CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ VỐN HỖ TRỢ PHÁT TRIỂN CHÍNH THỨC 1. HOÀN CẢNH VÀ LỊCH SỬ RA ĐỜI CỦA VỐN HỖ TRỢ PHÁT TRIỂN CHÍNH THỨC Sau đại chiến thế giới thứ II, nền kinh tế thế giới rơi vào tình trạng khủng hoảng nghiêm trọng, nhiều nước tham chiến bị thiệt hại cả về người và của một cách nặng nề. Với mục tiêu xây dựng lại nền kinh tế quật cường, Tổ chức tài chính quốc tế WB (Ngân hàng thế giới) được thành lập tại hội nghị về tài chính – tiền tệ tổ chức tháng 7 năm 1944 tại Bretton Woods (Mỹ). WB được coi như một tổ chức trung gian tài chính, một ngân hàng thực sự với hoạt động chủ yếu là cung cấp những khoản vay nhằm thúc đẩy kinh tế cho các nước đang phát triển.
Một sự kiện quan trọng nữa đó là kế hoạch Mashall với mục đích nhằm giúp các nước châu Âu khôi phục lại nền kinh tế đã bị chiến tranh phá hoại. Ngày 14-12-1960, tại Paris, Tổ chức hợp tác kinh tế châu Âu (OEEC) – tiền thân của Tổ chức Hợp tác Kinh tế và phát triển (OECD) đã được thành lập để thực hiện kế hoạch Mashall. Các nước tham gia Hội nghị đã thống nhất mục tiêu rằng sẽ nâng cao đời sống và điều kiện lao động của các nước thành viên, tăng trưởng kinh tế ở mức cao và bền vững, duy trì ổn định tài chính, đặc biệt là hỗ trợ các nước thành viên và các nước chịu thiệt hại nặng nề sau chiến tranh trong quá trình phát triển kinh tế. Với lực lượng gồm hơn 35 nước thành viên, OECD góp phần quan trọng vào công cuộc cung cấp vốn hỗ trợ phát triển chính thức (vốn ODA) song phương cũng như đa phương.
OECD đã thành lập nhiều ủy ban để phân chia nhiệm vụ cũng như quyền hạn trong các hoạt động của mình, tiêu biểu là ủy ban hỗ trợ phát triển (DAC). Đây là ủy ban chuyên cung cấp ODA cho các nước đang phát triển dưới dạng tài chính. Thành viên của ủy ban này bao gồm ủy ban Châu Âu và các nước Anh, Nhật Bản, Đức, Mỹ, Pháp, Hà Lan, Đan Mạch, Canada, Thụy Điển, Ý, Oxtraylia, Na Uy, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Áo, Bỉ, Thụy Sĩ, Phần Lan, Ailen, Luxembourg, New Zealand. 4 Cách đây 25 năm, ngày 8/11/1993, hội nghị về viện trợ phát triển chính thức ODA dành cho Việt Nam đã được tổ chức tại Paris, Pháp.
Sự kiện quan trọng này đã đánh dấu một cột mốc quan trọng trong quan hệ hợp tác phát triển giữa Việt Nam và các nước trên thế giới. Trong thời kì chiến tranh lạnh, các nước xã hội chủ nghĩa như Việt Nam thường ít nhận được sự viện trợ trực tiếp của các nước DAC, mà là nhận gián tiếp thông qua các tổ chức phi chính phủ và Liên Hợp Quốc. Tính đến nay Việt Nam đã có hơn 50 nhà tài trợ đa phương và song phương, đang cung cấp cho rất nhiều ngành nghề cũng như lĩnh vực kinh tế - xã hội. Có thể thấy, Việt Nam đang từng ngày lớn mạnh, một phần lớn là nhờ sự xuất hiện của vốn ODA.
Tuy còn nhiều khiếm khuyết, nhưng ODA vẫn được coi là con đường phát triển của toàn nhân loại. KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM, PHÂN LOẠI VÀ CÁC HÌNH THỨC VỐN HỖ TRỢ PHÁT TRIỂN CHÍNH THỨC 1. Khái niệm nguồn vốn hỗ trợ phát triển chính thức Năm 1969, lần đầu tiên Ủy ban hỗ trợ phát triển (DAC) của Tổ chức hợp tác kinh tế và phát triển (OECD) đưa ra khái niệm về vốn ODA. Theo đó, ODA được hiểu đơn giản là một phần thu nhập của các nước phát triển sẽ được chuyển sang cho các nước đang phát triển và chậm phát triển.
Đến năm 1972, một định nghĩa đầy đủ hơn về ODA được DAC đưa ra, theo đó “ vốn ODA là các khoản viện trợ không hoàn lại, các khoản viện trợ có hoàn lại và các khoản tín dụng ưu đãi của các tổ chức phi Chính phủ, các Chính phủ, các tổ chức thuộc hệ thống Liên hiệp quốc, các tổ chức tài chính quốc tế dành cho Chính phủ và nhân dân các nước đang và chậm phát triển. Nguồn vốn chuyển giao phải có những điều kiện: (1) Mục đích chính của nguồn vốn là hỗ trợ cho sự phát triển kinh tế, phúc lợi của các nước đang và chậm phát triển; (2) Yếu tố không hoàn lại trong khoản cho vay ưu đãi chiếm ít nhất 25% trong tổng vốn viện trợ.” Ở Việt Nam, nghị định số 16/2016/NĐ–CP về quản lý và sử dụng vốn hỗ trợ phát triển chính thức (ODA) và vốn vay ưu đãi của các nhà tài trợ nước ngoài đưa ra khái niệm về ODA như sau: “Vốn ODA là nguồn vốn của nhà tài trợ nước ngoài cung cấp cho Nhà nước hoặc Chính phủ Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam để hỗ trợ phát triển, bảo đảm phúc lợi và an sinh xã hội. Vốn vay ODA là loại vốn ODA 5 phải hoàn trả lại cho nhà tài trợ nước ngoài với mức ưu đãi về lãi suất, thời gian ân hạn và thời gian trả nợ, bảo đảm yếu tố không hoàn lại đạt ít nhất 35% đối với khoản vay có ràng buộc và 25% đối với khoản vay không ràng buộc”. Như vậy, cả hai định nghĩa trên đều thống nhất rằng nguồn vốn ODA chính là những khoản vay ưu đãi của những tổ chức lớn trên thế giới dành cho các nền kinh tế yếu kém và đang phát triển, nhằm cung cấp sự hỗ trợ về mặt tài chính cho các nền kinh tế này trong tiến trình phát triển.
Đặc điểm nguồn vốn hỗ trợ phát triển chính thức 1. Vốn ODA mang tính ưu đãi Bởi lẽ mục đích của vốn ODA là trợ giúp cho các nước đang và chậm phát triển, cho nên ODA có tính ưu đãi hơn so với bất cứ hình thức tài trợ khác. Điều này được thể hiện ở những đặc điểm: Thứ nhất: vốn ODA thường có lãi suất thấp. Lãi suất áp dụng đối với nguồn vốn ODA chỉ từ 0% tới 3%, trong khi lãi suất ở các thị trường tài chính quốc tế ở mức 7%/năm và thường xuyên phải thỏa thuận lại lãi suất.
Ví dụ, các khoản vay ODA của Nhật Bản áp dụng mức lãi suất 0.3%/năm; của Ngân hàng phát triển Châu Á là 1-1.5%/năm; của Ngân hàng Thế giới (World Bank - WB) là 0%/năm kèm theo phí dịch vụ là 0.75%/năm,… Thứ hai: thời gian vay và thời gian ân hạn dài. Các khoản vay thường có thời gian vay dài, cụ thể như Ngân hàng Thế giới WB lên đến 40 năm, kèm theo thời gian ân hạn 10 năm; Ngân hàng phát triển Châu Á cho vay 32 năm, thời gian ân hạn là 8 năm; Nhật Bản cho vay 30 năm và 10 năm ân hạn. Thứ ba: Khối lượng vốn vay ODA thuộc dạng khủng, từ hàng chục cho đến hàng trăm triệu USD. Vốn ODA mang tính ràng buộc Các nước viện trợ vốn ODA thường có những chính sách riêng và những quy định cụ thể đối với nước được nhận viện trợ.
Bởi họ coi như đây là một công cụ để thiết lập và duy trì lợi ích kinh tế và vị thế chính trị. Các nước nhận viện trợ buộc phải thay đổi chính sách sao cho phù hợp với lợi ích của bên viện trợ. Ví dụ như về mục tiêu kinh tế, nhiều nước nhận viện trợ buộc phải sử dụng nhân lực của họ, phải 6 cung cấp nguyên vật liệu một cách thường xuyên với giá có lợi cho nước cấp nguồn vốn, phải mua máy móc, thiết bị vận tải với giá cao hơn thị trường,…Ngoài ra còn có thể có chênh lệch tỷ giá của đồng tiền viện trợ, mang lại nhiều thiệt hại cho quốc gia nhận viện trợ. Vốn ODA có khả năng gây nợ Lúc mới đầu, do tính chất ưu đãi nên gánh nặng nợ chưa xuất hiện, dù thời gian vay dài hay thời gian ân hạn tốt thì nợ vẫn phải trả.
Một số quốc gia do sử dụng không tốt vốn ODA dẫn đến tình trạng nợ nần và không có khả năng trả nợ. Nguồn vốn ODA không có khả năng đầu tư trực tiếp cho sản xuất, đặc biệt là phục vụ cho xuất khẩu để thu ngoại tệ về trả nợ, do vậy, khi lập kế hoạch sử dụng vốn ODA cần phải phối hợp với những nguồn vốn khác để tăng cường sức mạnh kinh tế cũng như khả năng xuất khẩu. Phân loại nguồn vốn hỗ trợ phát triển chính thức 1. Phân loại theo nguồn tài trợ a.
ODA song phương Là những khoản viện trợ trực tiếp từ nước này sang nước khác thông qua Hiệp định được ký kết giữa hai bên Chính phủ. Trong tổng số ODA lưu chuyển, thì phần tài trợ song phương chiếm tỷ trọng cao (có khi lên đến 80%), lớn hơn nhiều tài trợ đa phương. ODA đa phương Là nguồn vốn hỗ trợ phát triển chính thức từ các tổ chức tài chính quốc tế như Ngân hàng Thế giới (WB), Ngân hàng phát triển Châu Á (ADB), Quỹ tiền tệ Quốc tế (IMF),… hoặc các tổ chức quốc tế và liên minh quốc gia: Tổ chức y tế Thế giới (WHO), Tổ chức Nông nghiệp và lương thực (FAO),….dành cho một nước đang phát triển hoặc kém phát triển khác. ODA của các tổ chức phi chính phủ (NGOs) Là nguồn vốn ODA chủ yếu do các tổ chức phi chính phủ cung cấp.
Các tổ chức này hoạt động chủ yếu mang tính nhân đạo và viện trợ không hoàn lại. Phân loại theo phương thức hoàn trả a. ODA không hoàn lại Là hình thức cung cấp ODA mà bên nhận không phải hoàn trả lại cho bên tài trợ. Đối với các nước đang phát triển, nguồn vốn này chủ yếu được cấp dưới dạng các chương trình xã hội, các dự án hỗ trợ kỹ thuật, hay hỗ trợ công tác chuẩn bị dự án.
ODA không hoàn lại thường là tiền, nhưng cũng có khi là các mặt hàng thiết yếu như thuốc, lương thực,… Vốn ODA không hoàn lại chủ yếu được đầu tư vào các lĩnh vực y tế, giáo dục, đặc biệt ở châu Âu hiện nay thì vốn này được dành khá lớn cho vấn đề bảo vệ môi trường, bảo vệ rừng và các loài thú quý hiếm. ODA vốn vay ưu đãi Là các nhà tài trợ, viện trợ cho các nước kém phát triển một nguồn vốn với lãi suất ưu đãi, thời gian vay và thời gian ân hạn dài, lượng vốn lớn. Vay ưu đãi chiếm tỷ trọng lớn trong tổng nguồn vốn vay ODA. ODA hỗn hợp Là các khoản vay ưu đãi và khoản viện trợ không hoàn lại được cung cấp đồng thời cùng với những khoản tín dụng thương mại.
Phân loại theo điều kiện nhận vốn hỗ trợ phát triển chính thức a. ODA không ràng buộc Là nguồn vốn mà việc sử dụng vốn không bị ràng buộc bởi bên tài trợ về mục đích sử dụng cũng như nguồn sử dụng.