, bảo đảm tiến bộ xã hội và bảo vệ môi trường. Theo đó, năng lượng bền vững có thể được hiểu là năng lượng khi ta khai thác đáp ứng được nhu cầu của hiện tại mà không làm tổn hại đến khả năng đáp ứng nhu cầu của thế hệ tương lai trên cơ sở kết hợp chặt chẽ, hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế, bảo đảm tiến bộ xã hội và bảo vệ môi trường.2 Sử dụng năng lượng bền vững Theo Khoản 40, Điều 3, Thông tư số 25/2016/TT-BCT ngày 30/11/2016 của Bộ Công thương về quy định hệ thống điện truyền tải: “Nhà máy nhiệt điện là nhà máy điện hoạt động theo nguyên lý biến đổi nhiệt năng thành điện năng, bao gồm cả các nhà máy điện sinh khối, khí sinh học và nhà máy điện sử dụng chất thải rắn”. Nguyên lý hoạt động của NMNĐT đó là: dùng than để đun nóng nước tạo ra hơi nước và sau đó được sử dụng để chạy tua bin (tua bin được nối với máy phát điện), chuyển động quay của tuabin dẫn đến chuyển động quay của máy phát điện và tạo ra điện. Sau khi hơi nước đi qua tuabin sẽ được ngưng tụ trong bình ngưng, hóa lỏng và đưa trở lại bể chứa.1: Nguyên lý hoạt động của nhà máy nhiệt điện than (Tạp chí công nghiệp môi trường, 2020) Một nhà máy nhiệt điện than gồm có hai cụm thiết bị chính là cụm lò hơi để tạo ra hơi nước và cụm tua bin– máy phát để biến đổi nhiệt năng của dòng hơi thành điện năng.

Ngoài ra còn có thêm lò hơi phụ trợ phục vụ cho khởi động nhà máy, hệ thống nước làm mát, hệ thống chuẩn bị nhiên liệu (kho than, băng chuyền, máy nghiền than), hệ thống sản xuất khí nén, hệ thống thu hồi tro bay, gom xỉ đáy lò, lọc bụi và xử lý khói thải, … Xét về mặt công nghệ, Việt Nam hiện chủ yếu sử dụng hai loại công nghệ lò hơi: công nghệ lò hơi đốt than bột (PC) và công nghệ lò hơi lớp sôi tuần hoàn (CFB):  Lò PC dùng than có chất lượng tốt hơn lò CFB, nếu dùng than nhập khẩu (bitum và á bitum) thì hiệu suất sẽ cao hơn, phù hợp với tổ máy có công suất lớn (Tạp chí Năng lượng nhiệt, 2013).  Lò CFB có thể đốt được nhiều loại nhiên liệu (riêng biệt hoặc hỗn hợp), rất phù hợp với các loại than khó cháy, hàm lượng lưu huỳnh cao, nhiệt lượng thấp, có thể đốt được hỗn hợp than nhiệt lượng 2000kcal/kg; hiệu suất cháy cao do đặc điểm nhiên liệu trong lò hơi được tái tuần hoàn cho đến khi nhiên 7 liệu được cháy kiệt mới thải ra khỏi buồng đốt; có thể khống chế chỉ tiêu phát thải CO₂, SO₂, NOx,… ngay trong quá trình đốt đảm bảo đáp ứng tiêu chuẩn môi trường hiện hành, mà không phải lắp thêm các bộ khử SO₂, NOx rất tốn kém; lò hơi sử dụng công nghệ này vẫn làm việc ổn định ngay cả khi khí phụ tải lò hơi xuống còn 40% (cá biệt có khi còn 25% - 30%) mà không phải đốt kèm dầu. Tuy nhiên chỉ phù hợp với tổ máy có công suất 300MW trở xuống. Nhiên liệu của NMNĐT (than trong nước hoặc than nhập khẩu) được vận chuyển đến cảng than và lưu trữ trong kho chứa.Sau đó được làm sạch bằng một máy lọc từ tính để lọc ra các chất cặn, hạt sắt vì nó có thể gây ra hao mòn trong thiết bị.

Than được nghiền nhỏ và sau đó được đưa vào máy nghiền để tạo dạng bột. Than bột thô trải qua quá trình đốt hoàn toàn, do đó than nghiền cải thiện hiệu quả của nồi hơi. Tro tạo ra sau khi đốt sẽ đi qua hệ thống ống dẫn đến hai si lô sau đó được đưa vào xe tải có tưới nước lên trên để giảm bụi và vận chuyển đi nơi khác. Còn xỉ tại đáy lò sẽ được thu gom và vận chuyển ra bãi chứa xỉ (có che lưới và tưới nước lên trên để giảm bụi phát tán ra môi trường).

* Công nghệ lò hơi sử dụng cho các nhà máy nhiệt điện than: Hiệu suất trung bình toàn cầu của các NMNĐT hiện đang hoạt động là khoảng 33%, thấp hơn nhiều so với các nhà máy điện phụ thuộc vào các nguồn nhiên liệu hóa thạch khác và thấp hơn đáng kể so với hiệu suất 45% có thể với đốt than siêu tới hạn hiện đại. Trong suốt vòng đời hoạt động của một đơn vị sản xuất điện đốt than điển hình, mỗi điểm phần trăm tăng hiệu quả sẽ giúp giảm lượng khí thải CO2 lên tới hàng triệu tấn. Nếu các đơn vị đốt than hiện đang hoạt động trên khắp thế giới có thể được nâng cấp để hoạt động với hiệu suất trung bình 42%, lượng khí thải CO2 hàng năm sẽ giảm hơn 2 tỷ tấn. Ngoài ra, đối với mỗi đơn vị điện được tạo ra, các nhà máy đốt than hiệu quả cao sẽ tiêu thụ ít nhiên liệu hơn, thải ra ít chất gây ô nhiễm cục bộ hơn và sử dụng ít nước hơn.

(IEA, 2014) 8 Hiện nay, trên thế giới có các loại công nghệ lò hơi có thông số hơi như sau: - Công nghệ dưới tới hạn (subcritical – Sub SC) còn gọi là công nghệ truyền thống, với hiệu suất trung bình 38%. - Công nghệ siêu tới hạn (super critical – SC) với hiệu suất trung bình 42%, lò hơi sử dụng công nghệ SC có lượng khí phát thải thấp hơn, tiêu thụ nhiên liệu ít hơn và khởi động nhanh hơn lò hơi sử dụng công nghệ Sub SC. Một ví dụ điển hình của loại công nghệ này là nhà máy nhiệt điện Manjung 4 (tại Malaysia) được xây dựng trong 4 năm và bắt đầu đi vào vận hành thương mại từ ngày 14/4/2015. Sử dụng công nghệ lò hơi đốt than siêu tới hạn của Tập đoàn GE (General Electric) là một Tập đoàn đa quốc gia tại Mỹ hoạt động trong lĩnh vực năng lượng).

Nhà máy Manjung 4 có thể sản xuất điện năng với lượng phát thải thấp hơn đến 10% so với các lượng phát thải trung bình từ các NMNĐT trên toàn thế giới. Trong khi đó, mỗi phần trăm hiệu suất tăng lên cũng đồng nghĩa với việc giảm 2% lượng khí thải CO2 cũng như giảm chi phí vận hành và duy trì nhà máy. Nhà máy điện Manjung 4 sở hữu công nghệ kiểm soát môi trường cực kỳ tinh vi, giúp giảm thiểu đến 70% lượng khí thải SO₂ và NOx so với các nhà máy Manjung khác. Hệ thống khử lưu huỳnh trong khí thải từ nước biển (FGD) có thể giúp giảm đến 90% lượng khí SO₂, đồng thời giữ lượng phát thải khí SO₂ của Manjung 4 ở mức 200mg/Nm³, thấp hơn rất nhiều so với tiêu chuẩn của World Bank là 750 mg/Nm³.2: Nhà máy điện Manjung 4 (Tạp chí Năng lượng Việt Nam, số ra ngày 27/4/2017) 9 - Công nghệ quá siêu tới hạn (ultra super critical – USC (HELE)) hiệu suất lên tới 44 – 47%.

- Công nghệ quá siêu tới hạn tiên tiến (advanced ultra super critical – AUSC) là loại công nghệ hiện đại nhất đang được nghiên cứu phát triển, có hiệu suất lên tới 50%. Chi phí trả trước cho tổ máy công nghệ siêu tới hạn (SC) và quá siêu tới hạn (USC) đắt hơn chi phí tổ máy dưới tới hạn (subcritical). Tuy nhiên, hiệu suất lớn hơn sẽ làm giảm chi phí nhiên liệu và giảm phát thải.Vì vậy, xét về tổng thể, các tổ máy NĐT công nghệ SC và USC sẽ mang lại hiệu quả kinh tế và bảo vệ môi trường cao hơn nhiều so với công nghệ dưới tới hạn.2 Cơ sở thực tiễn 1.1 Hiện trạng hoạt động nhiệt điện than trên Thế giới: - Tại Hoa Kỳ: Năm 2019, khoảng 539 triệu tấn than đã được tiêu thụ. Mặc dù việc sử dụng than đã từng phổ biến trong các lĩnh vực công nghiệp, giao thông, dân dụng và thương mại, nhưng ngày nay việc sử dụng than ở Hoa Kỳ chủ yếu là để sản xuất điện (Hình 1.3: Tiêu thụ than ở Hoa Kỳ theo từng lĩnh vực từ năm 1950-2019 (IEA, 2020) 10 Riêng tại bang Texas: Tiêu thụ năng lượng từ than đá đứng thứ 5 sau khí ga tự nhiên, khí thiên nhiên hóa lỏng, ethanol, xăng (Hình 1.4: Ước tính tiêu thụ năng lượng ở bang Texas (Hoa Kỳ) vào năm 2018 Texas là bang sản xuất dầu thô (crude oil) và khí đốt tự nhiên (natural gas) hàng đầu của Hoa Kỳ.

Năm 2019, bang này chiếm 41% sản lượng dầu thô của quốc gia và 25% sản lượng khí đốt tự nhiên được bán trên thị trường (Hình 1.5: Ước tính sản lượng năng lượng của Bang Texas năm 2017 11 Hình 1.6: Ước tính sản lượng năng lượng của Bang Texas năm 2018 Texas dẫn đầu quốc gia về sản xuất năng lượng gió và sản xuất khoảng 28% tổng lượng điện năng từ gió của Hoa Kỳ vào năm 2019. Các tuabin gió của Texas đã sản xuất nhiều điện hơn cả hai nhà máy điện hạt nhân của bang kể từ năm 2014. Texas sản xuất nhiều điện hơn bất kỳ bang nào khác, gần như gấp đôi Florida, bang sản xuất điện cao thứ hai, đồng thời cũng là bang sản xuất và tiêu thụ năng lượng lớn nhất trên toàn quốc. Khu vực công nghiệp, bao gồm các nhà máy lọc dầu và hóa dầu, chiếm một nửa năng lượng tiêu thụ trong bang.

(IEA, 2020) Có thể thấy, dù có giảm tiêu thụ than, thì nền kinh tế của Hoa Kỳ vẫn khó có thể bị ảnh hưởng vì nước này chủ yếu sử dụng khí ga tự nhiên, khí thiên nhiên hóa lỏng, xăng, dầu, và đặc biệt gần đây đã phát triển thành công công nghệ khai thác dầu đá phiến (shale oil) ít gây ô nhiễm môi trường. 12 - Thế giới: Sau hai năm suy giảm, nhu cầu than toàn cầu đã tăng 1% trong năm 2017 lên 7.585 triệu tấn do tăng trưởng kinh tế toàn cầu mạnh mẽ hơn làm tăng cả sản lượng công nghiệp và sử dụng điện. Nhu cầu than dự kiến sẽ tăng trở lại trong năm 2018 do sản lượng điện than tăng mạnh ở Trung Quốc và Ấn Độ (Hình 1.7: Thay đổi trong tiêu thụ than ở một số quốc gia, 2016-2017 (IEA, 2018) Nhu cầu than toàn cầu trong 5 năm tới được cho là sẽ ổn định, với sự sụt giảm ở Hoa Kỳ và Châu Âu, còn ở Ấn Độ và các nước Châu Á khác lại tăng trưởng mạnh.