chương 1 là hệ thống hoá những vấn đề lý luận về quản trị dự án ODA trên cơ sở đưa ra khái niệm về dự án đầu tư, ODA, dự án ODA, quản trị dự án ODA và đề cập đến tầm quan trọng của hoạt động quản trị dự án ODA. Chương này cũng luận giải các nhân tố ảnh hưởng đến quản trị dự án ODA của Ban quản lý dự án. Những nội dung này tạo ra khung lý thuyết cho vấn đề quản trị dự án ODA, làm cơ sở để phân tích thực trạng hoạt động quản trị dự án ODA của Ban quản lý dự án Thoát nước Hà Nội. Ngoài ra, nội dung của chương này cũng trình bày kinh nghiệm về quản trị dự án ODA của một số nước, trên cơ sở đó rút ra bài học kinh nghiệm cho Việt Nam.
NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ QUẢN TRỊ DỰ ÁN ODA 1.1 Một số vấn đề chung về dự án đầu tư và quản trị dự án đầu tư 1. Khái niệm dự án đầu tư - Dự án là một tập hợp riêng biệt những hoạt động đầu tư, vạch chính sách, xây dựng thể chế và các hoạt động khác được trù tính để thực hiện một hoạc một nhóm mục tiêu trong thời gian nhất định. - Dự án đầu tư là tập hơp những ý kiến, đề xuất về việc bỏ vốn đầu tư vào một đối tượng nhất định và giải trình kết quả thu được từ hoạt động đầu tư. (T16, Giáo trình quản trị doanh nghiệp FDI, PGS.
Nguyễn Thị Hường) 1.2 Phân loại dự án đầu tư Có nhiều cách phân loại dự án đầu tư: phân loại theo mục tiêu, phân loại theo phạm vi, phân loại theo lĩnh vực hoạt động, phân loại theo nguồn vốn, phân loại theo tính chất quy mô dự án của dự án, phân loại theo chức năng quản lý vốn đầu tư. Luận văn này sẽ tiếp cận theo phân loại theo chức năng quản lý vốn đầu tư. - Đầu tư gián tiếp: gồm các hình thức đầu tư phiếu khoán và hỗ trợ phát triển chính thức (ODA) - Đầu tư trực tiếp 16 1.3 Các giai đoạn thực hiện dự án đầu tư Dự án đầu tư được thực hiện theo 4 giai đoạn: - Giai đoạn I: Chuẩn bị đầu tư - Giai đoạn II: Thực hiện đầu tư - Giai đoạn III: Đưa vào khai thác sử dụng - Giai đoạn IV: Kết thúc dự án 1.4 Các mô hình quản lý dự án Có nhiều mô hình tổ chức quản lý dự án. Tùy theo mục đích nghiên cứu mà phân loại các mô hình tổ chức dự án cho phù hợp.
Căn cứ trách nhiệm và quyền hạn về quản lý và điều hành dự án, gồm có các mô hình quản lý dự án như sau: - Mô hình chủ đầu tư trực tiếp quản lý dự án Khái niệm: là mô hình quản lý dự án mà chủ đầu tư hoặc tự thực hiện dự án (tự sản xuất, tự xây dựng, tự tổ chức giám sát và tự chịu trách nhiệm trước pháp luật) hoặc chủ đầu tư lập ra ban quản lý dự án để quản lý việc thực hiện các công việc dự án theo sự ủy quyền Ưu điểm: tự chủ trong quản lý, tiết kiệm chi phí quản lý, rút ngắn thời gian thông tin, phối hợp Nhược điểm: chỉ áp dụng cho các dự án quy mô nhỏ, kỹ thuật đơn giản và gần với chuyên môn của chủ đầu tư; kém hiệu quả nếu chủ đầu tư không có đủ năng lực chuyên môn kỹ năng và kinh nghiệm quản lý dự án. Mô hình Chủ đầu tư-chủ dự án Chuyên gia QLDA (cố vấn) 17 Tổ chức thực hiện Tổ chức thực hiện Tổ chức thực hiện dự án 1 dự án 2 dự án 3 (Nguồn: Bài giảng Quản lý dự án đầu tư, TS.Nguyên Hồng Minh) Hình 1-1: Mô hình chủ đầu tư trực tiếp quản lý dự án - Mô hình chủ nhiệm điều hành dự án Khái niệm: là mô hình tổ chức quản lý trong đó chủ đầu tư giao cho ban quản lý dự án chuyên ngành hoặc thuê một tổ chức tư vấn quản lý có đủ điều kiện, năng lực chuyên môn phù hợp với quy mô, tính chất của dự án làm chủ nhiệm điều hành, quản lý việc thực hiện dự án. Chủ nhiệm điều hành dự án là một pháp nhân độc lập, có năng lực, sẽ là người quản lý, điều hành và chịu trách nhiệm trước pháp luật về toàn bộ quá trình thực hiện toàn bộ dự án. Ưu điểm: phù hợp cho các dự án quy mô lớn, tính chất kỹ thuật phức tạp.
Nhược điểm: Phức tạp, tốn kém chi phí quản lý Mô hình Chủ đầu tư-Chủ dự án Chủ nhiệm điều hành dự án Tổ chức thực Tổ chức thực hiện dự án 1 hiện dự án 2 Lập dự toán Khảo sát Thiết kế …. Xây lắp 18 (Nguồn: Bài giảng Quản lý dự án đầu tư, TS.Nguyên Hồng Minh) Hình 1-2: Mô hình chủ nhiệm điều hành dự án - Mô hình chìa khóa trao tay Khái niệm: là hình thức tổ chức trong đó nhà quản lý không chỉ là đại diện toàn quyền của chủ đầu tư - chủ dự án mà còn là "chủ" của dự án. Ưu điểm: Thống nhất, đồng bộ giữa các hoạt động và giai đoạn của dự án, tiết kiệm thời gian thực hiện lựa chọn các nhà thầu và thời gian chuyển tiếp giữa các giai đoạn thực hiện từ thiết kế, mua sắm thiết bị, lắp đặt; phù hợp với các dự án mua sắm thiết bị hoặc những dây chuyền công nghệ cao. Nhược điểm: có thể gặp nhiều rủi ro đối với những đơn vị có năng lực yếu kém Mô hình: Chủ đầu tư-Chủ dự án Thuê tư vấn hoặc tự lập DA Chọn tổng thầu (CNĐHDA) Tổ chức thực hiện Tổ chức thực hiện dự án 1 dự án 2 Lập dự toán Khảo sát Thiết kế …… Xây lắp (Nguồn: Bài giảng Quản lý dự án đầu tư, TS.Nguyên Hồng Minh) 19 Hình 1-3: Mô hình chìa khóa trao tay - Mô hình tự thực hiện Khái niệm: Hình thức tự thực hiện dự án là mô hình quản lý mà chủ đầu tư không thuê các nhà quản lý dự án chuyên trách làm tư vấn cũng như quản lý dự án.
Chủ đầu tư có đủ năng lực thực hiện, quản lý hoạt động sản xuất, xây dựng, phù hợp với yêu cầu dự án. Ưu điểm: tự chủ trong quản lý; áp dụng đối với các dự án sử dụng vốn hợp pháp của chính chủ đầu tư (vốn tự có, vốn vay, vốn huy động từ các nguồn khác); tiết kiệm chi phí quản lý, rút ngắn thời gian trao đổi thông tin, phối hợp Nhược điểm: Khó áp dụng đối với những dự án có quy mô lớn; hiệu quả quản lý không cao nếu chủ đầu tư không đủ năng lực quản lý Căn cứ vai trò và trách nhiệm của người lãnh đạo dự án, có các mô hình quản lý dự án sau: - Mô hình tổ chức quản lý dự án theo chức năng Khái niệm: là hình thức tổ chức trong đó dự án được đặt vào một phòng chức năng nào đó trong tổ chức (tùy thuộc vào tính chất của dự án) và các thành viên quản lý dự án được điều động tạm thời từ các phòng chức năng khác nhau để đảm nhận phần công việc chuyên môn của mình trong quá trình quản lý điều hành dự án. Ưu điểm: Tập trung nguồn lực; đạt được đòi hỏi cao về kỹ thuật; an toàn và thuận lợi đối với khả năng hoàn thành công việc; khởi động nhanh Nhược điểm: Mâu thuẫn/cạnh tranh có thể xảy ra giữa các công việc/dự án; mức độ ưu tiên cho dự án thấp; thiếu động vơ và trì trệ do không xác định rõ mức ưu tiên giữa các loại công việc/dự án Mô hình - Mô hình tổ chức chuyên trách quản lý dự án 20 Khái niệm: là mô hình quản lý mà các thành viên ban quản lý dự án tách hoàn toàn khỏi phòng chức năng chuyên môn, chuyên thực hiện quản lý điều hành dự án theo yêu cầu được giao Ưu điểm: Tính tập trung vào mục tiêu dự án cao; kiểm soát nhân lực và tiến độ dự án tốt; liên lạc và tinh thần đồng đội cao; rõ ràng trong giao dịch với các bên tham gia dự án Nhược điểm: dễ bị gặp tình trạng lãng phí nhân lực; chi phí quản lý dự án lớn Giám đốc Trưởng phòng Trưởng phòng Trưởng phòng kinh doanh kỹ thuật tài chính Bộ phận khác Dự án 1 Dự án 1 Dự án 1 Dự án 1 Dự án 2 Dự án 2 Dự án 2 Dự án 2 (Nguồn: Bài giảng Quản lý dự án đầu tư, TS.Nguyên Hồng Minh) Hình 1-4: Mô hình tổ chức dự án theo chức năng Mô hình Giám đốc Ban quản lý Phòng tổ chức Phòng kế dự án hành chính toán-tài chính Phòng khác Tài chính Marketing Sản xuất …. (Nguồn: Giáo trình quản lý dự án, PGS.Từ Quang Phương) Hình 1-5: Mô hình tổ chức chuyên trách quản lý dự án - Mô hình tổ chức quản lý dự án theo ma trận 21 Khái niệm: là kết hợp giữa mô hình quản lý dự án theo chức năng và mô hình quản lý chuyên trách dự án.
Ưu điểm: Cân đối giữa kỹ thuật và mục tiêu; phối hợp tốt giữa các ban ngành chức năng; rõ ràng, minh bạch thông qua điều phối viên; hiệu quả và dễ kiểm soát, linh động trong sử dụng nguồn lực; chia sẻ liên lạc và thông tin được nâng lên so với cấu trúc chức năng; việc kết thúc dự án không gây thương tổn đối với cán bộ dự án Nhược điểm: Hai thủ trưởng và 2 hệ thống báo cáo; phức tạp vì có thể gây cảm giác thiếu quyền lực hay bị can thiệp của các thủ trưởng; có thể gây mơ hồ, nhập nhằng cho những người tham gia ma trận; tăng chi phí do hội họp, quyết định chậm, do tăng cường hoạt động liên lạc và phối hợp; mâu thuẫn giữa mục tiêu dự án và phòng ban chức năng Mô hình Tổng giám đốc Chủ nhiệm GĐ sản GĐ kinh GĐ tài GĐ kỹ GĐ nhân chương trình xuất doanh chính thuật sự Chủ nhiệm dự án A Chủ nhiệm dự án B Chủ nhiệm dự án C (Nguồn: (Nguồn: Bài giảng Quản lý dự án đầu tư, TS.Nguyên Hồng Minh) Hình 1-6: Mô hình tổ chức dự án theo chức năng 22 1.5 Các chủ thể tham gia quản lý dự án đầu tư Chủ thể quản lý dự án bao gồm cả chủ thể quản lý vĩ mô và chủ thể quản lý vi mô. Chủ đầu tư (chủ công trình): là người sở hữu vốn hoặc là người được giao quản lý và sử dụng vốn đầu tư.