Luận án về lãnh đạo phát triển kinh tế lâm nghiệp của đảng bộ tỉnh Yên Bái (2001-2015)

Tài liệu nghiên cứu Luận án đảng bộ tỉnh yên bái lãnh đạo phát triển kinh tế lâm nghiệp từ năm 2001 đến năm 2015, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về

• Trường học: Trường Đại Học
• Chuyên ngành: Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam
• Đề tài: Phát Triển Kinh Tế Lâm Nghiệp Tại Yên Bái (2001-2015)
• Loại tài liệu: Luận án
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Yên Bái

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• 1.1. Các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án
• 1.2. Khái quát kết quả nghiên cứu của các công trình đã công bố và những vấn đề đặt ra luận án tiếp tục giải quyết
• 2. CHƯƠNG 2: CHỦ TRƯƠNG VÀ SỰ CHỈ ĐẠO PHÁT TRIỂN KINH TẾ LÂM NGHIỆP CỦA ĐẢNG BỘ TỈNH YÊN BÁI (2001 - 2010)
• 2.1. Những nhân tố tác động và chủ trương của Đảng bộ tỉnh Yên Bái về phát triển kinh tế lâm nghiệp
• 2.2. Đảng bộ tỉnh Yên Bái chỉ đạo phát triển kinh tế lâm nghiệp
• 3. CHƯƠNG 3: QUÁ TRÌNH ĐẢNG BỘ TỈNH YÊN BÁI LÃNH ĐẠO ĐẨY MẠNH PHÁT TRIỂN KINH TẾ LÂM NGHIỆP (2010 - 2015)
• 3.1. Những yêu cầu mới và chủ trương đẩy mạnh phát triển kinh tế lâm nghiệp của Đảng bộ tỉnh Yên Bái
• 3.2. Đảng bộ tỉnh Yên Bái chỉ đạo đẩy mạnh phát triển kinh tế lâm nghiệp (2010 - 2015)
• 4. CHƯƠNG 4: NHẬN XÉT VÀ KINH NGHIỆM
• 4.1. Một số kinh nghiệm
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án

Kinh tế lâm nghiệp là một lĩnh vực quan trọng, thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu và quản lý. Nhiều công trình nghiên cứu đã được công bố, từ sách vở đến các bài viết trên tạp chí khoa học. Các nghiên cứu này không chỉ tập trung vào lợi ích kinh tế mà còn nhấn mạnh vai trò của rừng trong bảo vệ môi trường và phát triển bền vững. Một số công trình quốc tế đã chỉ ra rằng việc quản lý rừng không chỉ nhằm khai thác gỗ mà còn phải bảo vệ các giá trị môi trường. Điều này cho thấy sự cần thiết phải đánh giá đầy đủ giá trị của rừng để có thể khai thác và quản lý bền vững. Tại Việt Nam, các nghiên cứu về kinh tế lâm nghiệp cũng rất phong phú, chủ yếu tập trung vào khía cạnh kỹ thuật và chính sách. Những công trình này đã góp phần làm rõ quá trình phát triển lâm nghiệp tại Việt Nam, từ đó rút ra những bài học kinh nghiệm cho việc phát triển kinh tế lâm nghiệp tại Yên Bái.

1.1. Các công trình nghiên cứu liên quan đến kinh tế lâm nghiệp

Nhiều công trình nghiên cứu đã chỉ ra rằng kinh tế lâm nghiệp không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn có vai trò quan trọng trong bảo vệ môi trường. Các nghiên cứu quốc tế như của Font và Tribe đã nhấn mạnh giá trị đa dạng của rừng, từ cung cấp gỗ đến bảo vệ nguồn nước và điều hòa khí hậu. Những nghiên cứu này đã chỉ ra rằng việc quản lý rừng cần phải bao gồm cả giá trị sử dụng gián tiếp, tức là các dịch vụ môi trường mà rừng cung cấp. Tại Việt Nam, các công trình nghiên cứu cũng đã chỉ ra rằng lâm nghiệp có thể đóng góp vào sự phát triển kinh tế bền vững, đồng thời bảo vệ môi trường và đa dạng sinh học. Những nghiên cứu này đã tạo ra cơ sở lý luận vững chắc cho việc phát triển kinh tế lâm nghiệp tại Yên Bái.

II. Chủ trương và sự chỉ đạo phát triển kinh tế lâm nghiệp của Đảng bộ tỉnh Yên Bái 2001 2010

Giai đoạn 2001-2010, Đảng bộ tỉnh Yên Bái đã có những chủ trương rõ ràng nhằm phát triển kinh tế lâm nghiệp. Những chính sách này không chỉ tập trung vào việc tăng cường sản xuất mà còn chú trọng đến bảo vệ môi trường và phát triển bền vững. Đảng bộ đã xác định lâm nghiệp là một trong những ngành kinh tế mũi nhọn, đóng góp vào sự phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh. Các chương trình phát triển lâm nghiệp được triển khai đồng bộ, từ quy hoạch, giao khoán rừng đến khuyến khích các thành phần kinh tế tham gia. Những chính sách này đã tạo ra động lực cho người dân tham gia vào phát triển kinh tế lâm nghiệp, góp phần nâng cao đời sống và bảo vệ môi trường. Tuy nhiên, bên cạnh những thành công, vẫn còn nhiều thách thức cần phải giải quyết để đảm bảo sự phát triển bền vững của kinh tế lâm nghiệp tại Yên Bái.

2.1. Những nhân tố tác động và chủ trương của Đảng bộ tỉnh Yên Bái

Chủ trương phát triển kinh tế lâm nghiệp của Đảng bộ tỉnh Yên Bái trong giai đoạn này được hình thành từ nhiều yếu tố tác động. Đầu tiên, sự quan tâm của Đảng và Nhà nước đối với phát triển lâm nghiệp đã tạo ra một khung pháp lý thuận lợi. Thứ hai, nhu cầu về sản phẩm lâm nghiệp ngày càng tăng cao, đặc biệt là trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế. Đảng bộ tỉnh đã xác định rõ vai trò của lâm nghiệp trong việc bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế bền vững. Các chính sách khuyến khích đầu tư vào lâm nghiệp, bảo vệ rừng và phát triển các dịch vụ môi trường đã được triển khai. Những chủ trương này không chỉ giúp nâng cao giá trị kinh tế của rừng mà còn góp phần bảo vệ môi trường sinh thái, tạo ra một nền tảng vững chắc cho sự phát triển bền vững của tỉnh.

III. Quá trình Đảng bộ tỉnh Yên Bái lãnh đạo đẩy mạnh phát triển kinh tế lâm nghiệp 2010 2015

Trong giai đoạn 2010-2015, Đảng bộ tỉnh Yên Bái tiếp tục đẩy mạnh phát triển kinh tế lâm nghiệp với nhiều chủ trương và chính sách mới. Những yêu cầu mới về phát triển bền vững đã được đặt ra, yêu cầu phải có sự chuyển biến mạnh mẽ trong cách thức quản lý và khai thác tài nguyên rừng. Đảng bộ đã chỉ đạo thực hiện các chương trình phát triển lâm nghiệp gắn với bảo vệ môi trường, đồng thời khuyến khích sự tham gia của cộng đồng trong quản lý rừng. Các chính sách hỗ trợ cho người dân trồng rừng, bảo vệ rừng và phát triển các sản phẩm từ rừng đã được triển khai. Những kết quả đạt được trong giai đoạn này không chỉ nâng cao giá trị kinh tế của lâm nghiệp mà còn góp phần bảo vệ môi trường và phát triển xã hội. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức cần phải vượt qua để đảm bảo sự phát triển bền vững của kinh tế lâm nghiệp tại Yên Bái.

3.1. Những yêu cầu mới và chủ trương đẩy mạnh phát triển kinh tế lâm nghiệp

Đảng bộ tỉnh Yên Bái đã nhận thức rõ những yêu cầu mới trong phát triển kinh tế lâm nghiệp trong giai đoạn 2010-2015. Sự thay đổi trong chính sách phát triển lâm nghiệp đã phản ánh nhu cầu bảo vệ môi trường và phát triển bền vững. Đảng bộ đã đề ra các chủ trương nhằm tăng cường quản lý rừng, khuyến khích trồng rừng và bảo vệ rừng tự nhiên. Các chương trình phát triển lâm nghiệp được thiết kế để tạo ra giá trị kinh tế cao hơn từ rừng, đồng thời bảo vệ các dịch vụ môi trường mà rừng cung cấp. Những chủ trương này không chỉ giúp nâng cao đời sống của người dân mà còn góp phần bảo vệ môi trường sinh thái, tạo ra một nền tảng vững chắc cho sự phát triển bền vững của tỉnh.

IV. Nhận xét và kinh nghiệm

Quá trình lãnh đạo phát triển kinh tế lâm nghiệp của Đảng bộ tỉnh Yên Bái từ năm 2001 đến 2015 đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng. Những chính sách và chủ trương phát triển lâm nghiệp đã tạo ra động lực cho sự phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh. Tuy nhiên, bên cạnh những thành công, vẫn còn nhiều hạn chế và thách thức cần phải giải quyết. Việc tổng kết những kinh nghiệm từ quá trình lãnh đạo này là rất cần thiết để nâng cao hiệu quả lãnh đạo trong giai đoạn tiếp theo. Những bài học kinh nghiệm từ Yên Bái có thể được áp dụng cho các địa phương khác có điều kiện tương tự, góp phần vào sự phát triển bền vững của kinh tế lâm nghiệp tại Việt Nam.

4.1. Một số kinh nghiệm

Một trong những kinh nghiệm quan trọng từ quá trình lãnh đạo phát triển kinh tế lâm nghiệp tại Yên Bái là sự cần thiết phải gắn kết giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường. Các chính sách phát triển lâm nghiệp cần phải được thiết kế để đảm bảo rằng lợi ích kinh tế không đi ngược lại với mục tiêu bảo vệ môi trường. Hợp tác giữa các cấp chính quyền, cộng đồng và các tổ chức xã hội trong quản lý rừng là rất quan trọng để đảm bảo sự phát triển bền vững. Bên cạnh đó, việc nâng cao nhận thức của người dân về giá trị của rừng và các dịch vụ môi trường cũng là một yếu tố quyết định cho sự thành công của các chương trình phát triển lâm nghiệp.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công cuộc đổi mới đất nước khởi xướng từ năm 1986 đã đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc tái cấu trúc các ngành kinh tế, trong đó kinh tế lâm nghiệp giữ vị trí chiến lược đối với an ninh sinh thái và sinh kế bền vững tại các địa bàn miền núi. Luận án tiến sĩ chuyên ngành Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam với đề tài "Đảng bộ tỉnh Yên Bái lãnh đạo phát triển kinh tế lâm nghiệp từ năm 2001 đến năm 2015" thể hiện tính tiên phong học thuật khi lần đầu tiên hệ thống hóa toàn diện, chuyên biệt và khách quan sự lãnh đạo của một Đảng bộ cấp tỉnh đối với ngành kinh tế lâm nghiệp trong tiến trình 15 năm bản lề đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) được xác định rõ nét: Các công trình trước đây của các học giả như Nguyễn Văn Đắng (2001), Đỗ Thị Diệu (2014) hay Vũ Sửu (2005) chủ yếu tiếp cận lâm nghiệp dưới góc độ kỹ thuật lâm sinh thuần túy hoặc kinh tế học ngành đơn lẻ, dữ liệu tổng kết theo từng năm rời rạc và thiếu tính liên kết đa chiều; đồng thời chưa có công trình nào giải mã một cách hệ thống cơ chế ban hành nghị quyết, tổ chức chỉ đạo thực tiễn và những bài học lịch sử của Đảng bộ tỉnh Yên Bái trong việc giải quyết mối quan hệ giữa bảo vệ môi trường sinh thái với tăng trưởng kinh tế rừng.

Luận án tập trung giải quyết 4 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và kiểm chứng 3 giả thuyết khoa học (Hypotheses - H):

• RQ1: Những nhân tố khách quan và chủ quan nào chi phối quá trình hoạch định chủ trương phát triển kinh tế lâm nghiệp của Đảng bộ tỉnh Yên Bái giai đoạn 2001 - 2015?
• RQ2: Đảng bộ tỉnh Yên Bái đã thể chế hóa và triển khai các chủ trương chuyển dịch cơ cấu nội ngành, giao đất giao rừng và đổi mới tổ chức sản xuất lâm nghiệp như thế nào qua từng nhiệm kỳ Đại hội XV, XVI, XVII?
• RQ3: Những thành tựu, hạn chế và nguyên nhân cốt lõi trong năng lực lãnh đạo kinh tế lâm nghiệp của Đảng bộ tỉnh là gì?
• RQ4: Những kinh nghiệm lịch sử nào có thể đúc rút để hoàn thiện thể chế phát triển kinh tế lâm nghiệp bền vững trong giai đoạn mới?
• H1: Sự chuyển hướng chủ trương từ khai thác tài nguyên rừng tự nhiên sang lâm nghiệp xã hội và thâm canh rừng kinh tế gắn với thị trường đã trực tiếp thúc đẩy giá trị sản xuất lâm nghiệp tăng trưởng đột phá.
• H2: Chính sách giao đất, giao rừng gắn liền với phát triển mô hình kinh tế trang trại hộ gia đình là đòn bẩy quyết định thúc đẩy sự tham gia của các thành phần kinh tế vào nghề rừng.
• H3: Năng lực lãnh đạo linh hoạt của cấp ủy Đảng địa phương có vai trò quyết định trong việc cân bằng giữa mục tiêu sinh thái và mục tiêu phát triển kinh tế vùng cao.

Khung lý thuyết của luận án xây dựng trên nền tảng chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về phát triển kinh tế nông - lâm nghiệp, kết hợp quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Không gian nghiên cứu bao quát toàn bộ diện tích tự nhiên 688.627,64 ha của tỉnh Yên Bái (chiếm 2% diện tích cả nước, xếp thứ 8/11 tỉnh miền núi phía Bắc) trên địa bàn 9 đơn vị hành chính (7 huyện, 1 thị xã, 1 thành phố) với 180 xã, phường, thị trấn; thời gian nghiên cứu trải dài 15 năm (2001 - 2015). Đóng góp đột phá của nghiên cứu được chứng minh qua việc luận giải thành công quá trình nâng tỷ lệ che phủ rừng từ 48% (đầu giai đoạn) lên mức ấn tượng 62,2% vào năm 2015, đưa lâm nghiệp trở thành trụ cột ổn định chiếm 20,7% - 22,3% cơ cấu giá trị sản xuất nông - lâm - thủy sản toàn tỉnh.

Literature Review và Positioning

Nghiên cứu quốc tế về kinh tế lâm nghiệp từ cuối thế kỷ XX đã chuyển mạnh từ mô hình khai thác gỗ thương mại đơn thuần sang quản trị tài nguyên đa mục tiêu và kinh tế sinh thái. Font và Tribe (2000) trong bài viết "Recreation, Conservation and Timber Production: a Sustainable Relationship" đã chỉ rõ giá trị phức hợp của rừng bao gồm phòng hộ nguồn nước, hấp thụ cacbon, bảo tồn đất và dịch vụ giải trí cảnh quan, đòi hỏi quản trị lâm nghiệp phải tích hợp chức năng kinh tế - xã hội với dịch vụ phi thị trường. Nghiên cứu của Natasha Landell-Mills (2002) phân rã cấu trúc giá trị kinh tế của rừng, xác định hấp thụ cacbon chiếm 27%, bảo tồn đa dạng sinh học chiếm 25%, bảo vệ đầu nguồn chiếm 21%, cảnh quan du lịch chiếm 17% và các giá trị khác chiếm 10%. Sven Wunder (2005) chính thức xác lập lý thuyết chi trả dịch vụ môi trường rừng (PFES), khẳng định việc thương mại hóa các dịch vụ sinh thái là công cụ kinh tế then chốt để quản lý tài nguyên bền vững.

Ở phạm vi đối sánh quốc tế, nghiên cứu của Kearsley (2000) về rừng bản địa New Zealand cho thấy chính sách ưu tiên bảo tồn tuyệt đối kết hợp kiểm soát nghiêm ngặt du lịch sinh thái đã bảo vệ thành công 1/4 diện tích tự nhiên quốc gia; trong khi các nghiên cứu định lượng tại Phần Lan (Finnish Recreation Valuation Study) chỉ ra rằng việc định giá không đầy đủ các lợi ích phi thị trường là căn nguyên khiến người làm rừng tại các quốc gia thu nhập thấp không mặn mà với công tác bảo vệ rừng.

Tại Việt Nam, các học giả đã tiếp cận lâm nghiệp từ nhiều giác độ:

• Lịch sử và chính sách vĩ mô: Nguyễn Văn Đắng (2001) trong cuốn "Lâm nghiệp Việt Nam 1945 - 2000" và Đỗ Thị Diệu (2014) hệ thống hóa các giai đoạn phát triển chính sách nhưng chưa phân tích sâu vai trò lãnh đạo ở cấp độ Đảng bộ địa phương.
• Kinh tế tài nguyên và định giá rừng: Nguyễn Nghĩa Biên (2004), Vũ Tấn Phương (2006) xây dựng nguyên tắc khung giá rừng; Phạm Thu Thủy (2014) đánh giá chính sách PFES thực nghiệm; Trần Hải (2011) phân tích mối quan hệ giữa chi trả dịch vụ môi trường với giảm nghèo vùng cao.
• Nghiên cứu địa bàn Yên Bái: Vũ Ngọc Kỳ, Trần Đức, Vũ Sửu (2000) đánh giá mô hình kinh tế trang trại đồi rừng huyện Yên Bình; Phạm Xuân Hoàn và Ngô Đình Quế (2007) khảo sát tập quán nương rẫy và chuyển đổi trồng quế của người Dao; Lương Văn Hiệp (2014) đánh giá mô hình khuyến lâm tại Văn Chấn và Yên Bình.

Tồn tại hai luồng quan điểm tranh luận lớn trong học thuật: (1) Quan điểm bảo tồn tĩnh (strict preservationism) coi việc khai thác gỗ rừng trồng xung đột với chức năng sinh thái, đối lập với quan điểm kinh tế tài nguyên động (sustainable utilization) cho rằng khai thác hợp lý và chuỗi chế biến sâu mới tạo nguồn thu tái đầu tư nuôi rừng; (2) Quan điểm quản trị nhà nước tập trung qua lâm trường quốc doanh đối lập với mô hình phân quyền, giao đất giao rừng và xã hội hóa nghề rừng cho kinh tế hộ.

Luận án định vị chính xác khoảng trống học thuật bằng cách chứng minh rằng sự lãnh đạo của Đảng bộ tỉnh Yên Bái chính là cầu nối dung hòa hai luồng tư tưởng trên: Thể chế hóa chủ trương phân ba loại rừng (rừng đặc dụng, rừng phòng hộ, rừng sản xuất) kết hợp đẩy mạnh kinh tế trang trại hộ gia đình, chuyển hóa nghề rừng từ khai thác tài nguyên tự nhiên sang sản xuất hàng hóa lâm sản quy mô lớn gắn với công nghiệp chế biến.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin về quy luật quan hệ sản xuất phải phù hợp với tính chất và trình độ phát triển của lực lượng sản xuất trong ngành kinh tế đặc thù có chu kỳ sinh trưởng dài như lâm nghiệp. Công trình làm sáng tỏ phương thức lãnh đạo của Đảng cầm quyền đối với kinh tế địa phương thông qua 3 mệnh đề lý thuyết (Theoretical Propositions - P):

• P1: Sự xác lập quyền sở hữu và quyền sử dụng đất lâm nghiệp ổn định, lâu dài cho người dân (thông qua cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất) là điều kiện tiên quyết để giải phóng sức sản xuất và hình thành thị trường các yếu tố sản xuất lâm nghiệp.
• P2: Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nội ngành lâm nghiệp từ khai thác gỗ tự nhiên sang lâm sinh thâm canh và chế biến sâu lâm sản ngoài gỗ là quy luật tất yếu để đạt tới trạng thái cân bằng sinh thái - kinh tế tại các vùng đệm nhạy cảm.
• P3: Vai trò kiến tạo của tổ chức Đảng địa phương thể hiện qua việc ban hành các nghị quyết chuyên đề (như Nghị quyết số 06-NQ/TU năm 2003 của Tỉnh ủy Yên Bái) đóng vai trò định hình thể chế và kích hoạt các nguồn lực xã hội hóa nghề rừng.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án là sự tích hợp đa ngành giữa ba hệ thống lý thuyết: (1) Lý thuyết Thể chế và Sự lãnh đạo chính trị của Đảng cầm quyền; (2) Lý thuyết Chuyển đổi Lâm nghiệp bền vững (Forest Transition Theory); (3) Lý thuyết Kinh tế Tài nguyên và Sinh kế Nông thôn.

                                  +--------------------------------------------------------+
                                  |    Bối cảnh thể chế & Đường lối Đổi mới của Đảng       |
                                  |  (Nghị quyết Trung ương, Luật BV&PTR 2004, PFES, REDD)  |
                                  +---------------------------+----------------------------+
                                                              |
                                                              v
+-------------------------------------------------------------+-------------------------------------------------------------+
|                                    SỰ LÃNH ĐẠO CỦA ĐẢNG BỘ TỈNH YÊN BÁI (2001 - 2015)                                    |
|   - Ban hành Nghị quyết chuyên đề (NQ 06-NQ/TU, CTr 17-CT/TU, CTr 34-CTHĐ/TU, CTr 62-CTr/TU)                              |
|   - Chỉ đạo quy hoạch 3 loại rừng, phân cấp quản lý và tổ chức thực hiện                                                  |
+-------------------------------------------------------------+-------------------------------------------------------------+
                                                              |
                               +------------------------------+------------------------------+
                               |                                                             |
                               v                                                             v
+-------------------------------------------------------------+ +-----------------------------------------------------------+
|               TRỤ CỘT THỂ CHẾ VÀ TỔ CHỨC SẢN XUẤT           | |            TRỤ CỘT CƠ CẤU VÀ THỊ TRƯỜNG LÂM SẢN           |
| - Giao đất, giao rừng, cấp sổ đỏ cho hộ gia đình/cộng đồng  | | - Phân vùng sinh thái: Vùng cao (phòng hộ, quế, thảo quả) |
| - Sắp xếp lại lâm trường quốc doanh -> Công ty lâm nghiệp   | |   Vùng thấp (nguyên liệu giấy, keo, tre Bát Độ)           |
| - Phát triển kinh tế trang trại, HTX, kinh tế tư nhân       | | - Thúc đẩy công nghiệp chế biến & dịch vụ môi trường rừng |
+-------------------------------------------------------------+ +-----------------------------------------------------------+
                                                              |
                                                              v
+---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------+
|                                               KẾT QUẢ VÀ TÁC ĐỘNG TOÀN DIỆN                                               |
| - Độ che phủ rừng đạt 62,2% (2015); Giá trị sản xuất tăng đột phá (>1.000 tỷ đồng năm 2010)                              |
| - Giải quyết việc làm, giảm nghèo đồng bào dân tộc thiểu số; Bảo tồn an ninh sinh thái đầu nguồn Sông Hồng, Sông Chảy     |
+---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------+

Cách tiếp cận phân tích kết hợp giữa tiến trình lịch sử biên niên và phân tích lát cắt cơ cấu, cho phép giải mã tương tác động giữa thể chế chính trị và hiệu quả kinh tế. Điều kiện biên (boundary conditions) áp dụng cho khung phân tích là địa bàn miền núi có địa hình dốc trên 70%, đa dạng tộc người với 30 dân tộc anh em và nền kinh tế đang trong quá trình chuyển đổi từ tự cung tự cấp sang sản xuất hàng hóa.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án quán triệt lập trường nhận thức luận của Chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp thế giới quan khoa học của chủ nghĩa Mác - Lênin. Thiết kế nghiên cứu áp dụng phương pháp hỗn hợp (mixed-methods research design) với cấp độ phân tích đa tầng (multi-level design):

• Cấp vĩ mô: Sự chỉ đạo từ Trung ương, Bộ Chính trị (Nghị quyết 37-NQ/TW, Nghị quyết 26-NQ/TW) và Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn.
• Cấp trung mô: Sự vận dụng, ban hành nghị quyết và chỉ đạo điều hành của Tỉnh ủy, HĐND, UBND tỉnh Yên Bái.
• Cấp vi mô: Hiệu quả sản xuất tại các doanh nghiệp lâm nghiệp, trang trại gia đình và cộng đồng dân cư thôn bản tại các tiểu vùng sinh thái (vùng cao Mù Cang Chải, Trạm Tấu và vùng thấp Trấn Yên, Yên Bình, Văn Yên).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu triển khai nghiêm ngặt theo các giao thức thu thập và thẩm định dữ liệu:

• Giao thức tài liệu lưu trữ: Khai thác trực tiếp hệ thống văn kiện gốc, nghị quyết, chỉ thị, kết luận lưu trữ tại Văn phòng Tỉnh ủy Yên Bái, HĐND tỉnh, UBND tỉnh; hệ thống báo cáo ngành của Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Yên Bái giai đoạn 2001 - 2015.
• Tam giác đạc dữ liệu (Data & Method Triangulation): Đối chiếu chéo giữa văn bản chính sách của Đảng bộ tỉnh với số liệu Niên giám thống kê chính thức của Cục Thống kê tỉnh Yên Bái và tài liệu khảo sát điền dã thực tế.
• Phỏng vấn nhân chứng lịch sử: Phỏng vấn sâu các đồng chí lãnh đạo Tỉnh ủy, cán bộ quản lý lâm nghiệp qua các thời kỳ và người đứng đầu các mô hình trang trại đồi rừng tiêu biểu nhằm đảm bảo độ tin cậy lịch sử và tính chân thực của các nhận định.

Data và phân tích

Nguồn dữ liệu định lượng bao quát chuỗi thời gian 15 năm (2001 - 2015) trên toàn bộ địa bàn tỉnh. Các kỹ thuật phân tích được áp dụng gồm:

• Phân tích chuỗi thời gian và chỉ số tăng trưởng: Thống kê và so sánh giá trị sản xuất lâm nghiệp theo giá hiện hành và giá so sánh.
• Phân tích cơ cấu kinh tế: Tách bóc cơ cấu giá trị sản xuất giữa nông nghiệp, lâm nghiệp, thủy sản và cấu trúc nội ngành lâm nghiệp (trồng nuôi rừng, khai thác gỗ và lâm sản, dịch vụ lâm nghiệp).
• Công cụ phần mềm hỗ trợ: Ứng dụng Microsoft Excel và SPSS để xử lý ma trận dữ liệu, lập bảng tương quan, vẽ biểu đồ diễn biến diện tích rừng quy hoạch và cơ cấu giá trị sản xuất. Kiểm tra độ vững (robustness checks) được thực hiện bằng cách đối sánh dữ liệu thống kê địa phương với số liệu của Tổng cục Lâm nghiệp và Tổng cục Thống kê Việt Nam.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Dữ liệu lịch sử và kinh tế trong luận án làm sáng tỏ 5 phát hiện cốt lõi:

Thứ nhất, sự xác lập mô hình tổ chức không gian kinh tế lâm nghiệp hai vùng sinh thái đặc thù. Tỉnh ủy Yên Bái đã có bước chỉ đạo mang tính đột phá khi phân định không gian phát triển: Vùng cao (Mù Cang Chải, Trạm Tấu, vùng cao Văn Chấn) tập trung bảo vệ rừng phòng hộ đầu nguồn sông Hồng, sông Đà, sông Chảy kết hợp trồng sơn tra, thảo quả, chè Shan và quế; Vùng thấp (Văn Yên, Trấn Yên, Lục Yên, Yên Bình) tập trung hình thành vùng nguyên liệu giấy và rừng thâm canh cao sản (keo lai, bạch đàn mô, tre Bát Độ) gắn với các nhà máy chế biến dăm gỗ, ván ép và mộc dân dụng.

Thứ hai, tốc độ tăng trưởng giá trị vượt bậc song hành cùng mở rộng diện tích che phủ. "Tổng diện tích tự nhiên là 688.627,64 ha... tính đến năm 2015, rừng chiếm tới 62,2% tổng diện tích tự nhiên của tỉnh", đưa Yên Bái trở thành một trong những tỉnh có độ che phủ rừng cao nhất miền Bắc. Về giá trị kinh tế, "trong vòng 5 năm giá trị tăng gấp rưỡi (năm 2001 đạt 245.572 triệu đồng, năm 2005 đạt 397.000 triệu đồng)... giai đoạn 2006-2010 giá trị tăng lên gấp đôi (năm 2006 đạt 463.714 triệu đồng, năm 2010 đạt trên 1.000 tỷ đồng)".

Thứ ba, sự ổn định tỷ trọng và chuyển dịch cơ cấu nội ngành tích cực. "Trong cơ cấu nông, lâm nghiệp, thủy sản ở Yên Bái những năm 2001 - 2010, tuy tỷ trọng ngành lâm nghiệp có những chuyển biến nhưng luôn chiếm từ 20,7% đến 22,3%, đứng thứ hai sau nông nghiệp (chiếm từ 75,5% đến 76,7%) và cao vượt trội so với ngành thủy sản (chỉ chiếm từ 1,6% đến 3,7%)". Trong nội bộ ngành lâm nghiệp, "tỷ trọng giá trị sản xuất trong lĩnh vực khai thác liên tiếp tăng từ 81,24% (năm 2001), đạt 82,17% (năm 2003), lên đến 83,79% (năm 2005), đến năm 2010 giảm xuống còn 80,65%. Tỷ trọng trong lâm sinh lại giảm từ 9,61% (năm 2001) xuống còn 9,26% (năm 2005). Đến năm 2010 đạt mức 11,05%". Điều này chứng minh quá trình chuyển đổi bền vững từ khai thác giản đơn sang đẩy mạnh gây trồng, chăm sóc và thâm canh.

Năm     Tổng GTSX (Triệu VNĐ)   Tỷ trọng Lâm nghiệp trong N-L-TS (%)   Tỷ lệ che phủ rừng (%)
2001    245.572                 21,72%                                 48,0%
2005    397.xxx                 21,79%                                 54,4%
2006    463.714                 21,43%                                 55,0%
2010    >1.000.000              22,29%                                 58,0%
2015    --                      --                                     62,2%

Thứ tư, bước chuyển đổi đột phá về quan hệ sản xuất thông qua kinh tế trang trại và doanh nghiệp. Luận án chứng minh sự suy giảm vai trò độc canh của các lâm trường quốc doanh cũ và sự trỗi dậy của 777 trang trại lâm nghiệp hộ gia đình (quy mô trên 10 ha/trang trại) cùng hàng ngàn hộ nông dân làm giàu từ quế Văn Yên và tre Bát Độ Trấn Yên, khẳng định tính đúng đắn của Nghị quyết số 06-NQ/TU (2003).

Thứ năm, phát hiện hạn chế khách quan: Luận án chỉ ra điểm nghẽn lớn trong chuỗi giá trị khi công nghiệp chế biến lâm sản tại Yên Bái giai đoạn này chủ yếu dừng lại ở sơ chế thô (dăm gỗ, gỗ bóc, tinh dầu quế thô), giá trị gia tăng chưa cao; công tác cấp chứng chỉ rừng bền vững quốc tế (FSC) và thị trường chi trả dịch vụ môi trường rừng (PFES) mới ở giai đoạn đầu thí điểm, chưa tạo nguồn thu đột biến tương xứng tiềm năng.

Implications đa chiều

• Về lý thuyết: Cung cấp luận cứ thực chứng khẳng định vai trò lãnh đạo định hướng của Đảng không làm triệt tiêu quy luật thị trường mà đóng vai trò tạo lập khung thể chế, thúc đẩy thị trường lâm sản vận hành hiệu quả.
• Về phương pháp luận: Cung cấp khung tiếp cận liên ngành giữa khoa học Lịch sử Đảng và Kinh tế học Môi trường cho các nghiên cứu cấp tỉnh.
• Về thực tiễn và chính sách: Đề xuất lộ trình 4 bước cho các địa phương trung du miền núi: (1) Rà soát quy hoạch đất lâm nghiệp dứt điểm; (2) Đẩy mạnh liên kết 4 nhà (Nhà nước - Nhà khoa học - Doanh nghiệp - Nhà nông); (3) Chuyển dịch từ trồng gỗ nhỏ sang gỗ lớn có chứng chỉ FSC; (4) Tích hợp cơ chế tài chính các-bon và dịch vụ môi trường rừng vào thu nhập trực tiếp của người giữ rừng.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn học thuật:

• Giới hạn dữ liệu vi mô: Nguồn số liệu thống kê về doanh nghiệp tư nhân chế biến gỗ nhỏ lẻ và các giao dịch thương mại lâm sản tiểu ngạch trong giai đoạn 2001 - 2005 còn thiếu vắng do hệ thống thống kê cấp xã thời kỳ đầu đổi mới chưa đồng bộ.
• Điều kiện biên không gian: Các phát hiện phản ánh đặc thù địa hình chia cắt phức tạp và điều kiện khí hậu nhiệt đới gió mùa của vùng trung du miền núi phía Bắc, cần hiệu chỉnh khi áp dụng vào vùng rừng Tây Nguyên hoặc Đồng bằng sông Cửu Long.

Chương trình nghiên cứu tiếp nối mở ra 4 hướng:

1. Đánh giá tác động lượng hóa của các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới (EVFTA, CPTPP) đối với chuỗi cung ứng gỗ hợp pháp của Yên Bái.
2. Ứng dụng mô hình kinh tế lượng không gian (Spatial Econometrics) để đo lường mức độ lan tỏa thu nhập từ kinh tế rừng đến chỉ số giảm nghèo đa chiều.
3. Nghiên cứu cơ chế tài chính thị trường tín chỉ các-bon rừng (REDD+) tại các khu bảo tồn thiên nhiên Nà Hẩu và Mù Cang Chải.
4. Đánh giá tính thích ứng của hệ thống tri thức bản địa các dân tộc thiểu số (Dao, H'Mông, Tày) trước tác động của biến đổi khí hậu cực đoan.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra tác động học thuật và thực tiễn sâu rộng:

• Tác động học thuật: Dự kiến là công trình tham khảo chuẩn mực cho các nghiên cứu lịch sử kinh tế địa phương và lịch sử Đảng bộ cấp tỉnh, có tiềm năng trích dẫn cao trong các tạp chí chuyên ngành Khoa học Xã hội, Lịch sử Đảng và Kinh tế Nông nghiệp.
• Chuyển giao chính sách: Cung cấp luận cứ lịch sử - khoa học trực tiếp cho Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh Yên Bái nhiệm kỳ mới trong việc ban hành nghị quyết chuyên đề về phát triển lâm nghiệp bền vững giai đoạn 2021 - 2030, tầm nhìn 2050.
• Lợi ích xã hội: Góp phần định hình các giải pháp an sinh, bảo tồn sinh kế truyền thống và nâng cao giá trị cây đặc sản bản địa (quế, chè Shan tuyết), trực tiếp phục vụ mục tiêu xóa đói giảm nghèo cho hơn 30 dân tộc anh em trên địa bàn tỉnh.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tiếp cận khung phân tích liên ngành mẫu mực, làm rõ phương pháp luận khai thác tài liệu lưu trữ Đảng bộ kết hợp số liệu kinh tế định lượng.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu Lịch sử Đảng: Nguồn tài liệu tham khảo giá trị phục vụ bài giảng Lịch sử Đảng bộ địa phương và lịch sử kinh tế Việt Nam thời kỳ Đổi mới.
• Nhà hoạch định chính sách cấp tỉnh và bộ ngành: Nắm bắt quy luật tương tác giữa thể chế giao đất giao rừng, tái cơ cấu lâm nghiệp và bài học thực tiễn từ mô hình Yên Bái.
• Doanh nghiệp chế biến gỗ và Hiệp hội ngành hàng lâm sản: Cơ sở đánh giá tiềm năng vùng nguyên liệu và định hình chiến lược đầu tư liên kết chuỗi giá trị bền vững.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Luận án đã mở rộng lý luận về phương thức lãnh đạo kinh tế của Đảng cầm quyền bằng việc chứng minh: Trong ngành kinh tế đặc thù như lâm nghiệp, sự lãnh đạo của Đảng bộ địa phương đạt hiệu quả tối ưu khi thể chế hóa được "quy chế ba loại rừng" gắn với phân quyền sở hữu tài sản rừng cho người dân, giải quyết triệt để xung đột giữa bảo tồn sinh thái đầu nguồn và phát triển sinh kế hàng hóa.

2. Đột phá phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây? So với nghiên cứu của Đỗ Thị Diệu (2014) chỉ dừng ở lịch sử kinh tế vĩ mô toàn quốc và công trình của Vũ Sửu (2005) mang tính mô tả thực trạng địa phương, luận án đã sử dụng phương pháp tam giác đạc (triangulation) kết hợp chuỗi dữ liệu lưu trữ Tỉnh ủy độc quyền với thống kê kinh tế liên tục 15 năm (2001 - 2015), lượng hóa chính xác sự chuyển dịch cơ cấu nội ngành khai thác - lâm sinh.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì? Tỷ trọng ngành lâm nghiệp trong khối nông - lâm - thủy sản của Yên Bái duy trì độ ổn định cao và bền bỉ trong biên độ 20,7% - 22,3% suốt một thập kỷ (2001 - 2010), bất chấp sự biến động mạnh mẽ của quá trình công nghiệp hóa và đô thị hóa, chứng minh vị thế không thể thay thế của kinh tế rừng trong cơ cấu sinh kế tỉnh miền núi.

4. Luận án có cung cấp giao thức tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không? Có. Toàn bộ danh mục văn kiện Tỉnh ủy, các nghị quyết chuyên đề (như Nghị quyết 06-NQ/TU), hệ thống bảng biểu thống kê từ Niên giám thống kê tỉnh Yên Bái và các bước phân loại dữ liệu theo 4 nhóm chủ trương đều được mã hóa, lập danh mục nguồn lưu trữ rõ ràng tại phần phụ lục, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập tái lập và kiểm chứng.

5. Lộ trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình như thế nào? Lộ trình hướng tới việc theo dõi sự chuyển đổi của Yên Bái từ mô hình lâm nghiệp sản xuất hàng hóa truyền thống sang mô hình kinh tế lâm nghiệp tuần hoàn, thương mại hóa tín chỉ cacbon rừng quốc tế (Art 6 Paris Agreement) và chuyển đổi số trong quản lý chuỗi cung ứng gỗ có chứng chỉ FSC.

Kết luận

1. Hệ thống hóa toàn diện và khoa học quá trình Đảng bộ tỉnh Yên Bái lãnh đạo phát triển kinh tế lâm nghiệp trong suốt 15 năm (2001 - 2015), phân kỳ lịch sử rõ ràng gắn với Đại hội XV, XVI, XVII của tỉnh.
2. Làm sáng tỏ sự chuyển biến đột phá từ nhận thức đến hành động: Chuyển từ bảo vệ thụ động, khai thác kiệt quệ tài nguyên tự nhiên sang phát triển nền lâm nghiệp xã hội hàng hóa nhiều thành phần, thâm canh rừng kinh tế gắn với công nghiệp chế biến.
3. Đánh giá khách quan các thành tựu vượt bậc: Độ che phủ rừng đạt 62,2% vào năm 2015; giá trị sản xuất lâm nghiệp tăng từ 245.572 triệu đồng (2001) lên trên 1.000 tỷ đồng (2010); hình thành rõ nét các vùng chuyên canh đặc sản quy mô lớn (quế Văn Yên, tre Bát Độ, gỗ nguyên liệu).
4. Thẳng thắn chỉ ra các khâu yếu, điểm nghẽn: Công nghiệp chế biến sâu chưa phát triển tương xứng vùng nguyên liệu, quản lý đất lâm nghiệp ở một số địa bàn còn chồng chéo, kinh tế rừng chưa thực sự trở thành nguồn làm giàu đồng đều cho đồng bào vùng sâu vùng xa.
5. Đúc rút 5 bài học kinh nghiệm lịch sử có giá trị lý luận và thực tiễn sâu sắc về: Hoạch định chủ trương sát thực tiễn; Giao đất giao rừng thực chất; Đổi mới tổ chức sản xuất gắn kết chuỗi giá trị; Kết hợp hài hòa giữa lợi ích kinh tế và an ninh sinh thái; Tăng cường xây dựng tổ chức Đảng vững mạnh tại các địa bàn nông lâm trường.
6. Mở ra hướng nghiên cứu mới về quản trị tài nguyên rừng và phát triển bền vững vùng trung du miền núi phía Bắc trong bối cảnh hội nhập quốc tế và biến đổi khí hậu toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN Kinh tế lâm nghiệp luôn được sự quan tâm của nhiều nhà khoa học, nhà quản lý và những người trực tiếp làm nghề rừng. Nhiều công trình nghiên cứu liên quan tới vấn đề này đã được công bố dưới dạng sách, đề tài, đề án, chương trình khoa học, luận văn, luận án và các bài viết đăng trên tạp chí khoa học chuyên ngành, ở các khía cạnh khác nhau. Nhóm các công trình nghiên cứu về kinh tế lâm nghiệp trên thế giới * Một số cuốn sách về kinh tế lâm nghiệp của các học giả nước ngoài Nghiên cứu những lợi ích đem lại từ rừng, Font, X và Tribe, J với bài viết “Recreation, Conservaton and Timber Prodcution: a Sustainable Relationship” (tác giả tự dịch: Giải trí, bảo vệ rừng và gỗ rừng: một mối quan hệ bền vững) đăng trong cuốn sách Du lịch và Du lịch Lâm nghiệp - Các nghiên cứu điển hình về Quản lý Môi trường, đã chỉ rõ giá trị nhiều mặt của rừng như là cung cấp gỗ, bảo vệ nguồn nước, bảo vệ và phục hồi đất, điều hòa khí hậu, hấp thụ cacbon, tạo vẻ đẹp cảnh quan cho giải trí.

Những giá trị này của rừng đã đem lại rất nhiều lợi ích khác nhau cả về kinh tế, sinh thái, môi trường. Việc đánh giá đầy đủ giá trị của rừng và môi trường rừng là cơ sở để khai thác và quản lý rừng bền vững. Mặc dù, đã nhận biết được giá trị nhiều mặt của rừng nhưng trong một thời gian dài con người mới chỉ quan tâm đến giá trị từ khai thác gỗ. Chỉ đến khi các vấn đề về ảnh hưởng của việc khai thác gỗ quá mức gây ra những ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường thì những vai trò của môi trường của rừng và dịch vụ môi trường rừng mới được thực sự quan tâm.

Theo bài viết này, để quản lý và sử dụng bền vững tài nguyên rừng phải đảm bảo chức năng kinh tế - xã hội của rừng [156]. Công trình nghiên cứu đã chỉ ra việc quản lý rừng hiện tại ở khu vực này không chỉ đơn thuần là quản lý để khai thác các giá trị sử dụng trực tiếp của 8 rừng (giá trị thị trường), mà còn phải bao gồm việc quản lý để khai thác các giá trị sử dụng gián tiếp (giá trị dịch vụ môi trường rừng) hay giá trị phi thị trường. Cũng trong cuốn sách này, Kearsley, G có bài viết “Balancing Tourism and Wilderness Qualities in New Zealand’s Native Forests” (tác giả tự dịch: Cân bằng du lịch và tính hoang dã của rừng bản địa ở New Zealand). Nghiên cứu tại Newzealand cho thấy, diện tích che phủ của rừng tự nhiên chiếm 1/4 diện tích cả nước và các rừng tự nhiên này phần lớn được bảo vệ hoàn toàn bởi một hệ thống các vườn quốc gia và lâm viên.

Chính phủ có quan điểm rằng bảo tồn được đặt lên trên tất cả các lợi ích khác, các hoạt động giải trí truyền thống như săn bắn trong rừng hoặc câu cá ở một số sông, hồ đều bị kiểm soát trong các giới hạn nhất định. Trong những năm gần đây, nhu cầu về giải trí ngoài trời đã tăng nhanh nhưng các hệ thống rừng vẫn được quản lý rất tốt do sự quản lý chặt chẽ cũng như quan điểm nhất quán về bảo tồn của Chính phủ [158]. Natasha Landell - Mills trong cuốn sách A global view of markets for forest environment services and their impact on the poor (tác giả tự dịch: Quan điểm toàn cầu về thị trường dịch vụ môi trường rừng và tác động của chúng đến người nghèo) đã có những đánh giá cho thấy, rừng có thể cung cấp nhiều loại dịch vụ khác nhau và mỗi dịch vụ này sẽ có một giá trị nhất định trong tổng giá trị kinh tế của rừng, như: Hấp thụ các bon chiếm 27%; Bảo tồn đa dạng sinh học chiếm 25%; Bảo vệ đầu nguồn chiếm 21%; Vẻ đẹp cảnh quan chiếm 17% và giá trị khác chiếm 10% [159]. Sự đánh giá này cho thấy, rừng có thể cung cấp nhiều loại dịch vụ khác nhau và mỗi dịch vụ này sẽ có một giá trị nhất định trong tổng giá trị kinh tế của rừng.

* Một số công trình nghiên cứu về kinh tế lâm nghiệp đã được công bố dưới dạng các báo cáo khoa học và các bài viết trên các tạp chí có uy tín trên thế giới. Từ năm 1992, báo cáo của tổ chức Liên Hiệp Quốc đã chỉ ra, trong những thập kỷ gần đây người ta mới nhận thức được rằng một trong những nguyên nhân cơ bản của suy thoái rừng là không xác định được giá trị môi trường của rừng bên cạnh sự phá rừng của cộng đồng địa phương [155]. Những sự thay đổi 9 về nhận thức giá trị môi trường rừng được thể hiện rõ nét thông qua những thay đổi về chính sách và luật về lâm nghiệp của nhiều nước trên thế giới. Sven Wunder với công trình nghiên cứu “Payments for environmental services” (tác giả tự dịch: Chi trả cho các dịch vụ môi trường) khẳng định giá trị của rừng là rất lớn.

Với tầm quan trọng này nhiều tổ chức, quốc gia đã hình thành các cơ chế khác nhau nhằm quản lý dịch vụ môi trường rừng trên quan điểm coi dịch vụ môi trường là một loại hàng hoá. Một số quốc gia đã tiến hành nghiên cứu và xây dựng cơ chế chi trả cho dịch vụ môi trường rừng - PFES (Payment for Environment Services) nhằm quản lý bền vững các dịch vụ môi trường rừng. Theo đó, các khái niệm và thuật ngữ được thừa nhận để chỉ sự thương mại các dịch vụ môi trường như: chi trả, đền đáp, thị trường, bồi thường [160]. Đây được coi là những xu hướng mới nhằm quản lý dịch vụ môi trường rừng và hướng tới phát triển bền vững.

Bước sang thế kỷ XXI, vai trò của rừng đã được đánh giá một cách toàn diện hơn. Theo đánh giá của tổ chức Lương thực và Nông nghiệp của Liên hợp quốc (FAO) trong “Making forest pay” (đăng trên Tạp chí Quốc tế về lâm nghiệp và công nghiệp rừng), rừng được coi là bộ phận không thể thay thế của môi trường sinh thái, giữ vai trò quan trọng trong đời sống con người và là cơ sở để phát triển nhiều ngành kinh tế khác [156]. Vì vậy, giá trị của rừng không chỉ là giá trị trực tiếp mà còn có giá trị gián tiếp (giá trị dịch vụ môi trường rừng).A với bài viết “What price recreation in Finland? Contingent valuation study of non - market benefits of public outdoor recreation areas. Theo bài viết, tình trạng này, nhất là ở những nước nghèo, đã không khuyến khích người làm lâm nghiệp bảo vệ và phát triển những giá trị môi trường rừng, dẫn đến thiệt hại cho nhiều ngành sản xuất và đời sống nói chung.

Thực tế đó đã buộc những người làm nghề rừng và những người hưởng lợi chính từ giá trị môi trường rừng 10 phải hợp tác với nhau, chia sẻ với nhau trách nhiệm trong việc bảo vệ và phát triển những giá trị môi trường rừng. Trong quá trình đó, những giá trị môi trường rừng được phân tích, lượng giá, mua bán, trao đổi như những hàng hoá và dịch vụ khác. Người ta gọi những lợi ích môi trường của rừng được đưa ra trao đổi, mua bán như vậy là dịch vụ môi trường rừng. Tuy nhiên, trong thời gian dài kết quả nghiên cứu giá trị của môi trường rừng chỉ có ý nghĩa làm tăng kiến thức của con người về giá trị nhiều mặt của rừng, làm thay đổi giá trị của rừng mà chưa trở thành căn cứ cho những quyết định về biện pháp tác động vào rừng.

Nhóm các công trình nghiên cứu về kinh tế lâm nghiệp ở Việt Nam * Một số cuốn sách về kinh tế lâm nghiệp Ở Việt Nam, các cuốn sách viết về lâm nghiệp rất đa dạng và phong phú, chủ yếu tập trung vào khía cạnh kĩ thuật trên 3 lĩnh vực: lâm sinh, công nghiệp rừng, chính sách kinh tế lâm nghiệp. Trong cuốn sách Lâm nghiệp Việt Nam 1945 - 2000, tác giả Nguyễn Văn Đắng (chủ biên), đã tập hợp nhiều bài viết của nhiều nhà lãnh đạo, nhà nghiên cứu khoa học lâm nghiệp tổng kết quá trình phát triển lâm nghiệp Việt Nam. Trong đó, khái quát quá trình xây dựng và phát triển ngành Lâm nghiệp Việt Nam trong 55 năm từ 1945 đến năm 2000 [47]. Cuốn sách đã hệ thống những tư liệu, sự kiện, thành tựu và hạn chế của ngành lâm nghiệp qua 55 năm phát triển.

Cũng qua thực tiễn nghiên cứu, tổng hợp, các nhà lãnh đạo, nhà khoa học lâm nghiệp bước đầu đã đúc rút những kinh nghiệm về sự quản lý, xây dựng, bảo vệ và phát triển của ngành Lâm nghiệp giai đoạn 1945 - 2000. Tuy nhiên, sự phát triển kinh tế lâm nghiệp chưa khái quát một cách hệ thống, xuyên suốt, liên tục, nên khó nhận thấy sự khác biệt giữa các giai đoạn phát triển của ngành. Trong cuốn sách Nghiên cứu nhu cầu nông dân, do Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (NN&PTNT) và UNDP biên soạn, các tác giả đã đánh giá quá trình phát triển lâm nghiệp Việt Nam (tr.90-97) dưới góc độ tổ chức quản lý trong lâm nghiệp, về quyền chứng nhận sổ đỏ, về thái độ đối với lâm nghiệp. Tác giả Nguyễn Duy Quý trong cuốn sách Việt Nam - 20 năm đổi mới đã phân tích, so sánh, tổng kết, đánh giá thành tựu trên tất cả các lĩnh vực của 20 năm đổi mới, trong đó có những thành tựu về kinh tế nông - lâm nghiệp - thủy 11 sản; đồng thời chỉ ra những khó khăn, hạn chế của ngành lâm nghiệp, nhất là hiện tượng rừng và tài nguyên bị xâm hại nghiêm trọng [77].

Trong cuốn sách Lâm nghiệp Việt Nam - nhìn lại chặng đường hơn 20 năm đổi mới cùng đất nước [14], các tác giả đã đánh giá về thành tựu của ngành Lâm nghiệp qua hơn 20 năm đổi mới. Cuốn sách gồm 15 chương, với nhiều nội dung khác nhau, trong đó chương "Lâm nghiệp Việt Nam trước thời kỳ đổi mới" luận giải nhiều vấn đề của ngành Lâm nghiệp trước thời kỳ đổi mới. Chương VI của cuốn sách viết về ngành chế biến, thương mại gỗ và lâm sản trong thời kỳ đổi mới. Số lượng các doanh nghiệp trong ngành chế biến gỗ, sự phân bố doanh nghiệp, khối lượng xuất khẩu gỗ, nhập khẩu gỗ của Việt Nam được thống kê một cách chi tiết từ năm 2004 đến năm 2008.

Tuy nhiên, các tác giả chủ yếu khái quát những kết quả chính của ngành lâm nghiệp như: sự thay đổi trong hệ thống chính sách, thể chế, phương thức quản lý.